Miüsov, vốn là một người có học thức và lịch thiệp, không khỏi cảm thấy bứt rứt trong lòng khi cùng Ivan bước vào nhà Viện phụ; ông thấy hổ thẹn vì đã không giữ được bình tĩnh. Ông cảm thấy đáng ra mình phải khinh miệt kẻ đê tiện Fyodor Pavlovitch ấy, chứ không nên để hắn làm cho bực dọc ngay trong gian tu phòng của Trưởng lão Zossima, để rồi phải tự đánh mất bản thân. “Dù sao thì các tu sĩ cũng chẳng có tội tình gì,” ông tự nhủ khi đang bước lên bậc thềm. “Và nếu những người ở đây đều là người tử tế (mà Viện phụ, theo như ta biết, lại là một quý tộc) thì cớ gì lại không đối xử nhã nhặn, thân thiện với họ chứ? Ta sẽ không tranh cãi nữa, ta sẽ xuôi theo mọi chuyện, ta sẽ lấy sự lịch thiệp để chinh phục họ, và... và... cho họ thấy rằng ta chẳng có dính líu gì đến cái tên Ê-dốp, gã hề, kẻ mạt hạng ấy, mà ta cũng chỉ là nạn nhân bị lừa gạt trong chuyện này giống như họ mà thôi.”
Ông quyết định từ bỏ vụ kiện tụng với tu viện, đồng thời khước từ ngay các quyền lợi về khai thác gỗ và đánh cá. Ông càng sẵn sàng làm điều này hơn khi mà các quyền lợi ấy đã suy giảm giá trị đáng kể, và thực ra ông cũng mơ hồ chẳng biết rõ khu rừng cùng dòng sông ấy nằm ở đâu.
Những ý định tốt đẹp ấy càng được củng cố thêm khi ông bước vào phòng ăn của Viện phụ, dẫu rằng nói cho đúng phép thì đó không hẳn là một phòng ăn, bởi Viện phụ chỉ có vỏn vẹn hai căn phòng; tuy nhiên, chúng rộng rãi và tiện nghi hơn tu phòng của Trưởng lão Zossima nhiều. Dù vậy, nội thất trong phòng cũng chẳng có gì là xa hoa lộng lẫy. Đồ đạc bằng gỗ gụ, bọc da theo phong cách cổ điển từ năm 1820; sàn nhà thậm chí còn chưa được đánh vecni, nhưng mọi thứ đều sáng bóng vì sạch sẽ, và bên cửa sổ bày rất nhiều chậu hoa tươi thắm; điểm sang trọng nhất trong phòng lúc bấy giờ, dĩ nhiên, là chiếc bàn tiệc được trang hoàng lộng lẫy. Khăn trải bàn trắng tinh, đồ dùng sáng loáng; có ba loại bánh mỳ nướng ngon lành, hai chai rượu vang, hai chai mật ong thượng hạng, cùng một bình thủy tinh lớn đựng rượu kvas — cả hai loại thức uống sau đều do tu viện tự làm và rất nổi tiếng trong vùng. Hoàn toàn không có rượu vodka. Rakitin sau đó đã kể lại rằng có tới năm món ăn: súp cá tầm tỏi tây dùng kèm với bánh nếp nhân cá nhỏ; tiếp đến là món cá luộc theo cách chế biến đặc biệt; rồi chả cá hồi, kem lạnh pha trái cây, và cuối cùng là bánh blanmange trắng mịn. Rakitin nắm rõ tất cả những món ngon vật lạ ấy bởi hắn chẳng tài nào cưỡng lại được thói tò mò thò lò vào nhà bếp, nơi hắn vốn đã có chỗ đứng nhất định. Hắn có mặt ở khắp mọi nơi và nắm bắt tin tức về mọi thứ. Hắn vốn có tính tình bất an và đố kỵ. Hắn thừa nhận những năng lực đáng kể của bản thân, lại hay tự cao tự đại mà phóng đại chúng lên quá mức. Hắn biết rằng thế nào mình cũng đóng một vai trò nổi bật nào đó, nhưng Alyosha, người vẫn gắn bó với hắn, lại cảm thấy đau lòng khi nhận ra rằng người bạn Rakitin của mình vốn là kẻ bất lương mà bản thân hắn lại hoàn toàn không hay biết, trái lại, hắn còn đinh ninh rằng chỉ vì mình không thèm ăn cắp số tiền bỏ quên trên bàn thì bản thân đã là một con người chính trực bậc nhất. Chẳng ai, kể cả Alyosha, có thể lay chuyển được suy nghĩ đó của hắn.
Dĩ nhiên, Rakitin chỉ là một nhân vật quá ư tầm thường để có thể được mời dự bữa tiệc vốn chỉ dành cho cha Iosif, cha Païssy và một vị tu sĩ khác trong tu viện. Họ đã chờ sẵn ở đó khi Miüsov, Kalganov và Ivan bước vào. Vị khách còn lại là Maximov, đứng dạt sang một bên và cũng đang đợi. Viện phụ bước ra giữa phòng để đón tiếp các vị khách. Ngài là một cụ già cao gầy nhưng vẫn còn tráng kiện, tóc đen điểm bạc, với gương mặt dài, nghiêm nghị và khắc khổ. Ngài cúi đầu chào các vị khách trong im lặng. Nhưng lần này, họ đều tiến đến để nhận phép lành từ ngài. Miüsov thậm chí còn toan hôn tay ngài, nhưng Viện phụ đã rụt tay lại kịp thời để tránh cái cúi đầu ấy. Riêng Ivan và Kalganov thì thực hiện nghi thức đó một cách hết sức thành kính và trọn vẹn, hôn tay ngài hệt như những người nông dân chân lấm tay bùn.
Chúng tôi phải vô cùng xin lỗi ngài, thưa cha bề trên, Miüsov mở lời, mỉm cười xun xoe và cất giọng điệu đầy đường hoàng, trang trọng. Xin ngài hãy lượng thứ cho việc chúng tôi đến mà lại thiếu vắng vị quý ông mà ngài đã mời, đó là Fyodor Pavlovitch. Ông ấy buộc lòng phải từ chối vinh dự được hưởng sự hiếu khách của ngài, và việc đó không phải là không có lý do. Ngay trong tu phòng của cha Trưởng lão Zossima, ông ấy đã bị cuốn đi bởi cuộc tranh chấp đáng tiếc với con trai mình, và đã thốt ra những lời lẽ hoàn toàn không đúng mực... nói đúng hơn là vô cùng bất kính... như... — ông liếc nhìn các tu sĩ — thưa ngài, chắc hẳn ngài cũng đã rõ. Và vì thế, nhận thức được lỗi lầm của bản thân, ông ấy cảm thấy vô cùng hối hận, xấu hổ, đồng thời đã nhờ tôi cùng người con trai Ivan Fyodorovitch của ông ấy chuyển lời xin lỗi và sự tiếc nuối đến ngài. Tóm lại, ông ấy rất hy vọng và mong muốn sẽ có dịp tạ lỗi vào lúc khác. Ông khẩn khoản xin ngài ban phước lành và mong ngài hãy quên đi những chuyện đã xảy ra.
Khi thốt lên những lời cuối cùng trong bài tràng giang đại hải ấy, Miüsov đã hoàn toàn lấy lại được vẻ tự đắc vốn có, và mọi dấu vết của sự bực bội ban nãy đều bay biến sạch. Ông lại tràn ngập tình yêu thương bao la đối với nhân loại.
Viện phụ lắng nghe ông với vẻ uy nghi, và chỉ khẽ nghiêng đầu đáp lời:
Ta thực sự lấy làm tiếc vì sự vắng mặt của ông ấy. Biết đâu khi ngồi chung bàn với chúng ta, ông ấy đã học được cách yêu mến chúng ta, và chúng ta cũng yêu mến ông ấy. Xin mời các vị an tọa.
Ngài đứng trước bức linh tượng và bắt đầu đọc lời cầu nguyện thành tiếng. Tất cả đều cung kính cúi đầu, riêng Maximov chắp hai tay trước ngực với một vẻ sốt sắng kỳ lạ.
Chính vào khoảnh khắc này, Fyodor Pavlovitch đã giở trò quỷ quái cuối cùng của mình. Phải nói rằng thực ra ban đầu hắn đã định về nhà, và quả thực hắn cảm thấy không tài nào có thể đến ăn tiệc cùng Viện phụ như thể chẳng có chuyện gì xảy ra sau cái hành vi vô lại của mình trong tu phòng của Trưởng lão. Không phải vì hắn quá hổ thẹn với bản thân — mà có khi ngược lại là đằng khác. Dù vậy, hắn vẫn thấy việc đến dự tiệc lúc này là điều khó chấp nhận. Thế nhưng, chiếc xe ngựa cọc cạch của hắn vừa mới đánh tới thềm nhà khách, hắn vừa mới bước chân lên xe, thì đột nhiên lại khựng lại. Hắn nhớ đến những lời chính mình vừa thốt ra trong tu phòng của Trưởng lão: Mỗi khi gặp gỡ mọi người, tôi luôn cảm thấy mình thấp kém hơn tất cả, và ai nấy đều coi tôi là một tên hề; vậy nên tôi cứ làm tên hề cho rồi, bởi vì tất cả các người còn ngu ngốc và thấp kém hơn tôi. Hắn thèm khát được trả thù đời vì sự vô lối của chính mình. Hắn chợt nhớ lại có lần trong quá khứ, từng có kẻ hỏi hắn: Sao anh lại căm ghét cái lão kia đến thế? Và hắn đã không ngần ngại đáp lại bằng một vẻ mặt trơ trẽn không thèm giấu giếm: Ta nói cho ngươi hay nhé. Lão ta chẳng làm gì hại ta cả. Nhưng ta đã chơi xỏ lão một vố bẩn thỉu, và kể từ đó taâm thầm căm ghét lão luôn.
Nhớ lại chuyện ấy lúc này, hắn khẽ mỉm cười đầy ác độc và chần chừ trong giây lát. Đôi mắt hắn ánh lên, và đôi môi thì run rẩy trông thấy. Thôi thì, đằng nào ta cũng đã lỡ bước, cứ đi cho trót, hắn tự quyết định. Cảm xúc chủ đạo của hắn lúc đó có thể gói gọn trong những lời này: Thôi thì bây giờ có rửa thế nào cũng chẳng gột sạch được tiếng nhơ nữa rồi. Chi bằng cứ cho chúng sáng mắt ra bằng tất cả sự trơ trẽn của ta. Ta sẽ cho chúng thấy rằng ta chẳng thèm bận tâm chúng nghĩ gì — thế thôi!
Hắn bảo người đánh xe chờ đấy, rồi rảo bước quay ngược lại tu viện, thẳng tiến tới phòng ăn của Viện phụ. Hắn chẳng hề mường tượng rõ mình sẽ làm gì, nhưng hắn biết chắc rằng bản thân đã không còn kìm chế nổi nữa, và chỉ cần một cú hích nhỏ cũng đủ đẩy hắn đến tận cùng của sự bỉ ổi — nhưng chỉ là sự bỉ ổi thuần túy, không phạm pháp, không có hành vi nào khiến hắn phải chịu trách nhiệm trước luật pháp. Tình thế có cùng đường đi chăng nữa, hắn vẫn luôn biết cách tự kiềm chế, và đôi khi chính hắn cũng phải ngạc nhiên về khả năng ấy của mình. Hắn xuất hiện nơi phòng ăn của Viện phụ đúng lúc kinh nguyện vừa dứt và mọi người đang dịch chuyển chỗ ngồi vào bàn tiệc. Đứng sững ở cửa ra vào, hắn đảo mắt quét qua đám đông, cất lên tiếng cười khúc khích kéo dài, đầy vẻ hỗn hào, cay độc, rồi ngẩng cao đầu trơ trẽn nhìn thẳng vào mặt từng người. Họ cứ đinh ninh là tôi đã chuồn rồi cơ chứ, thế mà tôi lại quay lại đây này, hắn lớn tiếng hô lên với cả căn phòng.
Trong một khoảnh khắc, tất cả chết sững nhìn hắn không nói nên lời; và ai nấy đều linh cảm ngay rằng một chuyện gì đó thật gớm ghiếc, lố bịch, thậm chí là tai tiếng tột cùng sắp sửa xảy ra. Miüsov lập tức chuyển từ tâm trạng ôn hòa nhất sang cơn giận dữ điên cuồng. Mọi cảm xúc tưởng chừng đã lắng xuống và nguội lạnh trong tim ông bỗng chốc vùng lên bùng cháy.
Không! Thế này thì tôi không thể chịu đựng nổi nữa! hắn thét lên. Hoàn toàn không thể! Và... chắc chắn là không thể nào chịu nổi!
Máu dồn lên tận óc. Ông lắp bắp không nên lời; nhưng lúc này ông chẳng còn màng đến lễ nghĩa phong độ nữa, liền với lấy chiếc mũ của mình.
Cái gì mà không thể chịu nổi thế nhỉ? Fyodor Pavlovitch chêm vào, rằng không thể và chắc chắn không thể cái gì cơ chứ? Thưa cha bề trên, ngài có cho tôi vào hay không đây? Ngài có tiếp đón tôi như một vị khách không?
Ta vô cùng hân hạnh chào đón ông, Viện phụ đáp. Rồi ngài nói thêm với mọi người: Thưa các vị! Tôi xin ngài ngài hãy gác lại mọi bất hòa, cùng nhau hòa hợp trong tình yêu thương và sự gắn kết gia đình — với lời cầu nguyện dâng lên Chúa tại bàn ăn khiêm nhường của chúng tôi.
Không, không, thật là nhảm nhí! Miüsov la lên, mất hết cả bình tĩnh.
Chà, nếu Pyotr Alexandrovitch đã không thể, thì tôi cũng chẳng thể, và tôi sẽ không ở lại đâu. Đó chính là lý do tôi quay lại đây. Từ giờ đi đâu tôi cũng sẽ kè kè theo Pyotr Alexandrovitch. Ngài mà đi đâu, Pyotr Alexandrovitch, tôi cũng sẽ đi theo đấy, ngài ở lại, tôi cũng ở lại. Chính ngài đã chọc giận lão ta bằng cái câu chuyện hòa hợp gia đình rồi đấy, thưa cha bề trên, lão ta có thèm nhận tôi là họ hàng đâu cơ chứ. Phải thế không nhỉ, von Sohn? Kia kìa, von Sohn đây rồi. Dạo này khỏe chứ, von Sohn?
Ý ngài là tôi ư? Maximov ngớ người lẩm bẩm.
Dĩ nhiên là tôi nói ông rồi chứ còn ai vào đây nữa, Fyodor Pavlovitch hét toáng lên. Còn ai vào đây được cơ chứ? Viện phụ thì làm sao mà là von Sohn cho được.
Nhưng tôi có phải von Sohn đâu cơ chứ. Tôi là Maximov cơ mà.
Không, ông chính là von Sohn. Thưa cha bề trên, ngài có biết von Sohn là ai không? Đó là một vụ án mạng nổi tiếng đấy. Lão ta bị sát hại ở một cái ổ điếm — tôi tin là chốn ấy ở chỗ các cha vẫn được gọi như vậy — lão ta bị giết và cướp sạch tài sản, dẫu tuổi đã cao sức yếu, xác lão vẫn bị đóng đinh vào một chiếc hòm rồi nhồi nhét lên tòa tàu chở hành lý gửi từ St. Petersburg đi Moscow, và trong lúc người ta đang đóng đinh xác lão, đám gái điếm còn hát hò khảy đàn hạc nữa chứ, à mà ý tôi là chơi đàn dương cầm ấy mà. Thế nên cái lão ngồi đây chính là cái lão von Sohn bằng xương bằng thịt đấy. Lão vừa chết đi sống lại rồi phải không, hả von Sohn?
Chuyện gì thế này? Cái quái gì đang diễn ra thế nhỉ? Những tiếng xì xào vang lên từ nhóm các tu sĩ.
Chúng ta đi thôi, Miüsov thét lên, quay sang kéo Kalganov.
Không, xin lỗi nhé, Fyodor Pavlovitch xấc xược cướp lời, bước thêm một bước vào trong phòng. Cho phép tôi nói nốt. Ngay ở trong tu phòng kia, các người đã trách mắng tôi vì tội cư xử bất kính chỉ vì tôi dám nhắc đến món cá bống, thưa Pyotr Alexandrovitch. Miüsov, người họ hàng của tôi đây, thích trong lời nói phải có plus de noblesse que de sincérôtéNhiều sự quý phái hơn là lòng chân thành (tiếng Pháp)., còn tôi thì lại thích trong lời nói của mình có plus de sincérôté que de noblesseNhiều lòng chân thành hơn là sự quý phái (tiếng Pháp)., và... dẹp cái thứ quý phái chết tiệt ấy đi! Có đúng thế không, hả von Sohn? Xin phép cha bề trên, dẫu tôi có là một gã hề hay giở trò hề đi chăng nữa, thì tôi vẫn là một kẻ có danh dự, và tôi muốn nói lên suy nghĩ của mình. Vâng, tôi là kẻ có danh dự, trong khi ở con người Pyotr Alexandrovitch đây chỉ toàn là sự kiêu căng bị tổn thương chứ chẳng có cái quái gì khác. Tôi đến đây có lẽ là để ngó nghiêng và nói lên tiếng lòng của mình. Con trai tôi, Alexey, đang tu hành ở đây để được cứu rỗi. Tôi là cha nó; tôi quan tâm đến hạnh phúc của nó, và đó là bổn phận tôi phải làm. Trong lúc tôi đang làm trò hề, tôi vẫn luôn lắng nghe và lén lút quan sát; và giờ đây tôi muốn dâng lên các vị màn diễn cuối cùng. Các vị biết ở chỗ chúng tôi người ta thế nào không? Cây đổ hướng nào thì ngã hướng ấy. Một khi đã ngã thì phải nằm lì ở đấy mãi mãi. Không đời nào! Tôi muốn vùng dậy. Hưa cha thánh thiện, tôi phẫn nộ với ngài lắm đấy. Xưng tội là một đại bí tích, trước ngài tôi sẵn sàng cung kính cúi đầu; nhưng ở trong tu phòng kia, họ toàn quỳ sụp xuống rồi xưng tội oang oang ra đấy. Xưng tội to thành tiếng như thế có đúng phép không cơ chứ? Các Thánh phụ đã quy định rõ là phải xưng tội kín đáo cơ mà: chỉ có thế thì sự xưng tội của các vị mới giữ được vẻ nhiệm mầu, và ngày xưa vẫn thế. Thế nhưng làm sao tôi có thể giải thích cho ngài ấy trước mặt bao nhiêu con người rằng tôi đã thế này thế nọ... chà, ngài thừa hiểu đấy — đôi khi có những chuyện chẳng tiện đem ra bàn tán đâu — thế nên làm vậy hóa ra lại thành một vụ scandal à! Không đâu các cha ạ, cứ đà này có khi chúng ta lại bị cuốn theo bọn Giáo phái Tự hành hạ thân xác mất thôi... nhân dịp này tôi sẽ viết thư gửi Thượng hội đồng, và tôi sẽ bắt con trai tôi, Alexey, về nhà.
Chúng ta cần phải lưu ý rằng Fyodor Pavlovitch rất thính nhạy trong việc tìm ra điểm yếu. Đã từng có thời gian râm ran những lời đồn thổi ác ý thậm chí còn lọt đến tai Tổng giám mục (không chỉ riêng tu viện của chúng tôi mà còn ở những nơi khác có thiết lập định chế trưởng lão) rằng người ta quá tôn sùng các trưởng lão, thậm chí làm tổn hại đến uy quyền của Viện phụ, rằng các trưởng lão đã lạm dụng bí tích xưng tội v.v. và v.v. — những lời buộc tội vô căn cứ ấy rồi cũng tự lắng xuống ở khắp mọi nơi. Thế nhưng cái tinh thần ngớ ngẩn đang chế ngự Fyodor Pavlovitch, cuốn hắn đi trên dòng xoáy của chính hệ thần kinh hỗn loạn để lao sâu hơn nữa vào vũng lầy ô nhục, lại xúi giục hắn nhai lại cái luận điệu vu khống cũ rích ấy. Fyodor Pavlovitch chẳng hiểu mảy may gì về bản chất của nó, thậm chí hắn còn chẳng thể diễn đạt nó cho ra hồn, bởi trong dịp này chẳng có ai quỳ gối xưng tội oang oang trong tu phòng của Trưởng lão cả, thế nên hắn chẳng thể nào chứng kiến được cảnh tượng tương tự như vậy. Hắn chỉ đang nhai lại mớ ký ức hỗn độn từ những lời vu khống ngày xưa. Nhưng ngay khi vừa thốt ra tràng dài ngớ ngẩn đó, hắn liền nhận ra mình vừa phun ra những lời nhảm nhí vô nghĩa, và hắn lập tức khao khát chứng minh cho thính giả, và hơn hết là cho chính bản thân thấy, rằng mình không hề nói nhảm. Và dẫu hắn thừa biết rằng với mỗi từ thốt ra, hắn sẽ càng làm cho mọi thứ trở nên lố bịch hơn, hắn vẫn không tài nào kìm chế nổi, cứ thế mù quáng lao đầu về phía trước.
Thật là đồi bại hết chỗ nói! Pyotr Alexandrovitch thét lên.
Xin ngài hãy bình tĩnh! Viện phụ cất lời. Người xưa từng dạy rằng, ‘Nhiều kẻ đã đứng lên chống lại ta và thốt ra những lời cay độc về ta. Và khi nghe thấy thế, ta đã tự nhủ: đó chính là sự sửa phạt từ Chúa và Ngài đã sai điều đó đến để chữa lành cho tâm hồn ngạo mạn này.’ Và vì thế, chúng tôi xin thành tâm cảm ơn vị khách quý! — và ngài cúi đầu chào sâu trước Fyodor Pavlovitch.
Trời ạ, lại thêm mớ đạo đức giả với mấy câu văn chương sáo rỗng! Toàn là văn phong cũ rích cùng cử chỉ giả tạo. Lại những thói dối trá xưa cũ và màn lạy lục hình thức. Chúng tôi lạ gì mấy thứ ấy. Miệng thì hô môi hôn má mà tay lăm lăm dao găm chực đâm vào tim, y hệt như trong vở Kẻ cướp của Schiller vậy. Tôi vốn ghét thói giả hình, thưa các cha, tôi chỉ chuộng sự thật mà thôi. Nhưng sự thật thì chẳng thể tìm thấy qua việc ngồi húp cá bống đâu, và điều đó tôi xin lớn tiếng tuyên bố! Này các thầy tu, sao các người lại phải ăn chay thế? Sao lại cứ mong cầu phần thưởng trên thiên đường cho việc ấy chứ? Này nhé, nếu có phần thưởng như thế thì tôi cũng sẽ xách thân đến ăn chay cho bằng hết! Không đâu, ngài tu sĩ thánh thiện ạ, ngài hãy thử sống làm người đức hạnh giữa cõi trần thế này xem, hãy làm việc thiện cho xã hội mà không cần phải trốn vào trong cái vỏ bọc tu viện dựa dẫm vào tiền của người khác, lại chẳng màng đến phần thưởng trên cao ban xuống xem nào — khi ấy ngài mới thấy điều đó khó nhằn đến mức nào. Tôi đây cũng biết nói chuyện phải quấy đấy chứ, thưa cha bề trên. Chúng có những thứ gì thế này nhỉ? Hắn tiến lại gần bàn tiệc. Rượu vang đỏ cổ, rượu mật ong do nhà buôn Eliseyev cất. Ấy chà chà, thưa các cha! Thứ này thì vượt xa mấy con cá bống rồi còn gì. Nhìn xem những chai rượu mà các cha vừa bày ra kìa, hì hì hì! Và ai là kẻ cung cấp tất cả những thứ này thế? Chính là người nông dân Nga, những người lao động đổ mồ hôi sôi nước mắt kiếm từng đồng xu còm cõi bằng đôi bàn tay chai sạn, chắt bóp từng đồng từ chính gia đình họ và từ tay sưu thuế! Các người đang vắt kiệt máu mủ của nhân dân đấy, thưa các cha áo đen đáng kính ạ.
Thế này thì quá quắt lắm rồi! cha Iosif thốt lên.
Cha Païssy vẫn kiên quyết giữ vẻ im lặng. Miüsov hầm hầm lao ra khỏi phòng, Kalganov liền lủi thủi đuổi theo sau.
Được rồi, thưa cha, tôi sẽ đi theo Pyotr Alexandrovitch! Tôi sẽ chẳng thèm đặt chân đến đây lần nào nữa đâu. Có quỳ lột gối van xin tôi cũng mặc xác. Tôi từng gửi biếu các người một nghìn rúp, thế là các người bắt đầu dòm ngó tôi chứ gì. Hì hì hì! Thôi, tôi chẳng nói nữa đâu. Tôi đang trả thù cho tuổi trẻ của mình, cho tất cả những nhục nhã mà tôi từng phải gánh chịu đây. Hắn nện mạnh nắm đấm xuống mặt bàn trong một cơn bộc phát cảm xúc được dàn dựng công phu. Cái tu viện này đã đóng một vai trò quá lớn trong cuộc đời tôi! Nó đã ngốn của tôi biết bao giọt nước mắt cay đắng. Các người từng xúi giục mụ vợ điên của tôi chống lại tôi. Các người dùng chuông sách nguyền rủa tôi, bôi nhọ tôi khắp mọi xó xỉnh. Đủ lắm rồi các cha ạ! Đây là thời đại của Chủ nghĩa Tự do, thời đại của tàu thủy và xe lửa. Các người đừng hòng moi được từ tay tôi dù chỉ một nghìn, một trăm rúp, hay thậm chí là một xu còm cõi nào hết!
Phải nhắc lại lần nữa rằng tu viện của chúng tôi chưa bao giờ đóng bất kỳ vai trò lớn lao nào trong cuộc đời hắn, và hắn cũng chưa từng rơi lấy một giọt nước mắt cay đắng nào vì nó cả. Thế nhưng hắn bị cuốn đi bởi chính mớ cảm xúc giả tạo của mình đến mức trong một thoáng, suýt chút nữa chính hắn cũng tin sái cổ là thật. Hắn xúc động đến độ suýt khóc. Nhưng ngay khoảnh khắc ấy, hắn chợt nhận ra đã đến lúc phải rút lui.
Viện phụ cúi đầu trước lời dối trá ác ý của hắn, và một lần nữa cất giọng đầy trang trọng:
Sách thánh lại có dạy rằng, ‘Hãy nhẫn nại và hoan hỉ đón nhận sự nhục nhã giáng xuống thân mình dẫu chẳng phải do ngươi gây ra, chớ có bối rối và đừng căm ghét kẻ đã lăng mạ ngươi.’ Và chúng tôi sẽ làm như thế.
Trời ạ! Lại bài ca tự kiểm với mấy lời rườm rà. Các người cứ tự kiểm đi nhé, các cha, tôi chuồn đây. Nhưng tôi sẽ mang đứa con trai Alexey của tôi rời khỏi chốn này vĩnh viễn, dựa trên quyền hạn của một người cha. Ivan Fyodorovitch, đứa con ngoan ngoãn hiếu thảo nhất của tôi, xin phép mời anh nối gót theo tôi. Còn von Sohn, ông còn ở lại làm gì nữa? Theo tôi ra phố ngay đi thôi. Ngoài đó vui lắm. Chỉ cách có một dặm ngắn ngủi thôi; thay vì dầu ăn chay, tôi sẽ đãi ông món lợn sữa quay và cháo. Chúng ta sẽ nhậu bữa tối với brandy và rượu mùi.... Tôi còn có cả rượu mâm xôi đen nữa đấy. Này von Sohn, đừng có bỏ lỡ cơ hội nhé. Hắn vừa lớn tiếng gào thét vừa khoa tay múa chân bước ra ngoài.
Chính vào khoảnh khắc đó, Rakitin đã nhìn thấy hắn và chỉ cho Alyosha thấy.
Alexey! người cha cất tiếng gọi vọng từ đằng xa khi thoáng thấy bóng con. Hôm nay con về nhà với ta, dọn đi vĩnh viễn, nhớ mang theo cả gối lẫn nệm, đừng để lại chút dấu vết nào ở cái xó này nữa.
Alyosha đứng chết trân tại chỗ, lặng lẽ chứng kiến toàn bộ sự việc. Trong khi đó, Fyodor Pavlovitch đã leo lên xe ngựa, còn Ivan thì chuẩn bị bước theo lão với vẻ mặt lạnh lùng cau có mà chẳng thèm quay lại chào từ giã Alyosha. Thế nhưng đúng lúc ấy, một màn kịch lố bịch đến khó tin nữa lại giáng đòn cuối cùng kết thúc vở kịch hề này. Maximov bất thình lình xuất hiện bên cạnh chiếc xe ngựa. Lão ta hớt ha hớt hải chạy tới, thở hổn hển vì sợ lỡ mất chuyến. Rakitin và Alyosha tận mắt chứng kiến lão ta đang lúp xúp chạy. Vội vàng đến nỗi trong cơn cuống cuồng, lão đặt ngay chân lên bậc thềm nơi bàn chân trái của Ivan vẫn đang đặt sẵn, và bấu chặt lấy thành xe cố trèo lên cho bằng được. Tôi đi với các ngài nhé! lão ta không ngừng ré lên, cười khúc khích với vẻ mặt hớn hở đầy liều lĩnh. Cho tôi đi cùng với.
Kìa trông thấy chưa! Fyodor Pavlovitch hét lên đầy thích thú. Ta đã bảo lão chính là von Sohn cơ mà. Đúng là von Sohn tái thế rồi còn gì. Này, sao lão lại rứt ra được hay thế nhỉ? Lão đã von-sohn thế nào ở trỏng vậy? Và sao lão lại chuồn khỏi bữa tiệc được hay thế hả? Lão đúng là mặt dày vô đối! Tôi vốn dĩ cũng trơ trẽn lắm rồi mà vẫn phải nể lão đấy, người anh em ạ! Trèo lên đi, trèo lên mau! Tránh đường cho lão ta nào, Ivan. Vui phết đấy chứ lị. Lão cứ nằm bò dưới sàn chân chúng ta là được chứ gì. Có chịu nằm dưới chân chúng ta không hả von Sohn? Hay là leo lên ngồi trên mồi với người đánh xe đi. Phốc lên mồi xe đi nào, von Sohn!
Nhưng Ivan, lúc này đã an vị trên xe, không nói một lời bèn giáng cho Maximov một đấm thật mạnh vào ngực khiến lão bay giật lùi. May mà lão ta ngã không đến nỗi lăn kềnh ra đất.
Đánh xe đi! Ivan giận dữ quát người đánh xe.
Này, anh đang làm cái quái gì thế hả, giở thói gì đấy? Sao lại đánh người ta thế? Fyodor Pavlovitch lên tiếng phản đối.
Thế nhưng chiếc xe ngựa đã lăn bánh đi từ lúc nào. Ivan chẳng thèm đáp lời.
Chà, anh đúng là một tay gân thật đấy, Fyodor Pavlovitch lại lầm bầm.
Sau hai phút im lặng, lão liếc xéo đứa con trai: Này, chính anh là kẻ khơi mào cho cái vụ tu viện này cơ mà. Anh giục giũ, anh tán thành cơ mà. Giờ lại nổi khùng lên cái nỗi gì?
Ông đã sủa đủ điều nhảm nhí rồi đấy. Câm mồm nghỉ ngơi chút đi cho tôi nhờ, Ivan cộc cằn hằn học đáp trả.
Fyodor Pavlovitch lại im thin thít trong hai phút.
Lúc này mà được làm một ngụm brandy thì tuyệt cú mèo nhỉ, lão triết lý châm biếm, nhưng Ivan vẫn phớt lờ.
Về đến nhà rồi tao cũng sẽ cho mày uống ké vài ly cho mà xem.
Ivan vẫn ngậm tăm.
Fyodor Pavlovitch đợi thêm hai phút nữa.
Nhưng tao thể nào cũng lôi cổ được thằng Alyosha ra khỏi cái tu viện ấy cho bằng được, dẫu mày có bất mãn đến lộn cả ruột gan lên đi chăng nữa, hỡi ngài Karl von Moor đáng kính ạ.
Ivan nhún vai đầy khinh miệt, quay mặt đi đăm đăm nhìn ra con đường phía trước. Và cho đến tận lúc về đến nhà, hai cha con không hề thốt thêm một lời nào nữa.
