Người lái buôn và Angelo bước vào.
ANGELO.
Thưa ông, tôi rất tiếc vì đã làm ông chậm trễ, nhưng tôi xin khẳng định rằng chính ông ấy đã lấy sợi dây chuyền từ tay tôi, dù ông ta chối bay chối biến một cách cực kỳ gian trá.
NGƯỜI LÁI BUÔN.
Con người này có tiếng tăm ra sao ở cái thành phố này?
ANGELO.
Thưa ông, một người có uy tín vô cùng kính trọng, chữ tín không gì sánh bằng, được hết mực yêu mến, chẳng thua kém bất kỳ ai đang sống tại thành phố này. Lời nói của ông ta đủ sức bảo chứng cho toàn bộ tài sản của tôi bất cứ lúc nào.
NGƯỜI LÁI BUÔN.
Nói nhỏ thôi. Kìa, hình như hắn đang đi tới.
Antipholus xứ Syracuse và Dromio xứ Syracuse bước vào.
ANGELO.
Đúng thế rồi; chính là sợi dây chuyền quấn quanh cổ hắn mà hắn đã thề thốt kịch liệt là không hề cầm giữ. Thưa ông kính mến, hãy đến gần tôi, tôi sẽ nói chuyện với hắn.
Thưa ngài Antipholus, tôi vô cùng kinh ngạc khi ngài lại đẩy tôi vào cảnh xấu hổ và phiền toái này, lại còn mang điều tiếng không hay cho chính ngài, khi ngài dùng đủ mọi lý lẽ và lời thề để chối bỏ sợi dây chuyền mà bây giờ ngài đang đeo tót lên thế kia. Ngoài những tổn thất, sự nhục nhã và cảnh ngục tù, ngài còn đối xử bất công với người bạn chí cốt này của tôi — người lẽ ra đã nhướng buồm ra khơi từ hôm nay, nếu không vì vướng vào vụ rắc rối giữa chúng ta. Sợi dây chuyền này ngài nhận từ tay tôi, ngài còn chối được sao?
ANTIPHOLUS XỨ SYRACUSE.
Ta nghĩ là ta có nhận: ta chưa từng chối bao giờ.
NGƯỜI LÁI BUÔN.
Vâng, chính ngài đã chối, thưa ngài, lại còn thề độc phủ nhận nữa cơ.
ANTIPHOLUS XỨ SYRACUSE.
Ai đã nghe thấy ta chối hay thề thốt điều đó?
NGƯỜI LÁI BUÔN.
Chính đôi tai này của ta, ngươi thừa biết, đã nghe thấy ngươi nói.
Đồ khốn, nhục nhã cho ngươi thay. Thật đáng tiếc khi ngươi còn sống để bước chân đến chốn có người lương thiện qua lại.
ANTIPHOLUS XỨ SYRACUSE.
Ngươi thật là một kẻ tiểu nhân khi vu khống ta như vậy; ta sẽ chứng minh danh dự và sự liêm khiết của mình ngay trước mặt ngươi, nếu ngươi dám đứng lại đây.
NGƯỜI LÁI BUÔN.
Ta dám chứ, và thách thức ngươi là đồ tiểu nhân.
[Họ rút gươm.]
Adriana, Luciana, Cô kỹ nữ cùng những người khác bước vào.
ADRIANA.
Khoan đã, đừng làm hại ông ấy, lạy Chúa, ông ấy phát điên rồi. Có ai đó xông vào tước gươm ông ấy đi. Trói cả Dromio lại và áp giải bọn họ về nhà tôi.
DROMIO XỨ SYRACUSE.
Chạy đi thưa chủ nhân, chạy mau, lạy Chúa, tìm một ngôi nhà mà trốn đi. Đây chắc là một tu viện; mau vào trong, không thì chúng ta tiêu đời.
[Antipholus xứ Syracuse và Dromio xứ Syracuse chạy trốn vào tu viện.]
Nữ viện trưởng bước vào.
VIỆN TRƯỞNG.
Bình tĩnh nào, mọi người. Cớ sao các người lại tụ tập nơi đây?
ADRIANA.
Để đưa người chồng tội nghiệp đang bấn loạn tâm thần của tôi về. Xin hãy mở cửa để chúng tôi trói chặt anh ấy lại và đưa về nhà chạy chữa.
ANGELO.
Tôi đã biết trí tuệ anh ta không còn bình thường rồi mà.
NGƯỜI LÁI BUÔN.
Bây giờ tôi đâm ra hối hận vì lúc nãy đã rút gươm với hắn.
VIỆN TRƯỞNG.
Cơn u mê này đã bủa vây người đàn ông ấy bao lâu nay rồi?
ADRIANA.
Cả tuần nay anh ấy đờ đẫn, cáu kỉnh, buồn bã, và khác xa con người trước kia của mình. Nhưng mãi cho đến chiều nay cơn cuồng nộ của anh ấy mới bùng lên đến mức cực điểm.
VIỆN TRƯỞNG.
Anh ta không bị mất mát nhiều tài sản vì đắm tàu đó chứ? Hay có người thân thiết nào qua đời? Hoặc ngấm ngầm để ý, vướng vào một mối tình trái phép nào chăng? Một thứ tội lỗi thường hay hoành hành ở những kẻ trẻ tuổi — những kẻ buông thả cho ánh mắt tha hồ ngắm nghía? Trong số những nỗi niềm đau khổ ấy, anh ta vướng vào điều nào?
ADRIANA.
Không vướng điều nào cả, ngoại trừ điều cuối cùng, đó là vướng phải bóng hồng nào đó khiến anh ấy cứ hay rời nhà.
VIỆN TRƯỞNG.
Lẽ ra cô phải quở trách anh ta vì chuyện đó chứ.
ADRIANA.
Vâng, tôi có làm thế chứ.
VIỆN TRƯỞNG.
Ừ, nhưng chắc chưa đủ sức nặng.
ADRIANA.
Tôi đã làm gay gắt hết mức mà lòng kín đáo của một người phụ nữ cho phép.
VIỆN TRƯỞNG.
Chắc chỉ nói chuyện riêng tư chứ gì.
ADRIANA.
Cả chốn đông người nữa.
VIỆN TRƯỞNG.
Ừ, nhưng vẫn chưa đủ.
ADRIANA.
Đó là đề tài thường trực trong mọi cuộc trò chuyện của chúng tôi. Lên giường ngủ, anh ấy chẳng chịu ngủ vì tôi cứ cằn nhằn; ngồi vào bàn ăn, anh ấy chẳng nuốt nổi vì tôi cứ nhắc nhở; ở một mình, đó là chủ đề duy nhất của tôi; đi giữa đám đông, tôi cũng hay bóng gió chê bai; tôi vẫn luôn bảo rằng điều đó thật đê tiện và tồi tệ.
VIỆN TRƯỞNG.
Và chính từ đó mà hắn đâm ra điên dại. Những lời chì chiết đầy độc dược của một người đàn bà ghen tuông còn độc ác và chết người hơn cả vết cắn của chó dại. Có vẻ như giấc ngủ của anh ta bị phá hỏng bởi tiếng mắng mỏ của cô, và đó là nguyên nhân khiến đầu óc anh ta trở nên mụ mẫm. Cô bảo những bữa ăn của anh ta bị làm cho đắng ngắt bởi những lời nhiếc móc. Những bữa ăn trong bất an sẽ dẫn đến chứng khó tiêu; từ đó ngọn lửa sốt sắng của cơn bệnh tật bùng phát, mà cơn sốt thì khác gì một đợt phát cuồng? Cô bảo những cuộc vui chơi của anh ta bị phá bĩnh bởi những trận cãi vã. Khi niềm vui thanh tao bị ngăn cấm, thì còn sinh ra gì nữa ngoài nỗi sầu muộn u ám và trì trệ, kẻ cận kề với sự tuyệt vọng lạnh lẽo, tăm tối, bám sát gót là cả một đoàn quân dịch bệnh nhợt nhạt và là kẻ thù của sự sống? Bất kỳ sự quấy rầy nào đối với miếng ăn, niềm vui hay giấc ngủ nuôi dưỡng sự sống đều có thể khiến con người hoặc thú vật phát điên. Suy cho cùng, những cơn ghen tuông của cô đã dọa cho chồng cô phát điên mất rồi.
LUCIANA.
Chị ấy chưa bao giờ quở trách anh ấy nặng lời, ngoại trừ khi anh ấy cư xử thô lỗ, cộc cằn và ngông cuồng. Sao chị lại chịu đựng những lời quở trách này mà không cãi lại chứ?
ADRIANA.
Bà ấy đã nói trúng tim đen khiến tôi tự thấy mình đáng trách. Hỡi thiện nam tín nữ, hãy xông vào và bắt giữ anh ấy lại.
VIỆN TRƯỞNG.
Không một bóng người nào được bước chân vào nhà ta cả.
ADRIANA.
Vậy xin bà hãy bảo các gia nhân đưa chồng tôi ra đây.
VIỆN TRƯỞNG.
Cũng không đời nào. Anh ta đã chọn nơi này làm chốn nương náu thánh thiện, và nơi đây sẽ bảo vệ anh ta khỏi tay các người, cho đến khi ta giúp anh ta tỉnh táo trở lại, hoặc cho đến khi ta hoài công vô ích trong việc thử sức mình.
ADRIANA.
Tôi sẽ ở lại chăm sóc chồng mình, làm y tá cho anh ấy, tự tay lo chuyện thuốc thang bồi bổ, bởi đó là bổn phận của tôi, và tôi không cần ai thay thế mình làm việc đó cả; vì thế, xin hãy để tôi đưa anh ấy về nhà.
VIỆN TRƯỞNG.
Hãy kiên nhẫn, ta sẽ không để anh ta đi đâu cho đến khi ta dùng những phương thuốc đã được kiểm chứng, gồm các loại siro lành mạnh, dược thảo và những lời cầu nguyện thiêng liêng, để biến anh ta trở lại thành một con người đàng hoàng. Đó là một phần gắn liền trong lời thề của ta, là bổn phận bác ái thuộc dòng tu của ta; vì vậy, hãy rời đi và để anh ta ở lại đây với ta.
ADRIANA.
Tôi sẽ không đi đâu để bỏ lại chồng mình ở đây cả; và thật khó coi cho sự tôn nghiêm của bà khi đi chia rẽ tình cảm vợ chồng.
VIỆN TRƯỞNG.
Hãy bình tĩnh và rời đi. Cô không được mang anh ta đi đâu hết.
[Viện trưởng bước vào trong.]
LUCIANA.
Hãy đến thưa với công tước về sự sỉ nhục này.
ADRIANA.
Nào, đi thôi. Tôi sẽ quỳ rạp dưới chân ngài, và sẽ không đứng lên cho đến khi những giọt nước mắt và lời cầu xin của tôi lay động được lòng nhân từ của ngài, buộc ngài phải thân hành đến đây để dùng vũ lực đòi lại chồng tôi từ tay nữ viện trưởng.
NGƯỜI LÁI BUÔN.
Theo tôi tính thì đồng hồ mặt trời bây giờ đã chỉ năm giờ. Chẳng mấy chốc nữa, chắc chắn chính công tước sẽ thân hành đi qua con đường dẫn đến thung lũng u sầu này — nơi diễn ra những vụ xử tử đẫm nước mắt và chết chóc nằm phía sau những con hào của tu viện đây.
ANGELO.
Vì lý do gì vậy?
NGƯỜI LÁI BUÔN.
Để chứng kiến một thương gia đáng kính người Syracuse — người vì xui xẻo mà ghé nhầm vào vịnh này trái với luật lệ và sắc lệnh của thị trấn — bị trừng trị công khai bằng cách chặt đầu vì tội lỗi của mình.
ANGELO.
Kìa họ đang đến kìa. Chúng ta hãy đứng xem án tử của hắn.
LUCIANA.
Hãy quỳ xuống cầu xin công tước trước khi ngài đi qua tu viện.
Công tước bước vào, có đoàn tùy tùng đi theo; Egeon để trần đầu, cùng đao phủ và các quan chức khác.
CÔNG TƯỚC.
Hãy ra loa công bố lại một lần nữa cho toàn thể dân chúng biết: nếu có người bạn nào chịu trả số tiền chuộc mạng cho hắn, hắn sẽ được tha chết; chúng ta vô cùng khoan hồng với hắn đấy.
ADRIANA.
Xin công tước tối cao hãy minh án cho tôi chống lại mụ viện trưởng!
CÔNG TƯỚC.
Bà ta là một người phụ nữ đức hạnh và đáng kính, chắc chắn bà ta không thể nào đối xử bất công với cô được.
ADRIANA.
Xin bệ hạ rủ lòng thương, Antipholus, chồng tôi — người mà tôi đã trao trọn quyền làm chủ bản thân và toàn bộ gia sản theo những lá thư khẩn thiết của ngài — vào ngày tồi tệ này đã lên một cơn điên cuồng dữ dội; đến mức anh ta hoảng loạn chạy tháo thân khắp đường phố, lôi theo cả tên đầy tớ điên khùng chẳng kém gì mình, gây bao chuyện phật ý cho người dân khi xông thẳng vào nhà họ, cướp đi nhẫn vàng, châu báu, hay bất cứ thứ gì mà cơn thịnh nộ của hắn ngắm trúng. Đã có lúc tôi bắt được anh ta, trói lại rồi tống về nhà, trong khi tôi đi giải quyết những rắc rối mà cơn cuồng nộ của anh ta gây ra ở khắp nơi. Chẳng mấy chốc sau, tôi chẳng rõ bằng cách tẩu thoát ngoạn mục nào, anh ta đã giật đứt xiềng xích khỏi những kẻ canh giữ, rồi cùng với tên đầy tớ điên rồ của mình, mỗi kẻ hừng hực sát khí và lăm lăm gươm tuốt trần trên tay, lại lao vào đối đầu với chúng tôi. Với ánh mắt cuồng loạn hướng về phía chúng tôi, bọn chúng đuổi đánh chúng tôi chạy té khói; cho đến khi chúng tôi kêu gọi thêm người đến trợ giúp, chúng tôi mới quay lại để trói tụi nó. Thế rồi bọn chúng tháo chạy vào tu viện này, và chúng tôi đuổi theo đến tận đây. Nơi đây mụ viện trưởng đã đóng chặt cổng lại trước mặt chúng tôi, nhất quyết không cho chúng tôi vào lôi hắn ra, cũng chẳng thưa gửi gì để chúng tôi có thể áp giải hắn về nhà chữa trị. Vì vậy, lạy công tước nhân từ, xin hãy ban chiếu chỉ đưa hắn ra ngoài để chúng tôi đưa về chữa bệnh.
CÔNG TƯỚC.
Từ lâu lắm rồi chồng cô đã từng tòng quân phò tá ta, và khi cô trao cho anh ta quyền làm chủ phòng gối của mình, ta đã hứa danh dự của một vương tử là sẽ ban cho anh ta mọi ân huệ và điều tốt đẹp nhất trong khả năng của ta. Nào, vài người trong số các ngươi hãy đến gõ cửa tu viện, và bảo nữ viện trưởng ra gặp ta. Ta sẽ phân xử rõ ràng vụ này trước khi rời đi.
Một sứ giả bước vào.
SỨ GIẢ.
Ôi thưa phu nhân, phu nhân hãy mau trốn đi để bảo toàn tính mạng. Chủ nhân tôi và tên đầy tớ của ổng đã xổng chuồng rồi, đánh cho mấy cô hầu chạy toán loạn, rồi bắt trói cả ông thầy thuốc lại, còn lấy đuốc đốt rụi cả chòm râu của ổng. Cứ mỗi lần lửa bùng lên là bọn chúng lại hắt từng thùng nước bùn nhão nhoét vào để dập lửa trên mặt râu. Chủ nhân tôi thì đứng giảng đạo về sự nhẫn nại cho ổng nghe, trong khi tên đầy tớ dùng kéo tẩn mẩn cắt tỉa cho ổng trông như một thằng hề; và chắc chắn (trừ phi phu nhân cử người đến cứu viện ngay lập tức) hai chủ tớ nhà đó sẽ làm thịt luôn ông thầy cúng mất.
ADRIANA.
Im ngay, đồ ngốc, chồng ngươi và tên đầy tớ của ổng đang ở đây cơ mà, những điều ngươi báo cáo toàn là xuyên tạc.
SỨ GIẢ.
Thưa phu nhân, thưa tính mạng tôi, tôi xin thưa thật đấy. Từ lúc chứng kiến cảnh ấy đến giờ tôi còn chưa kịp thở đều nữa là. Ổng đang gào thét tìm phu nhân đấy, và thề rằng nếu tóm được phu nhân, ổng sẽ rạch nát mặt và làm biến dạng dung nhan của phu nhân cho mà xem.
[Tiếng kêu la vọng ra từ bên trong.]
Nghe kìa, nghe kìa, tôi nghe tiếng ổng rồi, thưa phu nhân. Chạy đi, trốn mau!
CÔNG TƯỚC.
Nào, hãy đứng sát bên ta, đừng sợ gì cả. Đội cận vệ giương giáo lên.
ADRIANA.
Trời ơi, chính là chồng tôi rồi. Xin mọi người làm chứng cho việc anh ấy có thể đi lại tàng hình. Mới hồi nãy chúng tôi còn nhốt anh ấy trong tu viện này cơ mà, thế mà giờ anh ấy lại đang ở đó, vượt ngoài mọi suy nghĩ và lý trí của con người.
Antipholus và Dromio xứ Ephesus bước vào.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Xin công tước nhân từ hãy minh oan; ôi, xin hãy cho tôi được công lý! Chính vì những chiến công tôi từng lập ra cho ngài từ thuở nào, khi tôi xông pha giữa trận mạc để che chở cho ngài và chịu những vết thương sâu hoắm để cứu mạng ngài; chính vì giọt máu mà tôi đã đổ ra vì ngài thuở đó, giờ đây xin hãy ban cho tôi công lý.
EGEON.
Trừ phi nỗi sợ cái chết khiến ta lú lẫn, ta đang nhìn thấy con trai ta Antipholus và Dromio kìa.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Ngài vương tử ngọt ngào ơi, hãy đòi lại công lý cho tôi chống lại người đàn bà kia. Mụ ta là người mà ngài đã ban ơn gả cho tôi làm vợ; mụ ta đã lăng mạ và bôi nhọ tôi ngay trong lúc tôi đang chịu đựng những tổn thương cay đắng và tột cùng nhất. Sự bất công mà mụ ta trút lên đầu tôi ngày hôm nay một cách trơ trẽn thật là vượt ngoài sức tưởng tượng.
CÔNG TƯỚC.
Hãy giãi bày mọi chuyện, rồi ngươi sẽ thấy ta là người công minh.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Hôm nay, thưa công tước đại nhân, mụ ta đã đóng sập cửa không cho tôi vào nhà, trong khi mụ ta đang yến tiệc linh đình với lũ trai lơ trong nhà tôi.
CÔNG TƯỚC.
Đó là một tội lỗi tày trời. Này người đàn bà, cô có làm thế không?
ADRIANA.
Không, thưa chúa công nhân hậu của tôi. Chính tôi, anh ấy và em gái tôi hôm nay đã cùng nhau ăn trưa. Nguyện xin linh hồn tôi được phước nếu những lời hắn buộc tội tôi đây là sự thật.
LUCIANA.
Nguyện xin tôi không bao giờ được nhìn thấy ánh mặt trời hay chợp mắt vào ban đêm nữa nếu chị ấy không nói toàn bộ sự thật đơn thuần với điện hạ.
ANGELO.
Ôi người đàn bà gian dối! Cả hai bọn chúng đều thề dối trá. Trong chuyện này, gã điên kia đã buộc tội chúng hoàn toàn chính xác.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Tâu bệ hạ, thần hoàn toàn tỉnh táo trong từng lời mình nói, không hề bị men rượu làm cho mụ mẫm, cũng chẳng bồng bột nông nổi hay bị cơn thịnh nộ thiêu đốt phỉnh phờ, dù cho những uất hận thần phải chịu đựng có đủ sức khiến một kẻ khôn ngoan cũng phải phát điên. Người đàn bà này đã khóa cửa không cho thần vào ăn trưa vào ngày hôm nay. Hắn thợ kim hoàn đằng kia, nếu không cấu kết một phe với mụ ta, thì có thể làm chứng cho thần, bởi vì lúc đó hắn đi cùng thần, là người đã tách khỏi thần để đi lấy sợi dây chuyền, với lời hứa sẽ đem đến quán trọ Porpentine, nơi Balthasar và thần cùng ăn trưa. Ăn trưa xong mà không thấy hắn tới, thần liền đi tìm hắn. Trên đường phố, thần đã gặp hắn và đi cùng gã quý tộc đó. Chính tại đó, tên thợ kim hoàn bội bạc này đã lớn tiếng thề sống thề chết rằng ngày hôm nay thần đã nhận từ tay hắn sợi dây chuyền, mà Chúa trên trời thừa biết là thần chẳng hề nhìn thấy nó. Vì chuyện đó, hắn đã sai lính canh bắt giữ thần. Thần đành tuân thủ, và cử tên đầy tớ về nhà lấy một số đồng ducat. Nó quay lại mà chẳng có xu nào trong tay. Thế rồi thần nhã nhặn đề nghị viên chức đó cùng thần đến tận nhà. Dọc đường, chúng ta đã gặp vợ thần, em gái cô ta cùng một lũ đồng bọn đê tiện kéo theo. Đi cùng bọn chúng là một tên Pinch nào đó — một gã tiểu nhân đói rách mặt hốc hác, gầy trơ xương, một tên lang băm bịp bợm, một gã tung hứng rách rưới và một mụ bói toán; một kẻ khốn cùng trũng sâu mắt, sắc sảo và nhọn hoắt; một thây ma biết đi. Tên nô lệ đê tiện đó, lạ lùng thay, lại ra điều làm thầy cúng, rồi nhìn vào mắt thần, bắt mạch thần, và với cái mặt trơ tráo (có thể nói là như vậy) trừng trừng nhìn thẳng vào thần, hét lên rằng thần đã bị quỷ ám. Thế rồi tất cả bọn chúng xông vào đánh đập thần, trói thốc trói tháo, tơi bời lôi đi, rồi nhốt thần cùng tên đầy tớ vào một cái hầm tối tăm ẩm thấp ở nhà, để mặc cả hai bị trói chặt với nhau ở đó, cho đến khi thần dùng răng cắn đứt phăng dây trói, mới giành lại được tự do và lập tức chạy đến diện kiến điện hạ đây, thiết tha cầu xin ngài trả lại sự công bằng trọn vẹn cho những nỗi nhục nhã ê chề và sự lăng mạ lớn lao này.
ANGELO.
Thưa bệ hạ, quả thực đến lúc này tôi xin làm chứng cho anh ta về việc anh ta không hề ăn trưa ở nhà, mà bị khóa cửa nhốt ở ngoài.
CÔNG TƯỚC.
Nhưng hắn có nhận sợi dây chuyền nào từ ngươi hay không?
ANGELO.
Thưa ngài, anh ta có nhận, và lúc anh ta chạy tháo thân vào trong này, những người ở đây đều nhìn thấy sợi dây chuyền quấn quanh cổ anh ta.
NGƯỜI LÁI BUÔN.
Ngoài ra, tôi xin thề có trời cao đất dày chứng giám rằng chính đôi tai này của tôi đã nghe ngài thú nhận đã nhận sợi dây chuyền từ tay hắn ta, sau khi ngài vừa thề thối thề non ở cái chợ kia, và chính vì thế nên tôi mới rút gươm thách thức ngài; rồi sau đó ngài chạy trốn vào tu viện này, nơi mà tôi nghĩ ngài đã đến được bằng một phép lạ.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Tôi chưa từng đặt chân vào những bức tường tu viện này, và anh cũng chưa từng rút gươm hăm dọa tôi bao giờ. Tôi chưa từng nhìn thấy sợi dây chuyền nào cả, xin trời cao phù hộ cho tôi; và những điều các người đang vu cáo tôi đây hoàn toàn là gian dối.
CÔNG TƯỚC.
Chà, đây đúng là một vụ kiện rắc rối và rối như canh hẹ! Ta nghĩ tất cả các người đã uống phải chén rượu phù thủy của Circe rồi. Nếu các người giấu hắn ở đây, thì nãy giờ hắn phải ở đây chứ. Nếu hắn điên, hắn đã chẳng biện hộ một cách rành mạch và bình tĩnh thế này. Các người bảo hắn ăn trưa ở nhà, còn gã thợ kim hoàn đây lại phủ nhận điều đó. Này anh bạn, anh nói sao đây?
DROMIO XỨ EPHESUS.
Thưa ngài, chủ nhân tôi đã ăn trưa với mụ ta ở đó, tại quán trọ Porpentine.
CÔ KÝ NỮ.
Đúng thế, và ông ta đã giật lấy chiếc nhẫn này từ ngón tay tôi.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Đúng vậy, thưa bệ hạ, chiếc nhẫn này chính là tôi nhận từ cô ta.
CÔNG TƯỚC.
Ngươi có tận mắt thấy hắn bước vào tu viện này không?
CÔ KÝ NỮ.
Thưa bệ hạ, tôi chắc chắn điều đó như khi tôi đang nhìn thấy điện hạ vậy.
CÔNG TƯỚC.
Chà, chuyện này thật kỳ lạ. Hãy gọi viện trưởng ra đây mau. Ta nghĩ tất cả các người đều bị lú lẫn hoặc đã phát điên nặng rồi.
[Một người đi gọi viện trưởng.]
EGEON.
Xin vị công tước hùng mạnh hãy rủ lòng từ bi cho phép tôi được nói một lời; biết đâu tôi đang nhìn thấy một người bạn sẽ cứu mạng tôi và trả số tiền chuộc để giải thoát cho tôi.
CÔNG TƯỚC.
Người xứ Syracuse cứ tự nhiên nói bất cứ điều gì ông muốn.
EGEON.
Thưa ngài, có phải ngài tên là Antipholus không? Và kia chẳng phải là tên đầy tớ Dromio của ngài đó sao?
DROMIO XỨ EPHESUS.
Chỉ cách đây một tiếng đồng hồ thì tôi còn là đầy tớ của ổng, thưa ngài, nhưng nhờ ơn ổng, tôi đã cắn đứt đôi sợi dây trói. Giờ đây tôi là Dromio, là người hầu không còn bị xiềng xích của ổng.
EGEON.
Ta chắc chắn là cả hai anh đều nhớ ra ta.
DROMIO XỨ EPHESUS.
Chính chúng tôi tự nhớ ra mình nhờ ông đấy chứ, thưa ông. Vì mới hồi nãy chúng tôi cũng bị trói y như ông bây giờ vậy. Ông không phải là bệnh nhân của lão Pinch đấy chứ, thưa ông?
EGEON.
Sao các anh lại nhìn ta với ánh mắt xa lạ thế? Các anh thừa biết ta mà.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Chưa bao giờ trong đời tôi gặp ông cho đến ngày hôm nay.
EGEON.
Ôi! Đau khổ đã làm thay đổi ta từ lần cuối các con gặp ta, và những giờ khắc muộn phiền dưới bàn tay tàn phá của thời gian đã hằn lên khuôn mặt ta những nét biến dạng kỳ lạ. Nhưng hãy nói cho ta biết, chẳng lẽ ngươi vẫn không nhận ra giọng nói của ta sao?
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Không hề.
EGEON.
Còn ngươi, Dromio, ngươi cũng không nhận ra sao?
DROMIO XỨ EPHESUS.
Không đâu, thưa ngài, thật đấy, tôi chịu.
EGEON.
Ta chắc chắn là ngươi nhận ra mà.
DROMIO XỨ EPHESUS.
Vâng, thưa ông, nhưng tôi chắc chắn là tôi không nhận ra, và dù một người có phủ nhận điều gì đi nữa, thì ông bây giờ cũng buộc phải tin họ thôi.
EGEON.
Đến giọng nói của ta mà cũng không nhận ra ư! Ôi sự khắc nghiệt của thời gian, ngươi đã bẻ gãy và làm rạn nứt giọng nói tội nghiệp của ta trong bảy năm ngắn ngủi để giờ đây đứa con trai duy nhất của ta lại không thể nhận ra âm vực yếu ớt đầy ưu tư phiền muộn này ư? Dù giờ đây gương mặt chai sần này của ta đã bị che lấp trong lớp tuyết lất phất của mùa đông đang gặm nhấm nhựa sống, và mọi đường dẫn lưu dòng máu trong ta đã đóng băng lại, nhưng đêm đời của ta vẫn còn đôi chút ký ức, những ngọn đèn tàn úa của ta vẫn sót lại chút ánh hắt hiu lơ lửng, đôi tai nặng tai điếc lác của ta vẫn còn chút khả năng lắng nghe. Tất cả những nhân chứng già nua ấy, ta không thể nào sai được, đang bảo với ta rằng ngươi chính là con trai ta — Antipholus.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Tôi chưa từng gặp cha mình trong đời bao giờ.
EGEON.
Mới chỉ bảy năm trước, ở Syracuse, hả con, con thừa biết là chúng ta đã ly tán; nhưng có lẽ, con trai ta ơi, con đang cảm thấy hổ thẹn khi phải nhận diện một người cha đang lâm vào cảnh khốn cùng.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Công tước và tất cả những ai quen biết tôi trong thành phố này đều có thể làm chứng cho tôi rằng không có chuyện đó đâu. Tôi chưa hề đặt chân đến Syracuse trong đời bao giờ.
CÔNG TƯỚC.
Ta nói cho ngươi hay, người xứ Syracuse, hai mươi năm nay ta đã là người bảo bọc cho Antipholus, và trong suốt quãng thời gian đó cậu ta chưa hề đặt chân đến Syracuse lần nào. Ta thấy tuổi già và những hiểm họa đã khiến ngươi trở nên lú lẫn mất rồi.
Nữ viện trưởng bước ra cùng Antipholus xứ Syracuse và Dromio xứ Syracuse.
VIỆN TRƯỞNG.
Kính thưa công tước hùng mạnh, hãy nhìn xem một con người đang chịu đựng biết bao oan ức.
[Tất cả xúm lại để nhìn họ.]
ADRIANA.
Tôi nhìn thấy tận hai người chồng, hay là mắt tôi đang đánh lừa tôi đây.
CÔNG TƯỚC.
Một trong hai người đàn ông này chính là phần hồn của người kia; và cứ thế, đâu là con người bằng xương bằng thịt, còn đâu là linh hồn? Ai có thể phân định rạch ròi đây?
DROMIO XỨ SYRACUSE.
Thưa ngài, tôi mới là Dromio, xin hãy đuổi hắn đi.
DROMIO XỨ EPHESUS.
Thưa ngài, tôi mới là Dromio, xin hãy cho tôi ở lại.
ANTIPHOLUS XỨ SYRACUSE.
Egeon, có phải cha đó không? Hay là hồn ma của cha?
DROMIO XỨ SYRACUSE.
Ôi, chủ nhân cũ của tôi, ai đã trói ông lại thế này?
VIỆN TRƯỞNG.
Bất cứ ai đã trói ông ấy, ta sẽ cởi xiềng cho ông ấy, và nhờ sự tự do này mà ta tìm lại được một người chồng. Hãy lên tiếng đi, lão Egeon, nếu ông thực sự là người đàn ông từng có một người vợ tên là Emilia, người đã sinh hạ cho ông một lúc hai cậu con trai khôi ngô tuấn tú. Ồ, nếu ông chính là Egeon ngày ấy, hãy lên tiếng đi, và hãy nói chuyện với chính Emilia này!
CÔNG TƯỚC.
Chà, câu chuyện buổi sáng của lão ta bắt đầu khớp rồi đây: hai Antipholus này, hai kẻ giống nhau như đúc này, và hai Dromio có ngoại hình y hệt nhau, cộng thêm việc cô ấy nhắc đến vụ đắm tàu của mình. Đây chính là cha mẹ của những đứa trẻ này, những người đã vô tình hội ngộ bên nhau.
EGEON.
Nếu ta không đang mơ, thì nàng chính là Emilia. Nếu nàng thực sự là nàng, hãy nói cho ta biết đứa con trai đã cùng trôi dạt trên chiếc bè định mệnh với nàng giờ đang ở đâu?
VIỆN TRƯỞNG.
Hắn và ta cùng cặp song sinh Dromio đều được cứu vớt bởi những người dân thành Epidamnum; nhưng ngay sau đó, những tên ngư dân thô lỗ ở Corinth đã dùng vũ lực cướp đi Dromio và con trai ta khỏi tay họ, còn ta thì bị bỏ lại với những người Epidamnum. Chuyện gì đã xảy ra với chúng sau đó ta không thể nào biết được; còn ta thì chịu nỗi truân chuyên như các ngài đang thấy đây.
CÔNG TƯỚC.
Antipholus, có phải ngươi đến từ Corinth đầu tiên không?
ANTIPHOLUS XỨ SYRACUSE.
Thưa ngài, không phải tôi, tôi đến từ Syracuse.
CÔNG TƯỚC.
Khoan đã, hãy đứng tách ra, ta chẳng biết ai với ai nữa rồi.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Tôi đến từ Corinth, thưa bệ hạ kính yêu của tôi.
DROMIO XỨ EPHESUS.
Và tôi đi cùng ngài ấy.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Được đưa đến thị trấn này bởi vị anh hùng lừng danh ấy, Công tước Menaphon, người bác vô cùng nổi tiếng của ngài.
ADRIANA.
Trong hai anh, ai là người đã ăn trưa với tôi hôm nay?
ANTIPHOLUS XỨ SYRACUSE.
Thưa phu nhân dịu dàng, là tôi.
ADRIANA.
Và anh không phải là chồng tôi sao?
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Không, tôi xin chối phắt điều đó.
ANTIPHOLUS XỨ SYRACUSE.
Tôi cũng vậy, thế mà cô ấy cứ gọi tôi như thế; và người phụ nữ dịu dàng xinh đẹp này, em gái cô ấy đây, cũng đã gọi tôi là anh. Những điều tôi đã nói với cô lúc trước, tôi hy vọng sẽ có thời gian để thực hiện cho trọn vẹn, nếu như những gì tôi đang thấy và nghe đây không phải là một giấc mơ.
ANGELO.
Thưa ngài, đó chính là sợi dây chuyền mà ngài đã nhận từ tay tôi.
ANTIPHOLUS XỨ SYRACUSE.
Tôi nghĩ đúng là nó đấy, thưa ngài. Tôi không chối đâu.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Còn ông, vì sợi dây chuyền này mà ông đã cho bắt giữ tôi đấy.
ANGELO.
Tôi nghĩ tôi đã làm thế, thưa ngài. Tôi không chối đâu.
ADRIANA.
Tôi đã gửi tiền cho anh để làm tiền bảo lãnh thông qua Dromio, nhưng tôi nghĩ nó đã không mang đến.
DROMIO XỨ EPHESUS.
Không, tôi chẳng mang xu nào cả.
ANTIPHOLUS XỨ SYRACUSE.
Chiếc túi đựng đầy đồng ducat này chính là tôi nhận từ cô, và tên đầy tớ Dromio của tôi đã mang chúng đến cho tôi. Tôi hiểu ra rằng chúng ta vẫn luôn chạm trán đầy tớ của nhau, và tôi bị nhầm là nó, còn nó bị nhầm là tôi, và chính vì thế nên những sự nhầm lẫn này mới nảy sinh.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Tôi xin dùng số đồng ducat này để thế mạng cho cha tôi ở đây.
CÔNG TƯỚC.
Không cần thiết đâu, cha ngươi đã được tha mạng rồi.
CÔ KÝ NỮ.
Thưa ngài, tôi phải đòi lại chiếc nhẫn kim cương đó từ ngài đấy.
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Này, cầm lấy đi, và đa tạ bữa tiệc thịnh soạn mà tôi đã thọ giáo.
VIỆN TRƯỞNG.
Kính thưa công tước hiển hách, xin hãy rủ lòng bớt chút thời gian cùng chúng tôi bước vào tu viện đây, và nghe thuật lại tường tận mọi phen bi ai sướng khổ của đời chúng tôi; còn tất cả những ai đang tề tựu nơi chốn này, những kẻ vì sai lầm trùng hợp của một ngày qua mà phải chịu đựng oan khiên bất công, hãy cùng bước vào đây chung vui với chúng tôi, và chúng tôi sẽ đền bù một cách thỏa đáng nhất. Tròn ba mươi ba năm trời ta mang nặng đẻ đau các con ta, và mãi cho đến tận giờ phút này gánh nặng oằn vai ấy mới được cất bỏ. Công tước, chồng ta, và cả hai người con trai của ta, cùng các ngươi, những người đánh dấu mốc son ngày chúng chào đời, hãy cùng bước vào bữa tiệc sum họp và đi theo ta. Sau ngần ấy nỗi buồn dài đằng đẵng, lại là một cuộc tái sinh ngập tràn hạnh phúc.
CÔNG TƯỚC.
Với tất cả tấm lòng, ta sẽ cùng chung vui trong bữa tiệc này.
[Mọi người rời đi, trừ hai anh chàng Dromio và hai anh em sinh đôi.]
DROMIO XỨ SYRACUSE.
Thưa chủ nhân, tôi có nên đi lấy hành lý của ngài trên tàu xuống không?
ANTIPHOLUS XỨ EPHESUS.
Dromio, những món hành lý nào của ta mà anh đã mang lên tàu thế?
DROMIO XỨ SYRACUSE.
Là đống đồ đạc của ngài đang gửi trọ ở quán Centaur ấy, thưa ngài.
ANTIPHOLUS XỨ SYRACUSE.
Hắn đang nói với ta đấy chứ; ta mới là chủ nhân của ngươi, Dromio. Nào, hãy đi cùng chúng ta. Chút nữa chúng ta sẽ lo việc đó. Hãy ôm lấy người anh em ở đằng kia kìa, và hoan hỉ mừng vui với anh ấy đi.
[Antipholus xứ Syracuse và Antipholus xứ Ephesus bước đi.]
DROMIO XỨ SYRACUSE.
Có một cô bạn mập mạp ở nhà chủ nhân của anh, người đã tống tôi vào bếp nấu nướng thay cho anh vào bữa trưa hôm nay đấy. Giờ thì cô ta sẽ là chị dâu của tôi, chứ không phải vợ tôi nữa.
DROMIO XỨ EPHESUS.
Tôi thấy anh chẳng khác gì chiếc gương soi của tôi cả, chứ không phải anh em gì với tôi đâu. Nhìn anh là tôi biết mình vốn là một chàng thanh niên khôi ngô tuấn tú nhường nào. Anh có muốn bước vào trong để xem tiệc tùng sum họp không?
DROMIO XỨ SYRACUSE.
Không đời nào, thưa ngài, anh là huynh trưởng cơ mà.
DROMIO XỨ EPHESUS.
Đó lại là một câu hỏi đấy, chúng ta sẽ phân định ai hơn ai thế nào đây?
DROMIO XỨ SYRACUSE.
Chúng ta sẽ bốc thăm để tìm ra người lớn tuổi hơn. Cho đến lúc đó, anh cứ đi trước dẫn đường đi.
DROMIO XỨ EPHESUS.
Thôi được, thế thì thế này: Chúng ta bước vào thế gian này như những cặp anh em song sinh, và giờ thì hãy tay trong tay bước đi, chẳng ai vượt lên trước ai cả.
[Họ cùng bước đi.]
