Đó chính là chuyến ghé thăm của Mitya mà Grushenka từng kể cho Rakitin nghe với vẻ đầy kinh hoàng. Lúc ấy, cô đang chờ “thông điệp” và cảm thấy vô cùng nhẹ nhõm vì Mitya đã không đến gặp cô vào ngày hôm đó hay ngày hôm trước. Cô thầm mong: “Ơn Chúa, mong là anh ta đừng đến cho đến khi tôi đi khỏi,” thì bỗng nhiên anh ta xông vào nhà cô. Phần còn lại thì chúng ta đã rõ. Để tống khứ anh ta đi, cô lập tức gợi ý anh cùng đi bộ đến nhà Samsonov, nơi cô viện cớ là có việc cực kỳ quan trọng phải đến để “thanh toán sổ sách” cho anh ta. Khi Mitya lập tức đi cùng, cô liền chào tạm ép anh ngay tại cổng và bắt anh hứa đúng mười giờ đêm phải quay lại đón cô về. Mitya cũng cảm thấy vô cùng hài lòng với sự sắp đặt này. Nếu cô ấy đang ở nhà Samsonov, chắc chắn cô không thể đến chỗ Fyodor Pavlovitch được, “miễn là cô ta không nói dối,” anh thầm bổ sung ngay trong đầu. Nhưng qua những gì quan sát được, anh nghĩ rằng cô không nói dối.

Anh là kiểu đàn ông hay ghen tuông mà khi vắng bóng người phụ nữ mình yêu, liền lập tức thêu dệt đủ mọi tưởng tượng khủng khiếp về những chuyện có thể đang xảy ra với cô ấy, và cách cô ấy có thể đang phản bội mình. Thế nhưng, khi bị lung lay, đau khổ tột cùng, và tin chắc vào sự bội bạc của người yêu, anh lại chạy thối lui về phía cô; chỉ cần thoáng nhìn thấy gương mặt cô, một gương mặt vui tươi, rạng rỡ đầy tiếng cười và trìu mến, anh liền hồi sinh ngay lập tức, gạt bỏ mọi ngờ vực và với nỗi hổ thẹn đong đầy niềm vui, anh tự nguyền rủa sự ghen tuông của chính mình.

Sau khi để Grushenka lại ở cổng, anh vội vã chạy về nhà. Ồ, ngày hôm ấy anh vẫn còn bao nhiêu việc phải làm! Dù sao đi nữa, một gánh nặng đã được trút khỏi lồng ngực anh.

“Bây giờ mình chỉ phải mau chóng đến gặp Smerdyakov để tìm hiểu xem tối qua có chuyện gì xảy ra ở đó không, liệu có khả năng nào cô ấy đã đến chỗ Fyodor Pavlovitch hay không, chà!” ý nghĩ đó thoáng qua trong tâm trí anh.

Trước khi kịp về đến chỗ trọ, ngọn lửa ghen tuông lại bùng lên trong tâm hồn bất an của anh.

Ghen tuông ư! “Othello không hề ghen tuông, ông ấy là người dễ tin,” Puskin từng nhận xét. Và chỉ riêng nhận định đó thôi cũng đủ cho thấy nhãn quan sâu sắc đến nhường nào của đại thi hào nước ta. Tâm hồn Othello tan nát và toàn bộ thế giới quan của ông bị phủ bóng đen đơn giản vì lý tưởng của ông đã sụp đổ. Thế nhưng Othello không hề bắt đầu việc rình mò, do thám, hay lén lút dòm ngó. Trái lại, ông là một người dễ tin. Người ta phải dẫn dắt ông, thúc đẩy ông, kích động ông bằng tất cả sự khó khăn thì ông mới có thể mảy may nghĩ đến sự lừa dối. Bản chất của một kẻ ghen tuông thực thụ không hề giống thế. Thật không thể tưởng tượng nổi sự xấu hổ và sự suy đồi đạo đức mà một kẻ ghen tuông có thể trượt dài xuống đó mà không hề vướng bận một chút cắn rứt lương tâm nào. Hơn thế nữa, không phải tất cả những kẻ ghen tuông đều là những kẻ phàm phu và đê tiện. Trái lại, một người có những tình cảm cao cả, có tình yêu thuần khiết và đầy lòng hy sinh cao cả, vẫn có thể chui dưới gầm bàn, hối lộ những kẻ đê tiện nhất, và quen thuộc với sự nhơ nhớp thấp hèn nhất của việc do thám hay rình rập nghe lén.

Othello không tài nào ép mình chấp nhận sự phản bội — không phải vì ông không thể tha thứ cho nó, mà vì ông không thể tưởng tượng nổi điều đó — mặc dù tâm hồn ông ngây thơ và trong sáng không một chút ác ý như một đứa trẻ. Kẻ ghen tuông thực sự thì không như vậy. Thật khó mà tưởng tượng nổi một vài kẻ ghen tuông có thể ép mình chấp nhận, bỏ qua, và tha thứ cho những gì! Những kẻ ghen tuông là những kẻ sẵn sàng tha thứ nhất trên đời, và tất cả phụ nữ đều biết điều đó. Kẻ ghen tuông có thể tha thứ với tốc độ nhanh đến phi thường (tuy nhiên, tất nhiên là sau một trận cãi vã dữ dội), và anh ta có thể tha thứ cho sự ngoại tình gần như đã rành rành trước mắt, tha thứ cho chính những cái ôm chiếc hôn mà tận mắt anh ta đã chứng kiến, miễn là anh ta có thể tin tưởng bằng cách nào đó rằng tất cả những chuyện đó chỉ là “lần cuối cùng,” và rằng đối thủ của anh ta sẽ biến mất từ ngày hôm đó trở đi, sẽ bỏ đi tận chân trời góc bể, hoặc chính anh ta sẽ mang cô ấy đi đâu đó, nơi mà tên kình địch đáng sợ kia không thể bén mảng tới gần. Tất nhiên là sự hòa hợp ấy chỉ kéo dài được một tiếng đồng hồ. Bởi vì, ngay cả khi tình địch có biến mất vào ngày hôm sau đi chăng nữa, anh ta cũng sẽ lại bịa ra một kẻ khác và tiếp tục ghen tuông với kẻ đó. Và người ta có thể tự hỏi rằng tình yêu kiểu gì mà lúc nào cũng phải kè kè canh chừng như thế, một tình yêu cần phải phòng bị cẩn mật như vậy thì có giá trị gì cơ chứ. Thế nhưng điều đó thì những kẻ ghen tuông không bao giờ có thể hiểu nổi. Ấy vậy mà trong số họ lại có những con người sở hữu trái tim cao cả. Thật kỳ lạ thay, chính những con người có trái tim cao cả ấy, khi đứng nấp trong chiếc tủ quần áo nào đó để nghe lén và do thám, lại chưa bao giờ cảm thấy sự cắn rứt lương tâm giày vò vào khoảnh khắc đó, dẫu cho họ hiểu rất rõ bằng “trái tim cao cả” của mình về cái vực thẳm nhơ nhớp mà họ đã tự nguyện trượt xuống.

Trước ánh mắt của Grushenka, cơn ghen tuông của Mitya bỗng tan biến, và chỉ trong chớp mắt, anh trở nên dễ tin và hào hiệp, thậm chí anh còn vô cùng khinh miệt chính những cảm xúc tồi tệ của mình. Nhưng điều đó chỉ chứng minh một điều rằng, trong tình yêu của anh dành cho người phụ nữ ấy, ẩn chứa một yếu tố cao cả hơn nhiều so với những gì anh từng tưởng tượng, rằng đó không chỉ đơn thuần là một thứ đam mê thể xác, không chỉ là “đường cong cơ thể” mà anh từng ba hoa với Alyosha. Thế nhưng, ngay khi Grushenka vừa rời đi, Mitya lại bắt đầu nghi ngờ cô đủ mọi mưu mô xảo trá của sự bội bạc, và lần này anh chẳng hề cảm thấy một chút cắn rứt lương tâm nào.

Và thế là cơn ghen tuông lại trào dâng trong lòng anh. Dù thế nào đi nữa, anh cũng phải thật khẩn trương. Việc đầu tiên cần phải làm là xoay sở cho bằng được một khoản vay tiền dù là nhỏ và mang tính tạm thời. Chín rúp kia hầu như đã bay sạch trong chuyến đi vừa rồi. Và như tất cả chúng ta đều biết, chẳng thể nhấc chân bước đi nổi nếu trong túi không có tiền. Nhưng ngồi trên chiếc xe ngựa, anh đã kịp nghĩ xem mình có thể vay tiền ở đâu. Anh có một cặp súng lục đấu súng rất đẹp đựng trong hộp, thứ mà trước đó anh chưa từng đem cầm cố vì anh quý trọng chúng hơn tất cả mọi tài sản của mình.

Tại quán rượu “Metropolis”, từ lâu anh đã quen biết một viên chức trẻ và biết được rằng anh chàng độc thân vô cùng giàu có này có một niềm đam mê mãnh liệt với vũ khí. Anh ta thường hay mua súng lục, súng rulo, dao găm, treo chúng lên tường và đem khoe với những người quen. Anh ta rất tự hào về bộ sưu tập ấy và có thể xem là một chuyên gia thực thụ về cơ chế của súng rulo. Mitya không mảy may suy nghĩ, đi thẳng đến chỗ người đó và ngỏ ý đem cặp súng lục của mình để thế chấp lấy mười rúp. Viên chức nọ vô cùng thích thú, bắt đầu tìm cách thuyết phục anh bán đứt luôn cho rồi. Nhưng Mitya nhất quyết không chịu, thế là chàng thanh niên trẻ đưa cho anh mười rúp, đồng thời quả quyết rằng dù có thế nào anh ta cũng nhất định không chịu nhận tiền lãi. Cả hai chia tay trong tình cảm bạn bè thân thiết.

Mitya vội vã lên đường; anh lao thẳng đến nhà Fyodor Pavlovitch theo lối đi phía sau, tiến về phía cái chòi hóng mát để tìm gặp Smerdyakov càng sớm càng tốt. Bằng cách này, một sự thật đã được xác lập rằng ba hoặc bốn tiếng đồng hồ trước một biến cố nào đó mà tôi sẽ kể sau đây, Mitya không có lấy một xu dính túi, và đã đem cầm cố một món đồ quý giá để lấy mười rúp, thế nhưng chỉ ba tiếng sau đó, trong tay anh lại có hàng ngàn rúp... Nhưng tôi đang nói trước bước đi của sự việc rồi. Từ chỗ Marya Kondratyevna (người phụ nữ sống gần nhà Fyodor Pavlovitch), anh đã hay được một tin tức vô cùng phiền toái về việc Smerdyakov đang lâm bệnh. Anh nghe kể về cú ngã của hắn xuống hầm rượu, cơn phát bệnh, chuyến thăm của bác sĩ, và sự lo lắng của Fyodor Pavlovitch; anh cũng lắng nghe với sự quan tâm không kém khi biết tin người em trai Ivan của mình đã khởi hành đi Mát-xcơ-va vào sáng hôm đó.

“Vậy chắc chắn nó đã đánh xe qua làng Volovya trước cả mình,” Dmitri thầm nghĩ, nhưng anh vô cùng lo lắng cho tình hình của Smerdyakov. “Bây giờ chuyện gì sẽ xảy ra đây? Ai sẽ canh chừng giúp mình? Ai sẽ mang tin tức đến cho mình?” anh nghĩ ngợi. Anh bắt đầu gặng hỏi hai người phụ nữ với vẻ thèm khát xem họ có nhìn thấy gì vào tối hôm trước hay không. Họ hiểu rất rõ điều mà anh đang muốn tìm kiếm, và đã trấn an anh hoàn toàn. Không có ai đến đó cả. Ivan Fyodorovitch đã ở đó suốt đêm; mọi thứ hoàn toàn bình thường như mọi khi. Mitya trầm ngâm suy nghĩ. Chắc chắn hôm nay anh vẫn phải tự mình canh chừng, nhưng là canh ở đâu? Ở đây hay ở cổng nhà Samsonov? Anh quyết định rằng mình vừa phải cảnh giác ở đây, đồng thời... đồng thời... Khó khăn nằm ở chỗ anh phải thực hiện kế hoạch mới mà anh vừa vạch ra trên đường ngồi xe ngựa trở về. Anh rất chắc chắn về sự thành công của nó, nhưng anh không được phép trì hoãn việc hành động. Mitya quyết định hych sinh một tiếng đồng hồ cho việc đó: “Trong vòng một tiếng nữa tôi sẽ biết rõ mọi thứ, tôi sẽ dàn xếp ổn thỏa mọi chuyện, và rồi, rồi thì việc đầu tiên là phóng đến nhà Samsonov. Tôi sẽ dò la xem Grushenka có ở đó không rồi lập tức quay lại đây ngay, ở lại đến mười một giờ, và sau đó lại đến nhà Samsonov để đưa cô ấy về.” Đó là điều anh đã quyết định.

Anh phóng như bay về nhà, rửa mặt, chải tóc, chải lại quần áo, ăn mặc chỉnh tề, rồi đi thẳng đến nhà phu nhân Hohlakov. Than ôi! Anh đã đặt hết mọi hy vọng vào người phụ nữ ấy. Anh đã quyết định sẽ vay ba ngàn rúp từ vị phu nhân này. Hơn thế nữa, anh bỗng cảm thấy vô cùng chắc chắn rằng bà sẽ không từ chối cho anh vay số tiền đó. Người ta có thể tự hỏi rằng nếu cảm thấy chắc chắn như vậy, tại sao ngay từ đầu anh không đến tìm bà ta, một người có cùng đẳng cấp với anh, thay vì lại tìm đến Samsonov, một kẻ xa lạ chẳng cùng tầng lớp mà anh thậm chí còn chẳng biết phải mở lời thế nhưng nào.

Nhưng thực tế là anh chưa bao giờ thân thiết với phu nhân Hohlakov, và đã suốt một tháng nay chẳng hề gặp gỡ hay qua lại gì với bà, hơn nữa anh biết rõ bà không thể nào ưa nổi mình. Bà đã căm ghét anh ngay từ cái nhìn đầu tiên vì anh đã đính hôn với Katerina Ivanovna, trong khi vì lý do gì đó, bà lại bất chợt nuôi dưỡng mong muốn rằng Katerina Ivanovna nên đá quất anh đi để kết hôn với “cậu Ivan vô cùng quyến rũ, lịch thiệp theo kiểu hiệp sĩ và có cung cách vô cùng tuyệt vời.” Cách cư xử của Mitya bị bà căm ghét cay đắng. Mitya thậm chí còn cười vào mặt bà, và từng có lần nhận xét về bà rằng bà là một kẻ vừa lắm điều, tự tung tự tác lại vừa thiếu học hóa. Thế nhưng sáng hôm nay khi đang ngồi trên xe ngựa, một ý tưởng vô cùng rực rỡ đã lóe lên trong đầu anh: “Nếu bà ta tha thiết muốn mình không kết hôn với Katerina Ivanovna đến thế” (và anh biết bà ta hoàn toàn mắc chứng cuồng loạn về vấn đề này) “thì tại sao bây giờ bà ta lại phải từ chối cho mình mượn ba ngàn rúp cơ chứ, số tiền đó chỉ đủ để mình rời bỏ Katya và cao chạy xa bay khỏi cô ấy mãi mãi. Những mụ quý tộc giàu có mà đảnh đoe này, một khi đã nhắm trúng điều gì thì sẽ chẳng tiếc tiền của để thỏa mãn cơn thét thích của họ đâu. Vả lại, bà ta lại rất giàu,” Mitya tự lập luận.

Còn về “kế hoạch” của anh thì cũng y như trước; nó bao gồm việc đem thế chấp các quyền lợi của mình ở Tchermashnya — nhưng không phải với mục đích kinh doanh thương mại như đã làm với Samsonov, không phải tìm cách lôi kéo vị phu nhân bằng viễn cảnh kiếm được lời sáu hay bảy ngàn — mà đơn thuần chỉ để làm vật bảo đảm cho khoản nợ. Khi nghiền ngẫm ý tưởng mới này, Mitya cảm thấy vô cùng say đắm với nó, nhưng ngặt nỗi ở anh lúc nào cũng vậy, trong mọi hành động, trong mọi quyết định chớp nhoáng của mình. Anh luôn dốc toàn bộ tâm can vào mỗi ý tưởng mới với một nhiệt huyết đầy đam mê. Thế nhưng, khi đặt chân lên những bậc thềm dẫn vào ngôi nhà của phu nhân Hohlakov, anh lại cảm thấy một luồng khí lạnh chạy dọc sống lưng. Vào khoảnh khắc đó, anh nhận thức rõ ràng với độ chính xác như toán học rằng đây là niềm hy vọng cuối cùng của mình, rằng nếu lần này mà sụp đổ, trên đời này anh sẽ chẳng còn con đường nào khác ngoài việc “đi cướp và giết ai đó để có được ba ngàn rúp.” Lúc ấy là bảy giờ rưỡi khi anh bấm chuông cửa.

Thoạt đầu, vận may có vẻ như đang mỉm cười với anh. Ngay khi tên anh được thông báo, anh được tiếp đón với tốc độ phi thường. “Cứ như thể bà ta đang ngồi chờ sẵn mình vậy,” Mitya nghĩ thắc mắc, và ngay khi vừa được dẫn vào phòng khách, chính nữ chủ nhân của ngôi nhà đã chạy xồng xộc ra và tuyên bố ngay rằng bà đang mong đợi anh.

“Tôi đang mong anh đấy! Tôi đang mong anh đấy! Dù rằng tôi chẳng có lý do gì để đoán trước là anh sẽ đến thăm tôi, như chính bản thân anh cũng phải thừa nhận. Thế nhưng, tôi vẫn mong anh đến. Anh có thể kinh ngạc trước trực giác của tôi đấy, Dmitri Fyodorovitch, nhưng suốt cả buổi sáng tôi đã đinh ninh rằng anh thể nào cũng đến.”

“Quả thật điều đó thật kỳ diệu, thưa phu nhân,” Mitya lên tiếng với vẻ bải hải ngồi sụp xuống ghế, “nhưng tôi đến gặp bà là vì một việc vô cùng quan trọng... Về một việc có ý nghĩa tối quan trọng đối với tôi, thưa phu nhân... đối với riêng cá nhân tôi thôi... và tôi đang vội lắm—”

“Tôi biết anh đến vì một công chuyện vô cùng hệ trọng, Dmitri Fyodorovitch; đây không phải là chuyện điềm báo, không có chuyện hoài niệm phản động quay cuồng về những phép màu đâu nhé (anh đã nghe tin gì về Trưởng lão Zossima chưa?). Đây là vấn đề toán học: sau tất cả những chuyện đã xảy ra với Katerina Ivanovna, anh không thể nào không đến được; anh không thể nào tránh được, đó là một chân lý toán học hiển nhiên.”

“Thực tế phũ phàng của đời sống thực tại, thưa phu nhân, chính là nó đấy. Nhưng xin bà cho phép tôi được giải thích—”

“Đúng thế, thực tế chính là thế đấy, Dmitri Fyodorovitch. Bây giờ tôi hoàn toàn tôn sùng chủ nghĩa hiện thực. Tôi đã chứng kiến quá nhiều phép màu rồi. Anh đã nghe tin Trưởng lão Zossima qua đời chưa?”

“Thưa bà chưa, đây là lần đầu tiên tôi nghe thấy tin đó.” Mitya có chút ngạc nhiên. Hình bóng của Alyosha thoáng hiện lên trong tâm trí anh.

“Tối qua, và anh cứ tưởng tượng xem—”

“Thưa phu nhân,” Mitya ngắt lời, “tôi chẳng thể tưởng tượng nổi điều gì khác ngoài việc tôi đang ở trong một hoàn cảnh vô cùng tuyệt vọng, và nếu bà không giúp tôi, mọi thứ sẽ tiêu đời mất, và trước hết là tôi. Xin lỗi vì cách dùng từ có phần bình dân của tôi, nhưng tôi đang như ngồi trên đống lửa đây—”

“Tôi biết, tôi biết là anh đang như ngồi trên đống lửa. Anh khó lòng mà tránh khỏi điều đó được, và bất cứ điều gì anh chuẩn bị nói với tôi, tôi đều đã biết trước cả rồi. Từ lâu tôi đã nghiền ngẫm về định mệnh của anh, Dmitri Fyodorovitch, tôi vẫn luôn dõi theo và nghiên cứu nó... Ồ, hãy tin tôi đi, tôi chính là một bác sĩ tâm lý đầy kinh nghiệm đấy, Dmitri Fyodorovitch ạ.”

“Thưa phu nhân, nếu bà là một vị bác sĩ giàu kinh nghiệm, thì chắc chắn tôi là một bệnh nhân vô cùng từng trải,” Mitya rặn ra một nụ cười lấy lòng lịch sự, “và tôi cảm thấy rằng nếu bà đang dõi theo định mệnh của tôi theo cách này, thì hẳn bà sẽ đến để cứu vớt tôi khỏi cảnh lầm than, vậy nên xin bà hãy rộng lòng cho phép tôi được giải thích cho bà nghe cái kế hoạch mà vì nó tôi liều mình đến gặp bà... và những gì tôi đang kỳ vọng nơi bà... Tôi đến đây, thưa phu nhân—”

“Đừng giải thích vội. Đó chỉ là chuyện phụ thôi. Còn về sự giúp đỡ ư, anh không phải là người đầu tiên được tôi cứu giúp đâu, Dmitri Fyodorovitch. Chắc chắn anh đã từng nghe nói đến họ hàng của tôi là phu nhân Belmesov rồi chứ. Chồng của cô ấy bị phá sản, ‘đã túng quẩn tiêu đời’ đúng như cách diễn đạt đầy cá tính của anh vậy, Dmitri Fyodorovitch ạ. Tôi đã khuyên anh ta chuyển sang nghề nuôi ngựa, và bây giờ công việc của anh ta đang phất lên rất tốt. Anh có chút khái niệm nào về nghề nuôi ngựa không, Dmitri Fyodorovitch?”

“Một chút cũng không, thưa phu nhân; ôi phu nhân ơi, một chút cũng không!” Mitya gào lên trong sự sốt ruột đến phát cuồng, thậm chí anh còn chồm hẳn người khỏi ghế. “Tôi chỉ khẩn khoản nài xin bà, thưa phu nhân, hãy lắng nghe tôi nói. Xin hãy cho tôi vỏn vẹn hai phút được tự do lên tiếng để tôi có thể giải thích cho bà nghe mọi chuyện, toàn bộ kế hoạch mà tôi đã mang đến đây. Hơn nữa, thời gian của tôi không còn nhiều. Tôi đang rất vội,” Mitya kêu lên trong cơn cuống cuồng, cảm giác như bà ta chuẩn bị bắt đầu tuôn một tràng nữa và anh đang cố tìm cách ngắt lời bà. “Tôi đến đây trong sự tuyệt vọng... trong hơi thở hấp hối cuối cùng của sự tuyệt vọng, để cầu xin bà cho tôi vay số tiền ba ngàn rúp, một khoản vay, nhưng với sự thế chấp an toàn nhất, vô cùng an toàn thưa phu nhân, với những bảo đảm đáng tin cậy nhất! Chỉ xin bà hãy để tôi giải thích—”

“Anh phải kể cho tôi nghe tất cả những điều đó sau, sau đã!” Phu nhân Hohlakov dùng một cử chỉ ra hiệu để bắt Mitya phải im lặng đến lượt bà, “và bất kể anh có định nói với tôi điều gì đi nữa, tôi đều đã biết trước hết thảy rồi; tôi đã nói với anh từ nãy rồi còn gì. Anh đòi hỏi một khoản tiền nhất định, ba ngàn rúp, nhưng tôi có thể cho anh nhiều hơn thế, nhiều hơn không thể đo đếm được, tôi sẽ cứu vớt anh, Dmitri Fyodorovitch, nhưng anh phải lắng nghe tôi.”

Mitya lại chồm đứng dậy khỏi ghế.

“Thưa phu nhân, chẳng lẽ bà thực sự tốt bụng đến thế sao!” anh thốt lên với nỗi xúc động trào dâng. “Lạy Chúa nhân từ, bà đã cứu mạng tôi rồi! Bà vừa cứu một con người khỏi cái chết bi thảm, khỏi một phát đạn... Lòng biết ơn của tôi đối với bà sẽ là vĩnh cửu—”

“Tôi sẽ cho anh nhiều hơn, vô cùng nhiều hơn ba ngàn rúp!” phu nhân Hohlakov kêu lên, nở một nụ cười rạng rỡ nhìn vẻ ngây ngất của Mitya.

“Vô cùng nhiều hơn ư? Nhưng tôi đâu cần nhiều đến thế. Tôi chỉ cần đúng ba ngàn rúp chết tiệt ấy thôi, và về phần mình, tôi có thể đem tài sản ra thế chấp cho khoản tiền đó với sự biết ơn vô hạn, và tôi xin đề xuất một kế hoạch mà—”

“Thôi đủ rồi, Dmitri Fyodorovitch, nói câu nào là chốt câu đó.” Phu nhân Hohlakov cắt ngang lời anh với vẻ đắc thắng khiêm nhường của một nhà từ thiện: “Tôi đã hứa là sẽ cứu anh, và tôi sẽ cứu anh. Tôi sẽ cứu anh y như cách tôi từng cứu Belmesov vậy. Anh nghĩ gì về những mỏ vàng, Dmitri Fyodorovitch?”

“Về các mỏ vàng ư, thưa phu nhân? Chưa bao giờ tôi nghĩ đến chúng cả.”

“Nhưng tôi đã nghĩ thay cho anh rồi. Đã nghĩ đi nghĩ lại rất nhiều lần rồi. Tôi đã dõi theo anh suốt cả tháng nay. Tôi đã quan sát anh hàng trăm lần khi anh đi ngang qua qua đây, và tự nhủ rằng: kia là một gã đàn ông đầy nghị lực, đáng lẽ ra phải đến các mỏ vàng mới phải. Tôi đã nghiên cứu dáng đi của anh và đi đến kết luận: đó là một người sẽ tìm ra vàng.”

“Chỉ từ dáng đi của tôi thôi sao, thưa phu nhân?” Mitya mỉm cười nói.

“Đúng vậy, từ dáng đi của anh đấy. Chẳng lẽ anh định chối bay chối biến rằng con người ta có thể nhìn thấu tính cách qua dáng đi hay sao, Dmitri Fyodorovitch? Khoa học đã chứng minh điều đó cơ mà. Bây giờ tôi hoàn toàn ủng hộ khoa học và chủ nghĩa hiện thực. Sau toàn bộ câu chuyện với Trưởng lão Zossima khiến tôi suy sụp đến thế, bắt đầu từ ngày hôm nay tôi chính là một tín đồ của chủ nghĩa hiện thực và tôi muốn cống hiến hết mình cho tính thiết thực trong cuộc sống. Tôi đã được chữa lành rồi. ‘Đủ rồi!’ như Turgenev từng nói.”

“Nhưng thưa phu nhân, khoản tiền ba ngàn rúp mà bà đã hào phóng hứa cho tôi vay...”

“Nó là của anh rồi, Dmitri Fyodorovitch,” phu nhân Hohlakov cướp lời ngay lập tức. “Số tiền đó xem như đã nằm gọn trong túi anh rồi đấy, không phải ba ngàn đâu, mà là ba triệu, Dmitri Fyodorovitch, trong chớp mắt là có ngay. Tôi sẽ tặng không cho anh ý nghĩa này: anh sẽ tìm ra các mỏ vàng, kiếm được hàng triệu, quay trở lại và trở thành một nhân vật kiệt xuất, rồi đánh thức chúng tôi dậy và dẫn dắt chúng tôi đến những điều tốt đẹp hơn. Chẳng lẽ chúng ta cứ để mặc tất cả cho lũ người Do Thái thao túng mãi sao? Anh sẽ thành lập các viện nghiên cứu và đủ mọi thể loại doanh nghiệp. Anh sẽ giúp đỡ người nghèo, và họ sẽ ban phước cho anh. Đây chính là kỷ nguyên của đường sắt, Dmitri Fyodorovitch ạ. Anh sẽ trở nên nổi tiếng và trở thành nhân vật không thể thiếu đối với Bộ Tài chính, cơ quan hiện đang lâm vào cảnh khốn đốn như vậy. Sự mất giá của đồng rúp khiến tôi mất ngủ suốt bao đêm liền, Dmitri Fyodorovitch ạ; mọi người chẳng ai hiểu được khía cạnh đó ở con người tôi cả—”

“Thưa phu nhân, thưa phu nhân!” Dmitri ngắt lời với một linh cảm đầy bất an. “Thực ra có lẽ tôi sẽ... làm theo lời khuyên của bà, lời khuyên vô cùng khôn ngoan của bà, thưa phu nhân... Có lẽ tôi sẽ lên đường... đến các mỏ vàng... Tôi sẽ lại đến thăm bà để bàn về chuyện đó... quả thực là rất nhiều lần ấy chứ... nhưng còn bây giờ, khoản ba ngàn rúp mà bà đã rộng lòng... ồ, nó sẽ giải phóng cho tôi, và nếu như ngay ngày hôm nay bà có thể... bà thấy đấy, tôi không còn một phút, một giây nào để lãng phí trong ngày hôm nay nữa—”

“Thôi đủ rồi, Dmitri Fyodorovitch, đủ rồi!” phu nhân Hohlakov dứt khoát cắt ngang. “Vấn đề ở đây là, anh có đi đến các mỏ vàng hay không; anh đã quyết định dứt khoát chưa? Trả lời có hoặc không nào.”

“Tôi sẽ đi, thưa phu nhân, sau... Tôi sẽ đi đến bất cứ nơi nào bà muốn... nhưng bây giờ—”

“Đợi đã!” phu nhân Hohlakov kêu lên. Và bà vùng đứng dậy chạy đến chiếc bàn giấy sang trọng có rất nhiều ngăn kéo nhỏ, bắt đầu kéo hết ngăn này đến ngăn khác ra, tìm kiếm thứ gì đó với vẻ vội vã đến tuyệt vọng.

“Ba ngàn rúp đây rồi,” Mitya thầm nghĩ, trái tim anh như muốn ngừng đập, “và ngay lập tức... chẳng cần giấy tờ thủ tục lằng nhằng nào hết... làm việc kiểu thế mới đúng chất quý tộc chứ! Đúng là một người phụ nữ tuyệt vời, ước gì bà ta bớt nói nhảm lại một chút!”

“Đây rồi!” phu nhân Hohlakov hớn hở chạy quay lại chỗ Mitya, “đây là thứ tôi đang tìm!”

Đó là một chiếc huy hiệu thánh giá bằng bạc nhỏ xíu đeo trên một sợi dây, loại thường được đeo sát da thịt cùng với một cây thánh giá.

“Thứ này xuất phát từ Kiev đấy, Dmitri Fyodorovitch,” bà tiếp tục với giọng điệu đầy cung kính, “từ thánh tích của vị Thánh Tử đạo Varvara. Để tự tay tôi đeo nó lên cổ cho anh, và nhân danh nó để hiến dâng anh cho một cuộc đời mới, một sự nghiệp mới.”

Và bà thực sự đã quàng sợi dây chuyền qua cổ anh, rồi bắt đầu chỉnh sửa lại cho ngay ngắn. Trong niềm bối rối tột cùng, Mitya cúi đầu phụ giúp bà, và cuối cùng anh cũng nhét được sợi dây qua cổ áo sơ mi xuống đến lồng ngực.

“Bây giờ thì anh có thể lên đường được rồi đấy,” phu nhân Hohlakov tuyên bố, đoạn quay về ngồi xuống vị trí cũ với vẻ đắc thắng.

“Thưa phu nhân, tôi vô cùng xúc động. Thật sự tôi không biết phải cảm ơn bà thế nào nữa... vì lòng tốt như thế, nhưng... Giá như bà biết thời gian đối với tôi quý giá đến nhường nào... Khoản tiền đó, thứ mà tôi sẽ mang ơn sự hào phóng của bà... Ồ thưa phu nhân, vì bà quá đỗi tốt bụng, quá đỗi hào phóng đầy xúc động đối với tôi,” Mitya bộc phát thốt lên, “thế thì xin cho phép tôi được bày tỏ với bà... dĩ nhiên là, từ lâu bà cũng đã biết rồi... rằng tôi đang yêu một người ở đây... Tôi đã phụ bạc Katya... Ý tôi là Katerina Ivanovna... Ồ, tôi đã cư xử một cách vô nhân tính, đê tiện với cô ấy, nhưng tôi lại đem lòng yêu một người phụ nữ khác ở đây... một người phụ nữ mà có lẽ thưa phu nhân, bà rất coi thường, vì bà đã biết hết mọi chuyện rồi, nhưng là người mà dù thế nào tôi cũng không thể bỏ rơi được, và chính vì thế khoản ba ngàn rúp đó bây giờ—”

“Hãy vứt bỏ tất cả đi, Dmitri Fyodorovitch,” phu nhân Hohlakov ngắt lời bằng giọng điệu quả quyết nhất. “Hãy vứt bỏ hết thảy mọi thứ, đặc biệt là phụ nữ. Các mỏ vàng mới là cái đích của anh, và ở nơi đó chẳng có chỗ cho đàn bà con gái đâu. Sau này, khi anh quay về trong vinh quang và giàu có, anh sẽ tìm thấy người con gái của đời mình ở tầng lớp thượng lưu cao sang nhất. Đó sẽ là một người phụ nữ hiện đại, một người con gái có học thức và tư tưởng tiến bộ. Đến lúc đó vấn đề phụ nữ vốn đang manh mún sẽ giành được chỗ đứng, và người phụ nữ mới sẽ xuất hiện.”

“Thưa phu nhân, vấn đề không phải ở chỗ đó, hoàn toàn không phải...” Mitya chắp hai tay van nài.

“Chính là nó đấy, Dmitri Fyodorovitch, đó mới chính là điều anh cần; đúng là cái thứ mà anh đang khao khát đến cháy bỏng, dường như chính bản thân anh cũng chẳng nhận thức được điều đó. Tôi hoàn toàn không hề phản đối phong trào phụ nữ hiện nay đâu, Dmitri Fyodorovitch. Sự phát triển của phụ nữ, thậm chí là sự giải phóng chính trị cho phụ nữ trong tương lai gần — đó chính là lý tưởng của tôi. Bản thân tôi cũng có một đứa con gái, Dmitri Fyodorovitch, mọi người chẳng ai hiểu được khía cạnh đó ở con người tôi cả. Tôi đã viết một bức thư gửi cho tác giả Shtchedrin về vấn đề đó. Ông ấy đã dạy cho tôi rất nhiều điều, vô cùng nhiều về sứ mệnh của người phụ nữ. Thế là năm ngoái tôi đã gửi cho ông ấy một bức thư ẩn danh dài hai dòng: ‘Em xin hôn và ôm lấy anh, người thầy của em, vì sự nghiệp phụ nữ hiện đại. Hãy kiên trì lên nhé.’ Và tôi ký tên là ‘Một người Mẹ.’ Tôi từng định ký là ‘Một người Mẹ đương thời,’ và đã lưỡng lự, nhưng rồi tôi quyết định giữ lại chữ ‘Mẹ’ đơn thuần; điều đó mang vẻ đẹp đạo đức hơn, Dmitri Fyodorovitch ạ. Và từ ‘đương thời’ có lẽ sẽ gợi nhắc ông ấy đến tờ tạp chí ‘Thời Đại’ — một ký ức đau buồn vì vấn đề kiểm duyệt... Ôi Chúa tôi, chuyện gì thế này!”

“Thưa phu nhân!” Mitya cuối cùng cũng chồm dậy, chắp hai tay trước mặt bà trong sự van nài tuyệt vọng. “Bà sẽ làm cho tôi phát khóc mất nếu cứ trì hoãn mãi cái thứ mà bà vừa rộng lượng—”

“Ồ, cứ khóc đi, Dmitri Fyodorovitch, cứ khóc đi! Đó là một tình cảm cao thượng... một con đường vĩ đại đang rộng mở trước mắt anh! Nước mắt sẽ làm dịu đi cõi lòng anh, và sau này anh sẽ quay về trong niềm hân hoan. Anh sẽ từ Siberia vội vã quay về gặp tôi chỉ để chia sẻ niềm vui của anh với tôi—”

“Nhưng xin bà cũng hãy cho phép tôi!” Mitya bỗng thốt lên. “Đây là lần cuối cùng tôi nài xin bà, hãy nói cho tôi biết, liệu tôi có thể nhận được số tiền mà bà đã hứa vào ngày hôm nay không, nếu không thì khi nào tôi có thể đến lấy?”

“Số tiền nào cơ, Dmitri Fyodorovitch?”

“Khoản ba ngàn rúp mà bà đã hứa với tôi... thứ mà bà đã vô cùng hào phóng—”

“Ba ngàn rúp ư? Tiền mặt á? Ồ không, tôi làm gì có ba ngàn rúp,” phu nhân Hohlakov thông báo với vẻ ngạc nhiên điềm tĩnh. Mitya chết trân tại chỗ.

“Sao cơ, vừa nãy chính miệng bà nói... bà nói... bà nói là nó nằm gọn trong tay tôi rồi cơ mà—”

“Ồ không, anh hiểu lầm tôi rồi, Dmitri Fyodorovitch. Trong trường hợp đó thì anh đã hiểu lầm ý tôi. Tôi đang nói về các mỏ vàng cơ mà. Đúng là tôi có hứa với anh nhiều hơn, nhiều hơn không thể kể xiết so với ba ngàn rúp, tôi nhớ hết chứ, nhưng ý tôi đang nói đến các mỏ vàng kia.”

“Còn tiền thì sao? Khoản ba ngàn rúp ấy?” Mitya thốt lên với vẻ ngượng ngùng cục mịch.

“Ồ, nếu ý anh là tiền nong, thì tôi hoàn toàn không có. Tôi không có lấy một xu dính túi, Dmitri Fyodorovitch ạ. Tôi đang phải cãi nhau với quản gia của mình vì chuyện đó đây, và bản thân tôi vừa mới phải mượn năm trăm rúp của Miüsov xong. Không, không, tôi chẳng có tiền đâu. Hơn nữa, anh biết không Dmitri Fyodorovitch, nếu tôi có đi chăng nữa, tôi cũng đời nào đưa cho anh. Thứ nhất, tôi không bao giờ cho vay tiền. Cho vay tiền đồng nghĩa với việc đánh mất bạn bè. Và đặc biệt là tôi sẽ không đời nào đưa cho anh. Tôi sẽ không cho anh mượn đâu, bởi vì tôi quý mến anh và muốn cứu vớt anh, vì tất cả những gì anh cần chính là các mỏ vàng, các mỏ vàng, và các mỏ vàng mà thôi!”

“Ôi cái đồ khỉ gió!” Mitya gầm lên, và dùng hết sức giáng một cú đấm thật mạnh xuống mặt bàn.

“Ái! Ái!” phu nhân Hohlakov hốt hoảng kêu lên, và hớt hải chạy tót sang tận đầu bên kia của phòng khách.

Mitya nhổ nước bọt xuống sàn nhà, sải những bước dài lao phăng phăng ra khỏi phòng, ra khỏi ngôi nhà, bước thẳng ra đường lớn trong màn đêm đặc quánh! Anh đi như một kẻ mất hồn, vừa đi vừa đấm thình thịch lên ngực mình, đúng vào chỗ mà hai ngày trước đó anh từng tự đấm vào trước mặt Alyosha, lần cuối cùng anh gặp cậu ta trong đêm tối trên đường đi. Ý nghĩa của những cú đấm ngực vào chính chỗ đó là gì, và anh ngụ ý điều gì qua hành động ấy — vào lúc đó vẫn là một bí mật chẳng một ai trên thế giới này hay biết, thậm chí anh còn chẳng hé răng nửa lời với cả Alyosha. Thế nhưng bí mật ấy đối với anh còn quan trọng hơn cả sự nhục nhã; nó có nghĩa là sự sụp đổ, là cái chết tự sát. Cho nên anh đã tự quyết định rằng, nếu không thể kiếm được ba ngàn rúp để trả món nợ cho Katerina Ivanovna, qua đó gột rửa khỏi lồng ngực mình, khỏi chính cái vết thương trên ngực ấy nỗi nhơ nhúa mà anh đang phải gánh chịu, thứ đang đè nặng lên lương tâm anh. Tất cả những điều này sẽ được giải thích một cách cặn kẽ cho độc giả ở phần sau, nhưng giờ đây, khi niềm hy vọng cuối cùng đã tan thành mây khói, con người có vẻ ngoài vô cùng vươn cường ấy lại bật khóc tức tưởi như một đứa trẻ chỉ cách ngôi nhà của nhà Hohlakov vài bước chân. Anh cứ thế lê bước đi, và trong cơn vô thức chẳng biết mình đang làm gì, anh dùng tay áo lau đi những giọt nước mắt. Cứ thế anh đi ra đến quảng trường, và bỗng nhận ra mình vừa va phải thứ gì đó. Anh nghe thấy tiếng thét chói tai của một bà cụ mà suýt chút nữa anh đã tông ngã.

“Lạy Chúa tôi, ông muốn đâm chết tôi đấy phỏng? Bộ không biết nhìn đường đi lối lại gì à, cái đồ du côn này?”

“Ơ hay, lại là bà à!” Mitya kêu lên khi nhận ra bà cụ trong bóng tối. Đó chính là bà hầu già phục vụ cho Samsonov, người mà Mitya đã chú ý đặc biệt vào ngày hôm qua.

“Thế còn ông là ai thế hở cậu quý tử?” bà cụ hỏi bằng một giọng hoàn toàn khác. “Trong bóng tối thế này tôi chẳng nhận ra ông nữa.”

“Bà sống ở nhà Kuzma Kuzmitch chứ gì. Bà là người hầu ở đó phải không?”

“Đúng thế thưa ông, tôi chỉ chạy vụt đi mua ít đồ chỗ cụ Prohoritch... Nhưng giờ thì tôi chịu không nhận ra ông nữa rồi.”

“Nói cho tôi biết, thưa bà ơn, hiện giờ Agrafena Alexandrovna có ở đó không?” Mitya cất lời với sự sốt ruột đã lên đến tận đỉnh đầu. “Lúc nãy tôi vừa đưa cô ấy về đến tận nhà mà.”

“Cô ấy có đến, thưa ông. Cô ấy ở lại một lát rồi lại đi ngay rồi.”

“Gì cơ? Đi rồi á?” Mitya hét lên. “Cô ấy đi từ lúc nào?”

“Thì ngay lúc vừa đến chứ sao. Cô ấy chỉ ở lại đúng một phút. Cô ấy chỉ kể cho cụ Kuzma Kuzmitch nghe một câu chuyện cười bể bụng rồi chạy biến đi mất.”

“Bà nói láo, đồ khốn kiếp!” Mitya gầm lên.

“Ái! Ái!” bà cụ thét lên kinh hãi, nhưng Mitya thì đã biến mất từ lúc nào.

Anh cắm cổ chạy thục mạng đến ngôi nhà nơi Grushenka đang ở. Vào khoảnh khắc anh tới nơi, Grushenka đã trên đường đi đến Mokroe. Lúc đó vừa tròn vỏn vẹn một phần tư tiếng đồng hồ sau khi cô rời đi.

Fenya đang ngồi cùng với bà của mình là mụ đầu bếp già Matryona trong nhà bếp thì “gã đại úy” xồng xộc lao vào. Fenya thét lên một tiếng chói tai khi trông thấy anh ta.

“Mày còn dám hét lên à?” Mitya gầm lên, “cô ấy đâu rồi?”

Thế nhưng không đợi cho Fenya đang chết khiếp vì sợ hãi kịp thốt lên một lời nào, anh đã quỵ sụp xuống dưới chân cô.

“Fenya, vì Chúa tôi, hãy nói cho tôi biết, cô ấy đi đâu rồi?”

“Tôi không biết. Dmitri Fyodorovitch ơi, cậu chủ quý hóa của tôi ơi, tôi thực sự không biết. Ông có muốn giết tôi đi chăng nữa thì tôi cũng chịu chết không biết.” Fenya vừa thề thốt vừa kêu oan. “Chẳng phải chính ông vừa đi cùng cô ấy về đấy thôi—”

“Cô ấy đã quay trở lại!”

“Thề có Chúa là cô ấy tuyệt đối không quay về. Chúa chứng giám là cô ấy không về.”

“Mày nói dối!” Mitya quát lên. “Nhìn cái vẻ hoảng sợ của mày là tao biết cô ấy trốn ở đâu rồi.”

Anh quay đầu chạy biến. Fenya trong cơn hồn vía lên mây cảm thấy vô cùng may mắn vì đã thoát nạn dễ dàng như vậy. Nhưng cô thừa biết rằng sở dĩ có chuyện đó là vì anh đang quá vội vàng mà thôi, bằng không thì cái kết dành cho cô chắc chắn chẳng mấy tốt đẹp gì. Thế nhưng khi chạy đi, anh đã thực hiện một hành động nằm ngoài mọi dự liệu khiến cả Fenya lẫn mụ già Matryona được một phen kinh hãi. Trên chiếc bàn có đặt một chiếc cối bằng đồng, kèm theo một cái chày, một chiếc chày đồng nhỏ dài chừng sáu inch. Mitya lúc đó đã mở được cửa bằng một tay, nhưng tay kia lại với lấy chiếc chày giắt thẳng vào túi áo khoác bên sườn.

“Ôi Chúa tôi! Cậu ta mang chày đi mưu sát ai kìa!” Fenya hoảng hốt kêu lên, đưa hai tay ôm lấy ngực.