Đó là lời kết thúc bài phát biểu của Fetyukovitch, và sự cuồng nhiệt của thính giả bùng lên như một cơn bão không thể cản nổi. Chuyện ngăn chặn điều đó là hoàn toàn bất khả thi: phụ nữ khóc, nhiều đàn ông cũng khóc, thậm chí có cả hai vị tai mắt trong vùng cũng tuôn dòng lệ. Vị Chánh án đành chịu thua, thậm chí còn hoãn cả việc rung chuông. Dập tắt một niềm nhiệt huyết như thế chẳng khác nào dập tắt một điều thiêng liêng, như các quý bà đã thốt lên sau đó. Bản thân vị luật sư cũng thực sự xúc động.

Và chính vào khoảnh khắc ấy, Ippolit Kirillovitch đứng dậy để đưa ra một số phản bác. Mọi người nhìn ông với ánh mắt căm ghét. “Cái gì? Nghĩa là thế nào chứ? Ông ta lại dám cả gan phản bác cơ à,” mấy bà xì xào bàn tán. Nhưng cho dù toàn thế giới loài phụ nữ, kể cả vợ ông ta, có cùng phản đối đi chăng nữa, thì cũng không thể ngăn cản ông ta vào lúc đó được. Ông ta tái mét, run lẩy bẩy vì xúc động, những câu đầu tiên thậm chí chẳng ra câu nào ra hồn, ông thở hồng hộc, khó lòng nói cho rõ ràng, và lạc cả mạch ý. Thế nhưng ông nhanh chóng lấy lại được bình tĩnh. Trong bài phát biểu mới này của ông, tôi chỉ xin trích dẫn vài câu.

“... Tôi bị trách cứ rằng đã thêu dệt nên một cuốn tiểu thuyết. Thế nhưng bản bào chữa kia là gì nếu không phải là cuốn tiểu thuyết này chồng lên cuốn tiểu thuyết khác? Tất cả những gì còn thiếu chỉ là chất thơ mà thôi. Fyodor Pavlovitch, trong lúc chờ đợi người tình, đã xé toạc phong bì ra rồi ném xuống sàn nhà. Người ta thậm chí còn kể cho chúng ta nghe ông ta đã nói gì khi làm cái hành động kỳ lạ đó. Chẳng phải đó là một sự bay bổng của trí tưởng tượng hay sao? Và chúng ta có bằng chứng gì cho thấy ông ta đã lấy tiền ra? Ai đã nghe thấy ông ta nói gì? Tên đần độn thiểu năng Smerdyakov, được biến thành một người anh hùng theo phong cách Byron, đang trả thù xã hội vì thân phận con hoang của mình — chẳng phải đó là một cuốn tiểu thuyết mang phong cách Byron hay sao? Và người con trai đột nhập vào nhà cha mình rồi sát hại ông mà lại như không sát hại, thậm chí còn chẳng phải là một cuốn tiểu thuyết — đây là một con nhân sư đang đưa ra câu đố mà chính hắn cũng không tài nào giải nổi. Nếu hắn giết, thì là hắn đã giết, thế thì cái ý nghĩa của việc hắn giết mà lại như không giết là thế nào — ai mà có thể hiểu nổi đầu đuôi ra sao chứ?”

“Rồi chúng ta lại được nhắc nhở rằng bục phát biểu của chúng ta là bục phát biểu của những tư tưởng chân chính và đúng đắn, và từ cái bục của ‘những tư tưởng đúng đắn’ ấy vang lên một tuyên bố long trọng rằng việc gọi hành vi giết cha là ‘tội sát phụ’ chẳng qua chỉ là một định kiến! Nhưng nếu tội sát phụ là một định kiến, và nếu mọi đứa trẻ đều phải hỏi cha mình tại sao nó lại phải yêu ông ấy, thì điều gì sẽ xảy ra với chúng ta đây? Điều gì sẽ xảy ra với nền tảng của xã hội? Điều gì sẽ xảy ra với gia đình? Tội sát phụ, xem ra, chỉ là một thứ ngáo ốc của mấy bà vợ thương gia ở Moscow. Những sự đảm bảo quý giá nhất, thiêng liêng nhất cho vận mệnh và tương lai của nền công lý Nga lại được trình bày trước mắt chúng ta dưới một hình thức bóp méo và phù phiếm, chỉ cốt để đạt được một mục đích — nhằm biện hộ cho một điều vốn dĩ không thể biện hộ. ‘Ồ, hãy đè bẹp hắn bằng lòng thương xót,’ vị luật sư biện hộ kêu lên; nhưng đó lại chính là tất cả những gì kẻ phạm tội mong muốn, và ngày mai người ta sẽ thấy hắn bị đè bẹp đến mức nào. Và chẳng lẽ vị luật sư biện hộ lại quá khiêm tốn khi chỉ xin tha bở cho bị cáo hay sao? Tại sao không lập ra một quỹ từ thiện để vinh danh kẻ sát phụ nhằm tưởng nhớ chiến tích của hắn cho các thế hệ mai sau? Tôn giáo và Phúc Âm bị chỉnh sửa — tất cả chỉ là chủ nghĩa bí nhiệm, người ta bảo thế, và đạo của chúng ta mới là Cơ Đốc giáo duy nhất chân chính đã trải qua sự phân tích của lý trí và lẽ thông thường. Và thế là họ dựng lên trước mặt chúng ta một hình bóng giả tạo về Chúa Kitô! ‘Các ngươi đong bằng đấu nào, thì sẽ bị đong lại bằng đấu ấy,’ vị luật sư biện hộ kêu lên, rồi ngay lập tức suy diễn rằng Chúa Kitô dạy chúng ta đong trả y nguyên như cách người ta đong cho chúng ta — và điều đó lại được thốt ra từ bục phát biểu của chân lý và lẽ phải! Chúng ta chỉ lật giở Phúc Âm vào đêm trước khi đọc diễn văn, cốt để làm lóa mắt thính giả bằng sự hiểu biết của mình về một tác phẩm dẫu sao cũng khá độc đáo, thứ có thể hữu dụng để tạo ra một hiệu ứng nhất định — tất cả chỉ nhằm phục vụ cho mục đích! Nhưng điều Chúa Kitô truyền dạy chúng ta lại là một chuyện hoàn toàn khác: Ngài bảo chúng ta hãy cảnh giác đừng làm thế, bởi vì thế giới gian ác vẫn làm thế, còn chúng ta thì phải tha thứ và chìa cả má bên kia ra, chứ không được đong trả những kẻ bách hại chúng ta như cách chúng ta bị đong trả. Đó là điều Thiên Chúa của chúng ta đã dạy, chứ không phải việc cấm trẻ con giết cha mình là một định kiến đâu. Và chúng ta sẽ không từ cái bục của chân lý và lẽ phải để chỉnh sửa Phúc Âm của Chúa chúng ta, Đấng mà vị luật sư biện hộ hạ mình gọi là ‘đấng chịu đóng đinh vì yêu nhân loại,’ đi ngược lại với toàn bộ nước Nga chính thống, vốn đang cất tiếng gọi Ngài rằng: ‘Bởi vì Ngài chính là Thiên Chúa của chúng tôi!’”

Ngay lúc đó, vị Chánh án liền can thiệp và chặn vị diễn giả đang quá ư nhiệt tình lại, nài xin ông đừng phóng đại, đừng bước qua ranh giới, vân vân và vân vân, như các chánh án vẫn thường làm trong những trường hợp như thế. Thính giả cũng cảm thấy bất an. Công chúng nhốn nháo: thậm chí còn có cả những tiếng thốt lên đầy phẫn nộ. Fetyukovitch chẳng thèm đáp lời; ông chỉ bước lên bục, đặt tay lên ngực và với giọng điệu đầy tổn thương, thốt lên vài từ tràn ngập vẻ uy nghiêm. Ông chỉ nhẹ nhàng và mỉa mai chạm lại vào hai chủ đề “thêu dệt tiểu thuyết” và “tâm lý học,” rồi nhân cơ hội phù hợp mà trích dẫn câu: “Jupiter ạ, ngài nổi giận, vậy là ngài sai rồi,” câu nói đã châm ngòi cho một tràng cười đồng tình vang lên trong số đông thính giả, bởi vì Ippolit Kirillovitch trông chẳng có điểm nào giống vị thần Jupiter cả. Sau đó, nhân vụ cáo buộc rằng ông đang dạy thế hệ trẻ giết cha, Fetyukovitch tuyên bố với vẻ đầy uy nghiêm rằng ông sẽ không thèm trả lời. Còn về lời buộc tội của công tố viên rằng ông đã phát ngôn những ý tưởng đi ngược lại chính thống, Fetyukovitch bóng gió rằng đó là một sự ám chỉ mang tính cá nhân và rằng ông đã mong đợi sẽ được an toàn tại phiên tòa này khỏi những lời buộc tội “làm tổn hại đến danh tiếng của tôi với tư cách là một công dân và một thần dân trung thành.” Thế nhưng trước những lời này, vị Chánh án cũng đã chặn ông lại, và Fetyukovitch kết thúc bài phát biểu của mình bằng một cái cúi chào, giữa tiếng xì xào tán thưởng khắp phòng xử án. Và theo ý kiến của các quý bà nhà chúng ta, Ippolit Kirillovitch đã “bị vùi dập đến nơi đến chốn.”

Đến lượt bị cáo được phép nói. Mitya đứng dậy, nhưng nói rất ít. Anh đã kiệt sức đến cùng cực, cả về thể xác lẫn tinh thần. Vẻ ngoài mạnh mẽ và độc lập mà anh mang vào phòng từ buổi sáng hầu như đã biến mất. Trông anh như thể vừa trải qua một biến cố trong ngày hôm nay, thứ đã dạy cho anh suốt phần đời còn lại một điều gì đó vô cùng quan trọng mà mãi cho đến lúc đó anh vẫn chưa hiểu nổi. Giọng anh yếu ớt, anh không còn gào thét như trước nữa. Trong lời nói của anh xuất hiện một âm hưởng mới của sự khiêm nhường, thất thểu và phục tùng.

“Tôi biết nói gì đây, thưa các bồi thẩm đoàn? Giờ phán xét đã đến với tôi, tôi cảm thấy bàn tay của Thiên Chúa đang đặt lên mình! Hồi kết đã đến với một con người lầm đường lạc lối! Nhưng trước mặt Chúa, tôi xin nhắc lại với các vị rằng tôi vô tội trước vũng máu của cha mình! Lần cuối cùng tôi xin nhắc lại, không phải tôi đã giết ông ấy! Tôi từng lầm lạc, nhưng tôi vẫn yêu những điều thiện lương. Khoảnh khắc nào tôi cũng đấu tranh để cải tạo bản thân, nhưng tôi lại sống như một con dã thú. Tôi cảm ơn vị công tố viên, ông ấy đã nói cho tôi biết rất nhiều điều về bản thân mà tôi chưa từng hay biết; nhưng chuyện tôi giết cha mình là không đúng, công tố viên đã nhầm rồi. Tôi cũng xin cảm ơn luật sư của tôi. Tôi đã khóc khi nghe ông ấy nói; nhưng chuyện tôi giết cha mình là không đúng, và ông ấy không cần phải phỏng đoán như thế. Cả các bác sĩ nữa, xin đừng tin họ. Tôi hoàn toàn tỉnh táo, chỉ có điều lòng tôi nặng trĩu mà thôi. Nếu các vị tha thứ cho tôi, nếu các vị để tôi đi, tôi sẽ cầu nguyện cho các vị. Tôi sẽ trở thành một con người tốt hơn. Tôi xin lấy danh dự trước Chúa mà hứa với các vị điều đó! Còn nếu các vị kết án tôi, tôi sẽ tự bẻ gãy thanh kiếm của mình trên đầu và hôn lên những mảnh vỡ ấy. Nhưng xin hãy tha thứ cho tôi, xin đừng cướp đi Thiên Chúa của tôi! Tôi hiểu rõ bản thân mình, tôi sẽ nổi loạn mất! Lòng tôi nặng trĩu lắm, thưa các ông... xin hãy tha thứ cho tôi!”

Anh suýt ngã quỵ trở lại ghế ngồi: giọng anh nghẹn đắng lại: anh hầu như không thể phát âm rõ ràng nổi câu cuối cùng. Sau đó, các thẩm phán tiến hành đưa ra các câu hỏi và bắt đầu yêu cầu cả hai bên đúc kết lại kết luận của mình.

Nhưng tôi sẽ không miêu tả chi tiết đâu. Cuối cùng thì bồi thẩm đoàn cũng đứng dậy để lui về phòng nghị án. Vị Chánh án đã rất mệt mỏi, thế nên lời dặn dò cuối cùng của ông đối với bồi thẩm đoàn có phần hơi yếu ớt. “Hãy vô tư, đừng để bị ảnh hưởng bởi tài hùng biện của bên biện hộ, nhưng dẫu sao cũng hãy cân nhắc các lập luận. Hãy nhớ rằng các vị đang gánh vác một trách nhiệm vô cùng lớn lao,” vân vân và vân vân.

Bồi thẩm đoàn lui ra và phiên tòa tạm nghỉ. Mọi người có thể đứng dậy, đi lại xung quanh, trao đổi những ấn tượng tích tụ từ nãy giờ, và giải khát tại quầy buffet. Lúc đó đã rất muộn, gần một giờ đêm, nhưng chẳng ai bỏ về cả: sự căng thẳng lớn đến mức không ai nghĩ đến chuyện nghỉ ngơi. Tất cả đều chờ đợi với trái tim thắt lại; dù rằng nói thế có lẽ hơi quá, bởi vì các quý bà thì chỉ rơi vào trạng thái sốt ruột đến phát cuồng và lòng họ chẳng hề bận tâm lo lắng chút nào. Họ nghĩ rằng một phán quyết tha bở là điều không thể tránh khỏi. Tất cả bọn họ đều chuẩn bị sẵn tinh thần cho khoảnh khắc kịch tính của niềm vui chung. Tôi phải thú nhận rằng trong số đàn ông cũng có rất nhiều người đinh ninh rằng một phán quyết tha bở là điều chắc chắn. Một vài người tỏ ra hài lòng, số khác cau mày, trong khi vài người lại đâm ra chán nản đơn giản vì họ không muốn anh ta được tha. Bản thân Fetyukovitch cũng rất tự tin vào thành công của mình. Ông được vây quanh bởi những kẻ đang chúc tụng và nịnh hót mình.

“Có những,” ông nói với một nhóm người, như sau này tôi được nghe kể lại, “có những sợi tơ vô hình kết nối vị luật sư biện hộ với bồi thẩm đoàn. Người ta có thể cảm nhận được trong suốt bài phát biểu của mình xem chúng có đang hình thành hay không. Tôi đã nhận thức được chúng. Chúng thực sự tồn tại. Vụ án của chúng ta đã thắng rồi. Cứ yên tâm đi.”

“Bây giờ thì những người nông dân của chúng ta sẽ nói gì đây nhỉ?” một quý ông đất đai trong vùng, dáng người mập mạp, vẻ mặt cau có, mặt rỗ hoa, cất lời khi bước đến gần một nhóm các quý ông đang trò chuyện.

“Nhưng có phải tất cả bọn họ đều là nông dân đâu. Trong số đó có tới bốn nhân viên chính quyền cơ mà.”

“Đúng thế, có cả nhân viên chính quyền,” một ủy viên hội đồng quận vừa nói vừa nhập hội.

“Và các anh có biết Nazaryev, cái tay thương gia có huân chương, một thành viên bồi thẩm đoàn ấy, không?”

“Thì sao nào?”

“Hắn là kẻ có bộ óc đấy.”

“Nhưng hắn có bao giờ mở miệng đâu.”

“Hắn không phải là kẻ ba hoa, nhưng thế lại càng tốt. Chẳng cần cái tay người Petersburg nào phải dạy dỗ hắn cả: tự hắn có thể dạy cho cả Petersburg ấy chứ. Hắn là cha của mười hai đứa con đấy. Thử nghĩ mà xem!”

“Trời đất ơi, chẳng lẽ các anh lại nghĩ rằng họ sẽ không tha bở cho hắn sao?” một viên chức trẻ tuổi của chúng ta thốt lên ở một nhóm khác.

“Họ sẽ tha bở cho hắn chắc chắn luôn,” một giọng nói quả quyết vang lên.

“Thế thì thật là xấu hổ, thật là ô nhục nếu không tha bở cho hắn!” viên chức nọ kêu lên. “Giả sử hắn có giết thật đi chăng nữa — thì cũng có ông bố thế này ông bố thế khác chứ! Và vả lại, hắn lúc ấy đang trong cơn cuồng loạn... Thực ra hắn có thể chẳng làm gì ngoài việc vung cái chày cối giã trong không trung, và thế là đánh ngã ông già. Nhưng thật tiếc khi họ lại kéo cả tên đầy tớ vào cuộc. Đó hoàn toàn là một lý thuyết ngớ ngẩn! Giá mà tôi ở vị trí của Fetyukovitch, tôi sẽ nói thẳng thừng ra thế này: ‘Hắn đã giết đấy; nhưng mặc xác nó, hắn không có tội!’”

“Thì ông ta đã làm thế đấy, chỉ có điều là không thèm nói câu ‘Mặc xác nó!’ thôi,”

“Không, Mihail Semyonovitch, suýt chút nữa là ông ấy cũng nói cả câu đó rồi còn gì,” một giọng thứ ba chen vào.

“Này các ngài, vào mùa chay vừa rồi có một nữ diễn viên đã được tuyên vô tội ở thị trấn chúng ta đấy thôi, cô ta đã cứa cổ vợ hợp pháp của người tình cơ mà.”

“Ồ, nhưng cô ta có cứa đứt hẳn đâu.”

“Điều đó có khác gì nhau đâu. Cô ta bắt đầu cứa rồi cơ mà.”

“Các anh nghĩ sao về những gì ông ấy nói về lũ trẻ? Tuyệt vời đúng không?”

“Tuyệt vời!”

“Cả chuyện về chủ nghĩa bí nhiệm nữa chứ!”

“Thôi đi cho, dẹp cái vụ chủ nghĩa bí nhiệm ấy đi!” một người khác kêu lên; “hãy nghĩ đến Ippolit và số phận của hắn từ ngày hôm nay trở đi kìa. Ngày mai vợ hắn sẽ cào nát mặt hắn vì chuyện của Mitya cho mà xem.”

“Cô ta có ở đây không?”

“Làm gì có chuyện đó! Giá mà cô ta ở đây thì cô ta đã cào mặt hắn ngay tại tòa rồi. Cô ta đang ở nhà vì bị đau răng đấy. Hê hê hê!”

“Hê hê hê!”

Ở một nhóm thứ ba:

“Tôi dám cá là rốt cuộc họ cũng sẽ tha bở cho Mitenka thôi.”

“Tôi sẽ chẳng ngạc nhiên chút nào nếu ngày mai hắn làm đảo lộn cả cái quán ‘Metropolis’ lên ấy chứ. Hắn sẽ chè chén say sưa trong suốt mười ngày liền cho coi!”

“Ôi, cái quái quỷ gì thế không biết!”

“Quỷ tha ma bắt thế nào cũng dính nhúng vào cho xem. Không ở đây thì nó còn mò đi đâu nữa chứ?”

“Này các ngài, tôi thừa nhận là ông ta hùng biện thật. Nhưng dẫu sao thì dùng chày cối giã đập vỡ đầu cha mình cũng không phải là chuyện hay ho gì! Không thì chúng ta sẽ đi đến cái quái gì nữa đây?”

“Cỗ chiến xa! Các anh còn nhớ cỗ chiến xa không?”

“Có chứ; hắn đã biến một chiếc xe bò thành một cỗ chiến xa cơ mà!”

“Và ngày mai hắn sẽ biến cỗ chiến xa thành xe bò, chỉ để vừa ý hắn thôi.”

“Thời nay lắm kẻ xảo quyệt thật đấy! Liệu ở nước Nga này còn tìm đâu ra công lý nữa không hở giời?”

Thế nhưng chuông lại reo lên. Bồi thẩm đoàn nghị án đúng một tiếng đồng hồ, không hơn không kém. Một sự im lặng đến rợn người bao trùm khắp phòng xử án ngay khi công chúng đã ngồi vào chỗ của mình. Tôi nhớ các thành viên bồi thẩm đoàn bước vào phòng xử án ra sao. Cuối cùng thì cũng đến lúc! Tôi sẽ không lặp lại các câu hỏi theo thứ tự đâu, và thực ra tôi cũng quên mất tiêu rồi. Tôi chỉ nhớ câu trả lời cho câu hỏi đầu tiên và quan trọng nhất của vị Chánh án: “Bị cáo có thực hiện hành vi giết người vì mục đích cướp tài sản và có sự chuẩn bị từ trước hay không?” (Tôi không nhớ rõ nguyên văn.) Có một sự tĩnh lặng tuyệt đối. Chủ tịch bồi thẩm đoàn, người trẻ tuổi nhất trong số các nhân viên văn phòng, cất giọng rõ ràng và dõng dạc giữa khung cảnh tĩnh mịch như tờ của phòng xử án:

“Có, có tội!”

Và câu trả lời tương tự được lặp lại cho mọi câu hỏi: “Có, có tội!” mà không hề có lấy một lời bình luận giảm nhẹ tội trạng nào. Chẳng ai có thể ngờ được điều này; hầu như tất cả mọi người đều đinh ninh rằng ít ra cũng phải có một lời đề nghị khoan hồng. Sự im lặng chết chóc trong phòng xử án không hề bị phá vỡ — tất cả dường như đều hóa đá: cả những kẻ mong muốn hắn bị kết án lẫn những kẻ từng khao khát hắn được tha bở. Nhưng khoảnh khắc đó chỉ kéo dài trong chốc lát, tiếp sau đó là một sự hỗn loạn kinh hoàng. Nhiều nam thính giả cảm thấy vô cùng hài lòng. Vài người đang xoa tay chẳng thèm che giấu niềm vui sướng của mình. Những ai không đồng tình với phán quyết thì tỏ ra suy sụp, nhún vai, thì thầm với nhau, nhưng dường như vẫn không tài nào ý thức nổi thực tại này. Thế nhưng tôi phải miêu tả trạng thái của các quý bà thế nào đây? Tôi cứ ngỡ họ sẽ nổi loạn đến nơi. Thoạt đầu họ khó lòng tin nổi vào tai mình. Rồi bất ngờ cả phòng xử án vang lên những tiếng thét: “Nghĩa là thế nào chứ? Còn thể thống gì nữa?” Họ vùng dậy khỏi ghế ngồi. Dường như họ tưởng tượng rằng phán quyết này có thể được xem xét lại và đảo ngược ngay lập tức. Đúng khoảnh khắc ấy, Mitya bỗng chốc đứng vùng dậy và kêu lên bằng một giọng xé lòng, hai tay với về phía trước:

“Tôi xin thề trước Chúa và Ngày Phán Xét hãi hùng rằng tôi hoàn toàn vô tội trước vũng máu của cha mình! Katya, anh tha thứ cho em! Hỡi những người anh em, những người bạn, xin hãy rủ lòng thương xót đến người phụ nữ kia!”

Anh không thể nói tiếp được nữa, và bật lên những tiếng khóc nức nở đầy đau đớn vang vọng khắp phòng xử án với một âm giọng kỳ lạ, phi tự nhiên chẳng khác nào của ai khác chứ không phải của anh. Từ góc khuất xa nhất ở phía sau hàng ghế khán giả vang lên một tiếng thét chói tai — đó là Grushenka. Cô đã kịp xin vào lại phòng xử án ngay trước khi các luật sư bắt đầu bài phát biểu. Mitya bị giải đi. Việc tuyên án bị hoãn lại sang ngày hôm sau. Cả phòng xử án náo loạn cả lên nhưng tôi chẳng chờ để nghe tiếp nữa. Tôi chỉ nhớ vài câu thốt lên trên bậc thềm khi tôi bước ra ngoài.

“Hắn sẽ có chuyến đi đày hai mươi năm mỏ quặng cho xem!”

“Không dưới thế đâu.”

“Ừ thì, những người nông dân của chúng ta vẫn giữ vững lập trường cơ mà.”

“Và đã tiêu diệt cái mạng Mitya của chúng ta rồi đấy.”