Hôm nay, chúng ta long trọng kỷ niệm 80 năm ngày sinh của Lỗ Tấn. Tám mươi năm, trong lịch sử nhân loại, chẳng qua chỉ là một khoảnh khắc ngắn ngủi; thế nhưng, ở Trung Quốc, lại xảy ra một thay đổi long trời lở đất.

Đế quốc chủ nghĩa, phong kiến chủ nghĩa, quan liêu tư bản chủ nghĩa—ba kẻ thù lớn của nhân dân Trung Quốc, từng đè nặng như ba ngọn núi lên đầu nhân dân Trung Quốc cũ thời bán phong kiến bán thuộc địa, giờ đây, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc, ba ngọn núi này đã bị nhân dân Trung Quốc lật đổ một cách vẻ vang! Lỗ Tấn, chiến sĩ vĩ đại và nhà văn vĩ đại của nhân dân Trung Quốc, một trong những người tiên phong đánh thức nhân dân Trung Quốc kháng chiến, lật đổ ba ngọn núi này, đã cống hiến trọn cuộc đời mình cho sự nghiệp vĩ đại và cao cả đó. Vào dịp kỷ niệm 80 năm ngày sinh của ông, việc chúng ta có thể tổ chức lễ kỷ niệm trong một tổ quốc tự do, dân chủ, nơi đã quét sạch hoàn toàn đế quốc chủ nghĩa, phong kiến chủ nghĩa, quan liêu tư bản chủ nghĩa, trong thời kỳ toàn thể nhân dân đang phấn chấn, đầy khí thế, đang xây dựng chủ nghĩa xã hội, là điều đáng tự hào, và cũng có thể an ủi hương hồn Lỗ Tấn dưới suối vàng.

Năm 1881 cách cuộc Chiến tranh Nha phiến 40 năm, cách thất bại của Thái Bình Thiên Quốc chỉ 15 năm. Giai đoạn này, nhờ thắng lợi quân sự trong việc trấn áp Thái Bình Thiên Quốc, chính quyền triều đại nhà Thanh vốn khuất phục bên ngoài mà hung bạo bên trong, đã đạt được sự ổn định tạm thời, tự xưng là "Trung hưng". Mười năm sau đó, tập đoàn thống trị nhà Thanh, từng bị tàu bè kiên cố và súng đạn của các nước đế quốc phương Tây làm cho kinh sợ, đã coi việc "thực hiện Dương vụ" là liều thuốc cứu mạng, lần lượt lập ra một số xưởng quân giới, học đường thủy sư, cử lưu học sinh đi học hải quân và hàng hải, mở một vài cục điện báo, xây vài đoạn đường sắt ngắn, và cũng mở một số nhà máy, mỏ khai thác dân dụng. Như vậy, trang đầu tiên của chủ nghĩa tư bản quan liêu trong lịch sử Trung Quốc đã được mở ra. Trong mười năm này, sự xâm lược kinh tế và xâm lược văn hóa của chủ nghĩa đế quốc đối với Trung Quốc cũng liên tục được tăng cường và mở rộng. Đặc biệt là sự xâm lược văn hóa của chủ nghĩa đế quốc, lấy giáo hội làm căn cứ điểm, lấy giáo sĩ làm đội tiên phong, từ vùng ven sông ven biển đi sâu vào nội địa, lập báo, lập trường học, lập nhà xuất bản, thực hiện giáo dục nô hóa đối với quảng đại nhân dân Trung Quốc. Đối với sự xâm lược kinh tế và văn hóa ngày càng tăng của chủ nghĩa đế quốc, tập đoàn thống trị nhà Thanh không những không kháng cự, mà ngược lại còn mở cửa rước giặc, trợ Trụ vi ngược.

Thế nhưng, "thực hiện Dương vụ" không thể tăng cường sức mạnh kháng cự bên ngoài của triều Thanh, cũng không thể cải thiện tình trạng nghèo nàn lạc hậu của nhân dân Trung Quốc; "Dương vụ" do tập đoàn quan liêu làm chủ thể lại tạo điều kiện cho chủ nghĩa đế quốc xuất khẩu tư bản, làm tăng gánh nặng cho nhân dân. Sự xâm lược kinh tế và văn hóa ngày càng tăng cường và mở rộng của chủ nghĩa đế quốc tất nhiên càng kích động cuộc đấu tranh chống đế quốc của đông đảo nhân dân Trung Quốc. Sau khi Thái Bình Thiên Quốc thất bại, Niệm quân cùng các cuộc khởi nghĩa vũ trang của các dân tộc thiểu số ở vùng Tây Bắc, Tây Nam đều giáng những đòn nặng nề vào triều Thanh, còn các phong trào nhân dân chống đế quốc, chống Thanh, chống phong kiến—các giáo án, nông dân khởi nghĩa, cũng nổi lên khắp nơi, liên miên không dứt, lan khắp các tỉnh trong cả nước. Cứ như thế, "đại nghiệp Trung hưng" mà tập đoàn thống trị nhà Thanh tự khoe khoang, trong chớp mắt đã trở thành một giấc mộng xuân.

Những bối cảnh lịch sử này, đối với Lỗ Tấn thời niên thiếu, không thể không gây ra ảnh hưởng sâu sắc.

Sau đó, đúng vào thời niên thiếu và thanh xuân của Lỗ Tấn, các sự kiện lịch sử lớn liên tiếp xảy ra: Chiến tranh Trung - Nhật năm 1894, Chính biến Mậu Tuất năm 1898, cuộc đấu tranh vũ trang chống đế quốc của Nghĩa Hòa Đoàn năm 1900. Những sự kiện lịch sử lớn này đều thúc đẩy càng nhiều chí sĩ yêu nước dấn thân vào phong trào cách mạng dân tộc, dân chủ, và Lỗ Tấn khi còn trẻ cũng tham gia vào sự nghiệp cứu nước vĩ đại này. Thế nhưng, lúc đó Lỗ Tấn đã nhìn thấy tầm quan trọng cực kỳ lớn lao của cách mạng văn hóa và giáo dục tư tưởng, cho nên hoạt động của ông khi đó chủ yếu nằm ở việc triển khai một phong trào văn hóa, văn nghệ mới; ông đã giới thiệu và cổ súy các nhà thơ lớn của châu Âu theo chủ nghĩa lãng mạn yêu nước, chống phong kiến và tư tưởng của họ trong "Ma La thi lực thuyết", và giới thiệu văn học hiện thực phê phán châu Âu thế kỷ 19 trong "Vực ngoại tiểu thuyết tập". Không thể phủ nhận, Lỗ Tấn thời bấy giờ cũng giống như nhiều người tiên phong của phong trào cách mạng dân tộc, dân chủ cùng thời, đã gửi gắm hy vọng cứu nước vào chế độ chính trị gọi là dân chủ chủ nghĩa kiểu tư sản châu Âu. Thế nhưng, sự diễn biến của chính trị Trung Quốc sau Cách mạng Tân Hợi, nói cách khác, việc Cách mạng Tân Hợi không hoàn thành được nhiệm vụ lịch sử chống đế quốc, chống phong kiến, đã khiến Lỗ Tấn nhận ra "con đường này" không thông, cho nên ông đã từng rất khổ tâm.

Tiếng súng của cuộc Cách mạng Tháng Mười vĩ đại đã mang chủ nghĩa Mác - Lênin đến Trung Quốc, không ít người tiên phong của phong trào cách mạng dân tộc, dân chủ chúng ta từ đó nhìn thấy con đường quang minh để cứu nước, Lỗ Tấn là một trong số đó. Thế nhưng, con đường đi từ dân chủ cách mạng đến chủ nghĩa Mác không phải có thể hoàn thành trong một sớm một chiều, hơn nữa cũng phải trải qua sự tôi luyện của cuộc chiến đấu gian khổ. Hoạt động cách mạng và hoạt động văn học của Lỗ Tấn trong mười năm sau năm 1919 là minh chứng rõ ràng. Nghiên cứu quá trình phát triển tư tưởng của Lỗ Tấn trong thời kỳ này, đối với chúng ta sẽ có tác dụng giáo dục tư tưởng sâu sắc. Thế nhưng, do giới hạn thời gian, báo cáo này không thể đề cập đến quá trình phát triển tư tưởng của Lỗ Tấn từ dân chủ cách mạng tiến tới chủ nghĩa Mác, từ thuyết tiến hóa tiến tới thuyết giai cấp (nói thêm một chút, tháng Mười năm nay vừa đúng 25 năm ngày mất của Lỗ Tấn, năm năm trước, tại đại hội kỷ niệm 20 năm ngày mất của Lỗ Tấn, tôi từng có một báo cáo nhan đề "Lỗ Tấn — từ dân chủ cách mạng đến chủ nghĩa cộng sản", hôm nay quan điểm của tôi về sự phát triển tư tưởng của Lỗ Tấn vẫn như thời đó, nên cũng cảm thấy không cần thiết phải "xào lại cơm nguội"). Ở đây, tôi chỉ định nói về ba vấn đề có ý nghĩa thực tiễn đối với hoạt động sáng tác và nâng cao tu dưỡng của những người làm văn học, nghệ thuật chúng ta hiện nay. Đó là: Một, Lỗ Tấn đã phục vụ sự nghiệp cách mạng nói chung như thế nào! Hai, hình thức dân tộc và phong cách cá nhân trong tác phẩm của Lỗ Tấn. Ba, sự "bác" (rộng) và "chuyên" của Lỗ Tấn.

Hoạt động văn học của Lỗ Tấn bắt đầu vào đầu thế kỷ này (khoảng năm 1903), nhưng tư tưởng yêu nước cách mạng của ông được hình thành sớm hơn; bài thơ "Tự đề tiểu tượng" (sáng tác năm 1901) đã thể hiện quyết tâm hiến dâng sinh mạng cho tổ quốc. Thế nhưng, với tư cách là nhà văn, nhà tư tưởng và nhà cách mạng, hoạt động cách mạng và hoạt động văn học của Lỗ Tấn thực sự bắt đầu từ thời kỳ phong trào Tân văn hóa "Ngũ Tứ" năm 1919. Vào đêm trước "Ngũ Tứ", ông đã viết truyện ngắn nổi tiếng "Nhật ký người điên" (1918), đây là cánh én đầu tiên của văn học cách mạng Trung Quốc, cũng là bông hoa đầu tiên của văn học cách mạng của Lỗ Tấn. Sau này trong lời tựa "Gào thét" (1922), ông nói: "Từ đó về sau, liền không thể dừng lại." Điều này tất nhiên không phải là sự tình ngẫu nhiên. Lỗ Tấn trong lời tựa "Tự tuyển tập" (1932), từng viết như thế này:

"Tôi viết tiểu thuyết, bắt đầu từ năm 1918, khi 'Tân Thanh niên' đề xướng 'cách mạng văn học'. Loại phong trào này, nay tuy đã trở thành dấu vết cũ trong lịch sử văn học, nhưng vào lúc đó, đó không nghi ngờ gì là một phong trào cách mạng."

Lỗ Tấn không hề che giấu khuynh hướng chính trị của tác phẩm mình, và mục đích phục vụ chính trị thời bấy giờ, trong bài "Tự tự" này, ông lại viết:

"Tác phẩm của tôi trên 'Tân Thanh niên', nhịp điệu đại khái thống nhất với mọi người, cho nên tôi nghĩ, những thứ này đích xác có thể tính là văn học cách mạng thời đó.

---❊ ❖ ❊---

Những thứ này cũng có thể nói, là văn học tuân mệnh. Chỉ là thứ tôi tuân theo, là mệnh lệnh của những người tiên phong cách mạng thời đó, cũng là mệnh lệnh mà bản thân tôi nguyện ý tuân theo, tuyệt đối không phải là thánh chỉ của hoàng đế, cũng không phải là tiền bạc hay thanh kiếm chỉ huy thực thụ."

Lỗ Tấn ở đây nói đến "văn học tuân mệnh", chính là văn học tuân theo mệnh lệnh của cách mạng, cũng chính là thứ văn học phản ánh cuộc đấu tranh của nhân dân và tinh thần thời đại. Văn học là một trong những vũ khí của đấu tranh cách mạng, Lỗ Tấn giỏi nhất trong việc vận dụng linh hoạt vũ khí này từ nhiều phương diện để phục vụ chính trị cách mạng. Cùng lúc với "Nhật ký người điên", Lỗ Tấn bắt đầu viết tạp văn. Ông đã phát triển một cách đầy sáng tạo vũ khí văn nghệ này. Từ những tùy cảm lục đăng trên "Tân Thanh niên" thời đó, cho đến đêm trước ngày ông ngừng thở, ông đã từ mọi góc độ, vận dụng mọi đề tài, hoặc châm biếm mỉa mai, hoặc hô hào lớn tiếng, hoặc ví von khéo léo, vạch trần sâu sắc những yêu ma phong kiến và lũ công tử bột nơi phố thị (ý thức mua bán) xuất hiện với đủ loại bộ mặt thời bấy giờ. Những tạp văn này, bằng ngòi bút sinh động cực kỳ giàu tính hình tượng, đã truyền tải nội dung tư tưởng vừa thấm thía vừa đáng nghiền ngẫm, giáng những đòn chí mạng vào tư tưởng phản động lúc bấy giờ, truyền cảm hứng và khai sáng vô cùng to lớn cho đông đảo thanh niên theo đuổi chân lý thời đó.

Năm 1925, Lỗ Tấn từng trang trọng và nhiệt tình tuyên bố:

"Việc cấp bách trước mắt chúng ta, là: một là sinh tồn, hai là no ấm, ba là phát triển. Hễ có kẻ nào cản trở con đường phía trước này, dù là xưa hay nay, là người hay là quỷ, là 'Tam phần ngũ điển, bách Tống thiên nguyên, thiên cầu hà đồ, kim nhân ngọc phật, tổ truyền hoàn tán, bí chế cao đan', đều đạp đổ tất thảy." ("Chợt nghĩ")

Kiên quyết phản đối bất kỳ sự vật nào cản trở chúng ta tiến bộ và phát triển, chính là mắt xích trung tâm trong tinh thần cách mạng của Lỗ Tấn, và cũng là một sợi chỉ đỏ xuyên suốt hoạt động văn học của Lỗ Tấn.

Cuộc đời và hoạt động văn học của Lỗ Tấn đều gắn bó chặt chẽ với phong trào cách mạng dân tộc, dân chủ thời bấy giờ, với cuộc đấu tranh giai cấp thời bấy giờ; toàn bộ tác phẩm của ông đã phản ánh làn sóng mạnh mẽ của phong trào cách mạng Trung Quốc từ năm 1919 đến 1936, thế nhưng, đồng thời cũng phản ánh cuộc đấu tranh lâu dài, gian khổ và quanh co, lúc thì đối mặt trực diện, lúc thì đánh vòng từ phía sau, trên mặt trận văn hóa, tư tưởng—một cánh quân quan trọng của phong trào cách mạng thời bấy giờ. Mũi nhọn đấu tranh chĩa vào đâu, thường thay đổi theo thời gian và địa điểm. Lỗ Tấn là người giỏi nhất trong việc nhìn vấn đề một cách biện chứng. Ông từng chỉ ra một cách sắc bén:

"Người làm văn học cách mạng nếu không muốn dùng văn học của mình để giúp cách mạng càng thêm sâu sắc, triển khai, mà lại mượn cách mạng để đẩy mạnh văn học của chính mình, thì khi cách mạng cao trào, hắn chính là con sâu trong mình sư tử,..." (Hậu ký "Ngụy tự do thư")

Ông phản đối "nghệ thuật vị nghệ thuật", chỉ ra đây chẳng qua chỉ là một cách gọi khác của văn học "tiêu khiển" của giai cấp địa chủ tư sản; nhưng ông cũng phản đối những tác phẩm "kiểu biểu ngữ khẩu hiệu" không chú trọng kỹ thuật. "Văn học cách mạng" kiểu "biểu ngữ khẩu hiệu" là thiếu sức lôi cuốn, là sự thấu hiểu và cách làm đơn giản hóa, dung tục hóa đối với việc văn nghệ phục vụ chính trị, thực tế không đạt được mục đích văn nghệ phục vụ chính trị. Ông từng nhấn mạnh chỉ ra:

"Tôi cho rằng vấn đề căn bản là tác giả có phải là người cách mạng hay không, nếu phải, thì dù viết về sự kiện gì, dùng tài liệu gì, đều là văn học cách mạng. Từ trong suối phun ra đều là nước, từ trong mạch máu chảy ra đều là máu. Phú bài cách mạng, năm chữ tám vần, chỉ là có thể lừa được giám khảo mù chữ." ("Văn học cách mạng")

Lỗ Tấn rất coi trọng đặc trưng của văn học nghệ thuật, cũng như đặc tính dùng văn nghệ làm phương tiện phục vụ chính trị, và phân biệt nghiêm ngặt văn nghệ với các công cụ tuyên truyền cách mạng khác. Trong "Văn nghệ và cách mạng" (1928), ông viết:

"Tôi cho rằng mọi văn nghệ cố nhiên là tuyên truyền, mà mọi tuyên truyền lại không hẳn đều là văn nghệ, điều này cũng giống như mọi bông hoa đều có màu sắc (tôi tính cả màu trắng là màu), mà phàm là màu sắc chưa chắc đều là hoa vậy. Cách mạng sở dĩ ngoài khẩu hiệu, biểu ngữ, bố cáo, điện báo, sách giáo khoa... ra, còn phải dùng văn nghệ, chính là vì nó là văn nghệ."

Những kiến giải của Lỗ Tấn về mối quan hệ giữa văn nghệ và chính trị, văn nghệ phục vụ chính trị như thế nào, đến ngày nay vẫn còn tác dụng khai sáng sâu sắc cho chúng ta, và tác phẩm của ông đã cung cấp điển phạm cho việc văn nghệ phục vụ chính trị cách mạng như thế nào. Phạm vi đề tài của ông vô cùng rộng lớn, phương thức biểu hiện của ông vô cùng đa dạng. Số lượng tiểu thuyết của ông không nhiều, thế nhưng đã trưng bày các loại nhân vật của các giai cấp, tầng lớp khác nhau trong xã hội thời bấy giờ, khắc họa diện mạo tinh thần của những nhân vật này, tư tưởng sâu sắc của ông kết hợp mật thiết với những hình tượng sinh động mà ông xây dựng. Thế giới tạp văn của ông lại càng rộng lớn hơn, cổ kim đông tây, vũ trụ bao la, ruồi muỗi nhỏ bé, bao hàm tất cả, thế nhưng dù trực tiếp hay gián tiếp, đều phục vụ cách mạng, đều tích lũy tài nguyên cho sự mở rộng và đi sâu của cách mạng văn hóa, đều cung cấp dinh dưỡng phong phú cho thế hệ cách mạng trẻ tuổi.

Khi nói về sáng tác của chính mình, Lỗ Tấn từng nhắc đến ảnh hưởng của một số nhà văn cổ điển nước ngoài đối với ông; ảnh hưởng này thấp thoáng có thể thấy trong các truyện ngắn thời kỳ đầu. Nhưng "Nhật ký người điên" không chỉ gửi gắm sâu xa hơn, mà phong độ, khí phái, vẫn bắt nguồn từ bản địa, không giống như cấy ghép. Ông nói khi bắt đầu sáng tác, "những gì dựa vào đều là hơn một trăm tác phẩm nước ngoài đã xem trước đó". Đây không chỉ là lời tự khiêm tốn, đồng thời cũng là thẳng thắn nói cho chúng ta biết: lấy cái hay của người khác để làm phong phú máu thịt của chính mình, không chỉ có thể, mà còn là cần thiết. Còn về việc kế thừa và phát triển truyền thống ưu tú của nước mình, Lỗ Tấn đã nhiều lần nhấn mạnh, và tác phẩm của ông chính là bằng chứng cho sự thực hành của ông. Trong việc kế thừa và phát triển truyền thống cũ, Lỗ Tấn có tầm mắt bao quát, lấy cái tinh túy dùng cái rộng lớn, không chỉ giới hạn ở văn học cổ điển nước ta, mà còn liên quan đến các loại hình nghệ thuật chị em khác, ví dụ như trong bài "Tôi đã làm tiểu thuyết thế nào" (1933), ông từng nói những lời như thế này:

"Trên hí khúc cũ của Trung Quốc, không có bối cảnh, trên tranh tết bán cho trẻ con xem chỉ có những người chính (nhưng tranh tết hiện nay lại có nhiều bối cảnh), tôi tin chắc đối với mục đích của tôi, phương pháp này là thích hợp."

Bài "Chủ nghĩa lấy về" nổi tiếng của ông đã hình dung một cách hình tượng thái độ của ông đối với di sản ưu tú của văn học nghệ thuật cổ kim đông tây. Ông nói:

"Chúng ta phải vận dụng bộ não, phóng tầm mắt, tự mình lấy về!

---❊ ❖ ❊---

Không có lấy về, con người không thể tự mình trở thành người mới, không có lấy về, văn nghệ không thể tự mình trở thành văn nghệ mới." ("Chủ nghĩa lấy về")

Ông phản đối bảo thủ, phản đối cố bộ tự phong (giữ khư khư cái cũ). Ông đề xướng việc kế thừa có phân tích, có phê phán một cách sáng tạo tất cả di sản ưu tú của văn học nghệ thuật cổ kim đông tây, mục đích là để đẩy cái cũ ra cái mới. Ông nói:

"Việc chọn lọc này, không phải là sự bày ra tạp nham của những món đồ cổ rời rạc, phải hòa tan vào trong bài viết mới, điều đó là không cần nói cũng biết, cũng như ăn thịt bò cừu, bỏ đi móng lông, giữ lấy tinh túy, để nuôi dưỡng và phát triển cơ thể mới, quyết không vì thế mà giống như bò cừu." (Luận "Việc sử dụng hình thức cũ")

Chính vì ông coi trọng "Chủ nghĩa lấy về", ông đã dành hơn nửa sức lực cho việc dịch thuật và giới thiệu văn học nghệ thuật tiến bộ nước ngoài. Hơn nữa, dưới sự khủng bố trắng của sự thống trị phản động Quốc dân đảng, công việc dịch thuật và truyền bá lý luận văn nghệ cách mạng và văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa của Liên Xô có ý nghĩa chính trị vô cùng to lớn. Ông từng ví công việc này như Prometheus trong thần thoại Hy Lạp lấy trộm lửa trên trời cho nhân gian, là "vận chuyển lén lút quân dụng cho những nô lệ khởi nghĩa". Công việc chỉnh lý di sản văn hóa cổ đại nước ta cũng gần như song hành với hoạt động sáng tác của ông. Bộ "Lỗ Tấn tập lục cổ tịch tùng biên" ba tập sắp được xuất bản năm nay, chính là một phần trong đó. (Những di sản nghệ thuật cổ đại mà ông sưu tầm, như tranh khắc đá, v.v., trong tương lai cũng sẽ được chỉnh lý và xuất bản một cách hệ thống.)

"Chủ nghĩa lấy về" đối với việc hình thành phong cách độc đáo của tác phẩm Lỗ Tấn, không nghi ngờ gì đã đóng vai trò quan trọng. Ngay cả kỹ pháp điều khiển ngòi bút, ngôn ngữ văn học của Lỗ Tấn cũng có điểm thông suốt với các tác phẩm văn học cổ điển nước ta (văn ngôn và bạch thoại), thế nhưng lại là ngôn ngữ văn học hoàn toàn mới. Trong những yếu tố mới này (ví dụ như cú pháp và chương pháp), thấp thoáng có thể thấy ảnh hưởng từ bên ngoài, thế nhưng lại đích xác là khí phái Trung Quốc, đích xác là hình thức dân tộc—tất nhiên, điều này đã mở ra một trang mới trong lịch sử hình thức dân tộc nước ta. Dù là tiểu thuyết, tạp văn, đề từ, hay đến cả thư từ của ông, vừa liếc mắt nhìn qua, liền thấy phong cách cá nhân của ông ập đến. Phong cách này, có thể cảm nhận, khó nói thành lời, nếu muốn cưỡng cầu làm một lời giải thích khái quát, tôi dự định dùng một câu như thế này: Súc tích, sắc sảo mà lại hài hước.

Thế nhưng, phong cách độc đáo thống nhất chỉ là một mặt trong tác phẩm của Lỗ Tấn. Ở mặt khác, cảnh giới nghệ thuật của tác phẩm Lỗ Tấn lại vô cùng đa dạng. Lấy ví dụ: "Nhật ký người điên" với cái nhìn Kim Cang nộ mục khác với "Tết Đoan Ngọ" nói chuyện vi tế, "Trên tửu lâu" với nụ cười chứa lệ cũng khác với "Chúc phúc" đầy thống khổ tố cáo. "Phong ba" mượn những mảnh vụn của cuộc sống nông thôn hàng ngày trong thời đại lớn, chỉ ra tầm quan trọng cực độ của vấn đề giáo dục nông dân, đằng sau những dòng chữ hài hước là sự suy tư lo âu và kỳ vọng nhiệt liệt của tác giả. "Ghi chép của Quyên Sinh" thì như vực sâu vạn trượng, bề mặt trong trẻo, tĩnh mịch, chán chường, nhưng xuyên qua bề mặt này, thì rồng rắn biến hóa, hiện ra sống động; đây là thông qua một đôi thanh niên nam nữ khái quát trạng thái tinh thần của đông đảo tri thức trẻ thời bấy giờ vốn không mãn nguyện với hiện trạng, đang chờ sải bước lớn, tìm lối đi khác, mà lại mâu thuẫn chồng chất về tư tưởng.

"Truyện cũ viết lại" mở ra thiên địa mới cho việc vận dụng truyện lịch sử và truyền thuyết cổ đại (vốn là truyền thống cũ của văn học nước ta), tạo ra phương pháp biểu hiện mới. Tám truyện ngắn này mỗi bài đều có đặc điểm vận dụng sử thực, mượn xưa nói nay, nhưng vẫn có điểm chung, đó là: lấy bỏ sử thực, phục tùng chủ đề, mà thêm thắt cành lá, tuyệt đối không phải là vô đích phóng thỉ. Bài "Bôn nguyệt", thêm thắt quạ vào hư không, cố nhiên có chỗ châm biếm; "Thái vi" lại khéo léo hóa cái cũ nát thành thần kỳ (hươu cho bú, Thúc Tề có tâm giết hươu, phụ nữ chê Di Tề, đều thấy trong "Liệt sĩ truyện", "Cổ sử khảo", "Kim lâu tử" v.v., cái tên A Kim tỷ này là do Lỗ Tấn đặt), thuyết cũ đã đủ vận dụng, nên không cần phải phóng túng trí tưởng tượng thêm nữa. Về cảnh giới nghệ thuật, tám bài cũng khác nhau; ví dụ "Bổ thiên" quỷ dị, "Bôn nguyệt" hùng hồn, "Đúc kiếm" bi tráng, còn "Thái vi" hài hước.

Đại khái mà nói, Lỗ Tấn trong tạp văn của mình, đã vận dụng một phương pháp biểu hiện nghệ thuật khác. Phương pháp biểu hiện này, phục tùng nhiệm vụ chính trị của tạp văn, đã đạt đến sự thống nhất giữa nội dung và hình thức. Lỗ Tấn gọi tạp văn là "đoản đao" (dao găm) hoặc "thương", tung tay ném một cái, có thể khiến kẻ địch mất mạng. Ông đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ mà mình đề ra! Thế nhưng "dao găm" hoặc "thương", nếu xét về tác dụng của nó, cố nhiên có thể khái quát tuyệt đại đa số tạp văn của Lỗ Tấn; nhưng thủ pháp nghệ thuật trong tạp văn của Lỗ Tấn, vẫn là muôn màu muôn vẻ, biến hóa khôn lường. Hơn sáu trăm bài, một triệu chữ tạp văn của ông, bao gồm tất cả, ngoài dao găm, thương, còn có mộc mạc thức tỉnh người điếc, có tiếng chuông đêm tĩnh lặng gợi suy tư, cũng có tiếng hát phóng túng với âm điệu gấp gáp. Chúng ta nói tạp văn của Lỗ Tấn là một hình thức văn nghệ có tính chiến đấu cực mạnh phản ánh nhanh chóng hiện thực, cái gọi là tính chiến đấu này, cố nhiên chỉ cuộc đấu tranh với kẻ địch, đồng thời cũng chỉ cuộc đấu tranh với những khuynh hướng sai lầm trong nội bộ phe mình, lời khuyên bảo đầy nguyên tắc không thỏa hiệp đối với những người bạn lạc lối, cũng như sự châm biếm đối với sự dao động không kiên định của những người trung gian. Khi đấu tranh với kẻ địch, Lỗ Tấn dùng dao găm và thương, nhưng khi đối nội, đối bạn, đối với người trung gian, Lỗ Tấn đôi khi dùng tỉnh mộc (tỉnh mộc - mảnh gỗ gõ trên bàn), đôi khi cũng dùng thước kẻ, đôi khi thì đánh chuông cảnh báo; cho nên xét về tạp văn của Lỗ Tấn, cách nói phiến diện và đơn giản hóa là không phù hợp với thực tế.

Kinh nghiệm sống của Lỗ Tấn vô cùng rộng lớn và phong phú, điều này có thể thấy trong tác phẩm của ông (bao gồm cả tạp văn). Tất nhiên, do hạn chế của điều kiện khách quan, ông không thể giống như chúng ta ngày nay tiếp cận quần chúng công nhân, sống cùng công nhân, nhưng điều này không có nghĩa là ông không hiểu giai cấp công nhân, không có nghĩa là tư tưởng tình cảm của ông không có điểm chung với giai cấp công nhân; không, thực tế không phải như vậy. Lý do là Lỗ Tấn rất quen thuộc với cuộc sống, tư tưởng, tình cảm của đông đảo nhân dân lao động Trung Quốc (nông dân, công nhân thủ công, v.v.) thời bấy giờ, và một điểm quan trọng đặc biệt là Lỗ Tấn trong quá trình phát triển tư tưởng của mình, từ kinh nghiệm chiến đấu, đã nhận ra tiền đồ của nhân loại (bao gồm nhân dân Trung Quốc) dựa vào giai cấp công nhân và đội tiên phong của nó—Đảng Cộng sản, và đúng như ông nói trong bài "Tự đề tiểu tượng" năm 1901 "Ta dùng máu ta tiến cử Hiên Viên", sau năm 1927 cho đến khoảnh khắc ngừng thở, ông kiên quyết không lay chuyển nhận rõ đấu tranh cho chủ nghĩa cộng sản cũng chính là đấu tranh cho sự giải phóng tổ quốc, ông không lúc nào không nơi nào không phấn đấu cho thắng lợi của sự nghiệp giai cấp công nhân Trung Quốc, trong những năm ba mươi, con đường mà Lỗ Tấn đi, không chỉ ở Trung Quốc bán thuộc địa có ý nghĩa điển hình, đối với các trí thức ở các thuộc địa, bán thuộc địa khác cũng có ý nghĩa điển hình; hơn nữa trong những năm sáu mươi, điều này vẫn còn có ý nghĩa điển hình: những trí thức thuộc địa bán thuộc địa thực sự mưu cầu nhân dân tổ quốc có được sự giải phóng thực sự tất sẽ đi con đường mà Lỗ Tấn đã đi.

Ngoài kinh nghiệm sống rộng lớn, học vấn của Lỗ Tấn cũng vô cùng uyên bác, điều này thể hiện trong các tác phẩm mang tính học thuật của ông, cũng thể hiện trong tạp văn của ông. Tôi đã nhắc đến ở phía trước, "Thái vi" trong "Truyện cũ viết lại" không một sự việc nào không có xuất xứ; từ một truyện ngắn như vậy có thể thấy được sự bác lãm của Lỗ Tấn. Còn toàn bộ tạp văn của ông, đã trưng bày kiến thức rộng lớn và sự hiểu biết sâu sắc của ông về lịch sử (Trung Quốc và nước ngoài), khoa học (đặc biệt là sinh vật học), văn học nghệ thuật cổ kim đông tây. Chính vì có nền tảng rộng lớn sâu sắc như vậy, nên tạp văn của Lỗ Tấn về độ cao của tính tư tưởng và tính nghệ thuật có thể nói là trước chưa từng có. Sự thống nhất biện chứng giữa "bác" (rộng) và "chuyên" trong tác phẩm của Lỗ Tấn, cũng là điển phạm học tập cho chúng ta.

Các đồng chí, các bạn! Lỗ Tấn sinh ra đã 80 năm rồi, ông rời xa chúng ta cũng sắp 25 năm rồi. Vào dịp kỷ niệm 80 năm ngày sinh của ông, công tác văn học nghệ thuật của chúng ta dưới sự quan tâm ân cần và lãnh đạo anh minh của Đảng Cộng sản Trung Quốc và Mao Chủ tịch, đã đạt được những thành quả to lớn.