Theo giờ giấc của tu viện, lúc Alyosha quay lại thất ẩn sĩ thì trời đã rất khuya; người gác cửa đã mở một lối đi riêng cho cậu. Đồng hồ đã điểm chín giờ—khoảng thời gian nghỉ ngơi và tĩnh dưỡng sau một ngày đầy sóng gió và mệt mỏi đối với tất cả mọi người. Alyosha rụt rè đẩy cửa bước vào căn phòng của vị trưởng lão, nơi quan tài của ngài đang đặt ở đó. Trong phòng không có ai ngoài cha Païssy, đang một mình lặng lẽ đọc Phúc âm bên linh cữu, và chú tiểu Porfiry, vì quá kiệt sức sau cuộc trò chuyện của đêm hôm trước cùng những biến cố đầy chấn động trong ngày, đang say ngủ giấc ngủ sâu lành lặn của tuổi trẻ trên sàn ở căn phòng bên cạnh. Dù cha Païssy nghe tiếng Alyosha bước vào, ngài thậm chí còn chẳng buồn liếc mắt về phía cậu. Alyosha từ cửa rẽ phải sang góc phòng, quỳ sụp xuống và bắt đầu cầu nguyện.
Tâm hồn cậu đang dâng trào nhưng lại đan xen những cảm xúc lẫn lộn; chẳng có một cảm giác đơn lẻ nào nổi bật hẳn lên; trái lại, cảm xúc này cứ chậm chạp, liên tục nhường chỗ cho cảm xúc khác. Thế nhưng trong lồng ngực cậu lại ngập tràn một sự ngọt ngào, và kỳ lạ thay, Alyosha không hề ngạc nhiên vì điều đó. Một lần nữa, cậu lại nhìn thấy chiếc quan tài trước mặt, cùng thi thể khuất lấp vô cùng trân quý ấy, nhưng nỗi đau đớn nghẹn ngào và xé lòng của buổi sáng nay đã chẳng còn khoét sâu trong tâm can cậu nữa. Ngay khi bước vào, cậu đã sụp lạy trước quan tài như trước một điện thờ linh thiêng, thế nhưng niềm vui, niềm vui khôn tả lại đang bừng sáng trong tâm trí và trái huyết quản cậu. Căn phòng chỉ có một khung cửa sổ đang mở, luồng không khí bên ngoài thổi vào thật tươi mát và dễ chịu.
“Hẳn là mùi hôi thối đã nồng nặc hơn, nên họ mới mở cửa sổ chứ,” Alyosha nghĩ bụng. Nhưng ngay cả ý nghĩ về mùi tử thi đang phân hủy từng khiến cậu cảm thấy kinh hãi và nhục nhã cách đây vài tiếng đồng hồ, giờ đây cũng chẳng còn làm cậu thấy đau khổ hay phẫn uất nữa. Cậu bắt đầu lặng lẽ cầu nguyện, nhưng chẳng mấy chốc cậu nhận ra mình đang cầu nguyện gần như một cách máy móc. Những mảnh vỡ của suy nghĩ trôi bồng bềnh qua tâm hồn cậu, lóe lên như những vì sao rồi vụt tắt ngay lập tức, để nhường chỗ cho những ý nghĩ khác. Dẫu vậy, ngự trị trong tâm hồn cậu vẫn là một cảm giác vẹn toàn của vạn vật—một điều gì đó vững chãi và vỗ về—và chính cậu cũng nhận thức được điều đó. Có lúc cậu bắt đầu cầu nguyện tha thiết, cậu khao khát được trút hết lòng biết ơn và tình yêu thương của mình....
Nhưng khi vừa bắt đầu cầu nguyện, cậu lại đột ngột chuyển sang một điều khác, rồi chìm đắm vào suy tưởng, quên bẵng đi cả lời cầu nguyện lẫn thứ vừa ngắt quãng nó. Cậu bắt đầu lắng nghe những gì cha Païssy đang đọc, nhưng rồi sự mệt mỏi rã rời cứ thế kéo sụp mí mắt cậu xuống trong cơn thiu thiu ngủ.
“Và ngày thứ ba, có một đám cưới tại Cana xứ Galilee;” cha Païssy cất giọng đọc. “Và có mẹ của Đức Giê-su ở đó; Bấy giờ Đức Giê-su và các môn đồ của Ngài cũng được mời dự đám cưới.”
“Đám cưới ư? Cái gì thế?... Một đám cưới!” ý nghĩ ấy xoay mòng mòng trong tâm trí Alyosha. “Bà ấy cũng có hạnh phúc cho riêng mình.... Bà ấy đã đến dự tiệc rồi.... Không, bà ấy không cầm con dao ấy đâu.... Đó chỉ là một lời nói bi thảm mà thôi.... Thôi nào... những lời bi thảm nên được tha thứ, và bắt buộc phải thế. Những lời bi thảm vỗ về trái tim con người.... Nếu không có chúng, nỗi buồn sẽ quá đỗi nặng nề để con người có thể chịu đựng. Rakitin đã bỏ đi ra con ngõ nhỏ rồi. Chừng nào Rakitin còn gặm nhấm những nỗi bất công của mình, hắn sẽ mãi mãi đi về con ngõ nhỏ ấy mà thôi.... Còn con đường cái quan... Con đường ấy rộng mở, thẳng tắp và sáng ngời như pha lê, với ánh thái dương rực rỡ ở tận cuối con đường.... A!... Người ta đang đọc cái gì thế nhỉ?”...
“Và khi hết rượu, mẹ của Đức Giê-su nói với Ngài rằng: Họ hết rượu rồi”... Alyosha nghe thấy thế.
“À, vạn tuế, suýt nữa thì mình bỏ lỡ đoạn đó, mà mình thì không hề muốn bỏ lỡ chút nào, mình thích phân đoạn ấy làm sao: đó là tiệc cưới ở Cana, phép lạ đầu tiên.... Ồ, phép lạ ấy! Ồ, phép lạ ngọt ngào làm sao! Christ đã không đến thăm nỗi đau buồn của con người, mà đến thăm niềm vui của họ, Ngài đã thực hiện phép lạ đầu tiên của mình để vun đắp cho niềm hân hoan của nhân thế.... ‘Ai yêu mến loài người cũng yêu luôn cả niềm vui của họ’... Ngài vẫn luôn nhắc đi nhắc lại điều đó, đó là một trong những tư tưởng chủ đạo của ngài.... ‘Sống mà không có niềm vui thì sống sao nổi,’ Mitya vẫn thường nói thế.... Đúng vậy, Mitya.... ‘Mọi điều chân thật và tốt đẹp luôn tràn ngập lòng bao dung,’ ngài ấy cũng từng nói câu đó nữa”...
“Đức Giê-su liền đáp lời bà: Hỡi người nữ, việc đó có can hệ gì đến tôi và bà? Giờ của tôi chưa đến.
Thưa với các gia nhân, Người bảo gì các ngươi cứ việc làm theo”...
“Cứ làm theo.... Niềm hân hoan, niềm hân hoan của một số người nghèo khổ, những con người vô cùng nghèo khổ.... Dĩ nhiên là họ nghèo rồi, bằng chứng là ngay trong một đám cưới mà họ còn chẳng có đủ rượu để đãi khách cơ mà.... Các sử gia ghi chép lại rằng, vào thời đại ấy, những cư dân sống quanh hồ Gennesaret là những kẻ nghèo khổ khốn cùng nhất mà trí tưởng tượng có thể hình dung nổi... và một trái tim vĩ đại khác, một đấng vĩ đại khác, chính là Thân Mẫu của Ngài, đã thấu hiểu rằng Ngài giáng trần không chỉ để thực hiện hy lễ vĩ đại và khủng khiếp của mình. Bà biết rằng trái tim Ngài rộng mở ngay cả với niềm vui bình dị, ngây thơ của những con người vô danh tiểu tốt và thất học, những người đã tha thiết mời Ngài đến dự đám cưới đạm bạc của họ. ‘Giờ của tôi chưa đến,’ Ngài đã nói vậy với một nụ cười dịu dàng (hẳn là Ngài đã mỉm cười thật dịu dàng với bà). Và quả thực, có phải Ngài đã giáng thế chỉ để làm cho rượu tuôn trào dồi dào ở những đám cưới nghèo hèn hay sao? Thế nhưng Ngài vẫn đến và làm theo những gì bà yêu cầu.... Ồ, ngài ấy lại đang đọc tiếp kìa”....
“Đức Giê-su bảo họ: Hãy đổ đầy nước vào các vại. Và họ đổ đầy đến miệng.
Ngài lại bảo họ: Bây giờ hãy múc mang đi cho chủ tiệc. Và họ mang đi.
Khi chủ tiệc nếm thứ nước đã hóa thành rượu ấy, và không biết rượu từ đâu ra; (nhưng mấy người gia nhân múc nước thì biết;) chủ tiệc bèn gọi chú rể lại,
Và bảo rằng: Ai ai cũng bày rượu ngon trước, rồi khi khách đã ngà ngà say mới dọn rượu kém hơn; còn anh, anh lại giữ lại phần rượu ngon cho đến tận bây giờ.”
“Nhưng cái gì thế này, cái gì thế này? Tại sao căn phòng lại rộng thênh thang ra thế này?... À, phải rồi... Đó là tiệc cưới, là đám cưới... vâng, dĩ nhiên rồi. Kìa những vị khách khứa, kìa cô dâu chú rể đang ngồi đó, cùng đám đông đang hân hoan vui cười và... Vị quản tiệc thông thái đâu rồi? Nhưng kia là ai thế? Ai thế nhỉ? Những bức tường lại đang lùi ra xa kìa.... Ai đang đứng dậy từ chiếc bàn lớn đằng kia thế? Cái gì cơ!... Cả ngài ấy ở đây nữa ư? Nhưng ngài ấy đang nằm trong quan tài cơ mà... thế mà ngài ấy cũng ở đây sao. Ngài đã đứng dậy, ngài đang nhìn tôi, ngài đang tiến về phía này.... Ôi Chúa ơi!”...
Phải, ngài đã tiến lại gần cậu, chính ngài, vị lão ông nhỏ thó, gầy gò, với những nếp nhăn chi chít trên khuôn mặt, đang rạng rỡ nụ cười và khẽ mỉm cười. Chẳng còn chiếc quan tài nào nữa, và ngài vẫn mặc bộ y phục như ngày hôm qua khi ngài ngồi bên họ, lúc những vị khách quây quần bên ngài. Khuôn mặt ngài để trần, đôi mắt ngài ngời sáng. Thế này là thế nào nhỉ? Ngài cũng đã được mời đến bữa tiệc. Ngài cũng có mặt tại tiệc cưới ở Cana xứ Galilee....
“Phải, con yêu quý của ta, ta cũng được mời, được gọi và mời đến dự đấy,” cậu nghe thấy một giọng nói dịu dàng vang lên ngay bên trên mình. “Sao con lại phải trốn ở đây, khuất tầm mắt mọi người làm gì? Hãy đến và chung vui với chúng ta chứ.”
Đó chính là giọng nói của ngài, giọng nói của trưởng lão Zossima. Và chắc chắn là ngài rồi, vì chính ngài đã gọi cậu cơ mà!
Vị trưởng lão đỡ tay kéo Alyosha đứng dậy từ tư thế quỳ.
“Chúng ta đang hân hoan vui mừng,” vị lão ông nhỏ thó gầy gò tiếp lời. “Chúng ta đang cùng nhau nâng chén rượu mới, chén rượu của niềm hân hoan vĩ đại và mới mẻ; con có thấy bao nhiêu khách khứa không? Kìa cô dâu chú rể kìa, kia là vị quản tiệc thông thái, ngài đang nếm dòng rượu mới đấy. Sao con phải ngạc nhiên về ta? Ta đã từng bố thí một củ hành cho một kẻ ăn mày, thế nên ta cũng có mặt ở nơi đây. Và rất nhiều người ở đây cũng chỉ mới dâng cúng có mỗi một củ hành mà thôi—chỉ một củ hành nhỏ xíu.... Mọi việc làm của chúng ta có đáng là gì đâu? Còn con, đứa con hiền thảo của ta, con trai nhân hậu của ta, chính con cũng đã biết cách dâng cho một người đàn bà đang cơn đói khát một củ hành vào ngày hôm nay. Hãy bắt đầu công việc của con đi, con yêu quý, hãy bắt đầu đi, hỡi đứa trẻ hiền từ!... Con có thấy Ánh Dương của chúng ta không, con có thấy Ngài không?”
“Con sợ lắm... con không dám nhìn đâu,” Alyosha thì thầm.
“Đừng sợ Ngài. Ngài thật đáng sợ trong sự vĩ đại của mình, thật kinh ngạc trong nét uy nghiêm, nhưng lại vô hạn từ bi. Ngài đã tự hóa thân nên giống như chúng ta vì tình yêu thương và cùng hân hoan vui mừng với chúng ta. Ngài đang biến nước thành rượu để niềm vui của những người dự tiệc không bị ngắt quãng giữa chừng. Ngài vẫn đang ngóng chờ những vị khách mới, Ngài vẫn không ngừng kêu gọi những gương mặt mới đời đời kiếp kiếp.... Kìa họ đang mang rượu mới đến kìa. Con có thấy họ đang mang những chiếc bình tới không....”
Có cái gì đó đang bùng cháy trong lồng ngực Alyosha, có cái gì đó dâng trào đến mức làm tim cậu nhói đau, những giọt nước mắt hạnh phúc vỡ òa từ sâu thẳm tâm hồn cậu.... Cậu giang rộng đôi tay, thốt lên một tiếng kêu rồi bừng tỉnh giấc.
Lại chiếc quan tài trước mặt, khung cửa sổ mở toang, và giọng đọc Kinh thánh trầm bổng, trang nghiêm rõ từng tiếng. Nhưng Alyosha chẳng còn bận tâm lắng nghe đoạn đọc ấy nữa. Thật kỳ lạ, lúc trước cậu đã thiếp đi trong tư thế quỳ, nhưng giờ đây cậu đã đứng thẳng trên đôi chân của mình, và đột ngột, như thể có ai đó đẩy nhào về phía trước, với ba bước chân vững chãi và nhanh gọn, cậu tiến thẳng đến sát chiếc quan tài. Vai cậu va phải người cha Païssy nhưng cậu chẳng hề hay biết. Cha Païssy ngước mắt lên khỏi cuốn sách trong tích tắc, nhưng rồi lại dời ánh nhìn đi ngay lập tức khi nhận ra có điều gì đó kỳ lạ đang xảy ra với cậu thiếu niên. Alyosha đăm đăm nhìn chiếc quan tài suốt nửa phút, nhìn vị cố nhân đang nằm bất động với lớp khăn phủ kín, trên ngực đặt bức tiểu họa thánh (ikon) và trên đầu đội chiếc mũ chóp có thêu hình thập giá tám cạnh. Cậu vừa mới nghe thấy giọng nói của ngài đó thôi, và âm hưởng ấy vẫn đang vang vọng trong tai cậu. Cậu vẫn đang lắng tai nghe, vẫn ngóng chờ những lời dạy tiếp theo, nhưng rồi đột ngột, cậu quay phắt lại và bước thẳng ra khỏi căn phòng.
Cậu cũng chẳng dừng lại ở bậc thềm mà cứ thế rảo bước thật nhanh đi xuống; tâm hồn cậu đang tràn ngập niềm hân hoan tột đỉnh, khao khát sự tự do, khoảng không và sự phóng khoáng. Vòm trời bao la, lấp lánh muôn vàn vì tinh tú dị êm, trải rộng vô tận và sâu thẳm trên đầu cậu. Dải Ngân Hà vắt ngang như hai dải sáng mờ ảo từ đỉnh vòm trời cho đến tận đường chân trời. Màn đêm tươi mát, tĩnh mịch và bất động đang ôm ấp lấy mặt đất. Những ngọn tháp trắng ngần và mái vòm dát vàng của ngôi đại thánh đường nổi bật rực rỡ trên nền trời xanh thẫm màu saphia. Những khóm hoa mùa thu rực rỡ sắc màu trong các bồn hoa quanh nhà đang say ngủ đợi bình minh. Sự tĩnh lặng của trần gian dường như hòa quyện vào sự tĩnh lặng của bầu trời bao la. Mầu nhiệm của mặt đất chính là một thể thống nhất với mầu nhiệm của muôn vì tinh tú....
Alyosha đứng lặng, đăm đăm ngắm nhìn, rồi đột ngột quỵ xuống ôm chầm lấy mặt đất. Cậu chẳng biết tại sao mình lại ôm lấy nó nữa. Cậu không tài nào cắt nghĩa được lý do vì sao bản thân lại khao khát đến nghẹt thở được hôn đất mẹ, được hôn lên từng tấc đất ấy. Thế nhưng cậu cứ thế hôn lấy hôn để trong khi đang khóc nức nở, vừa sụt sùi vừa tưới đẫm mặt đất bằng những giọt nước mắt của mình, và thề nguyện bằng cả tâm can sẽ yêu thương nó, yêu thương mãi mãi muôn đời muôn kiếp. “Hãy tưới đẫm mặt đất bằng những giọt nước mắt hân hoan của con và hãy yêu thương những giọt nước mắt ấy,” câu nói ấy cứ văng vẳng mãi trong tâm hồn cậu.
Cậu đang khóc vì điều gì cơ chứ?
Ồ! Trong niềm hân hoan tột độ, cậu thậm chí đang khóc cho cả những vì tinh tú đang tỏa sáng rực rỡ nhìn cậu từ vực thẳm không gian kia, và “cậu không hề hổ thẹn trước ngọn lửa ngất ngây ấy.” Dường như có vô vàn sợi tơ vô hình kết nối từ tất cả những thế giới vô tận của Chúa Trời đang chằng chịt thắt chặt tâm hồn cậu với chúng, và tâm hồn cậu đang run rẩy toàn diện “khi chạm trán với những thế giới khác.” Cậu thèm khát được tha thứ cho tất cả mọi người vì tất cả mọi chuyện, và thèm khát được cất lời cầu xin sự thứ tha. Ồ, không phải cho riêng bản thân mình, mà cho hết thảy nhân loại, cho tất cả và cho muôn sự muôn loài. “Và những người khác cũng đang cầu nguyện cho tôi nữa,” tiếng vọng ấy lại vang lên trong tâm hồn cậu. Thế nhưng qua từng khoảnh khắc, cậu càng cảm nhận một cách rõ ràng và hữu hình rằng, có một cái gì đó vững chãi và kiên cố tựa như vòm trời kia vừa mới bước vào tâm hồn cậu. Tựa như có một tư tưởng nào đó đã chiếm đoạt ngôi vị tối cao trong tâm trí cậu—và điều đó sẽ ở lại suốt cuộc đời cậu, mãi mãi về sau. Cậu đã ngã xuống đất mẹ chỉ là một đứa trẻ yếu đuối, nhưng khi đứng dậy, cậu đã hóa thân thành một chiến kiên cường, và cậu bỗng nhận thức cùng cảm nhận được điều đó ngay trong khoảnh khắc thăng hoa tột đỉnh của cơn hoan hỉ. Và suốt cả cuộc đời dài rộng của mình, chẳng bao giờ, chẳng bao giờ Alyosha có thể quên được phút giây ấy.
“Có ai đó đã đến viếng thăm tâm hồn tôi trong giờ phút linh thiêng ấy,” sau này cậu vẫn thường kể lại như thế, với một đức tin tuyệt đối vào những lời mình nói.
Ba ngày sau, cậu rời khỏi tu viện theo đúng lời dặn dò của vị trưởng lão, người đã truyền cho cậu phải “tạm dung chốn trần thế.”
