Viên cảnh sát trưởng của chúng tôi, Mihail Makarovitch Makarov, một trung tá về hưu, là một người góa vợ và rất đỗi đáng mến. Ông mới chuyển đến thị trấn chúng ta cách đó ba năm, nhưng đã sớm giành được sự kính trọng của tất cả mọi người, chủ yếu vì ông “biết cách duy trì các mối quan hệ xã hội”. Nhà ông lúc nào cũng tấp nập khách khứa, và ông không tài nào sống thiếu họ được. Thế nào cũng có người này người khác đến dùng bữa tối cùng ông; ông chưa bao giờ ngồi vào bàn ăn mà lại thiếu vắng khách. Ông cũng thường xuyên tổ chức những bữa tiệc tối nhân đủ mọi dịp, đôi khi là những dịp bất ngờ nhất. Dù món ăn không cầu kỳ, nhưng chúng vô cùng thịnh soạn. Các món bánh nhân cá thì tuyệt hảo, còn rượu vang thì lấy số lượng bù lại cho chất lượng.
Căn phòng đầu tiên mà khách bước vào là một phòng bi-a được trang bị tiện nghi, với những bức tranh vẽ các giống ngựa đua Anh trong khung đen treo trên tường—một sự trang trí thiết yếu, như chúng ta đều biết, cho phòng bi-a của một người độc thân. Tối nào nhà ông cũng có người chơi bài, dù chỉ là một bàn. Nhưng cứ cách một khoảng thời gian ngắn, toàn bộ giới thượng lưu trong thị trấn, bao gồm cả các bà mẹ và các tiểu thư, lại tề tựu tại nhà ông để khiêu vũ. Dù Mihail Makarovitch là một người góa vợ, ông không sốngui một mình. Cô con gái góa chồng của ông sống cùng ông, kèm theo hai người con gái chưa chồng đã trưởng thành và hoàn tất việc học hành. Họ sở hữu diện mạo ưa nhìn cùng tính cách hoạt bát, và dù ai nấy đều biết họ chẳng có của hồi môn, họ vẫn thu hút toàn bộ các chàng trai phong lưu đến ngôi nhà của người ông.
Mihail Makarovitch không phải là người quá xuất sắc trong công việc, dù ông hoàn thành nhiệm vụ chẳng thua kém gì nhiều người khác. Nói thẳng ra, ông là một người có học thức tương đối hạn hẹp. Khả năng thấu hiểu giới hạn quyền hạn hành chính của ông không phải lúc nào cũng đáng tin cậy. Không hẳn là ông không nắm bắt được những cuộc cải cách diễn ra dưới triều đại hiện tại, mà là ông thường mắc những lỗi sai ngớ ngẩn trong cách diễn giải chúng. Điều này không xuất phát từ việc thiếu trí tuệ, mà do sự bất cẩn, bởi ông luôn quá vội vàng khi phải đào sâu vào một vấn đề.
Tôi mang trái tim của một người lính nhiều hơn là một viên chức dân sự, ông thường tự nhận xét về bản thân như vậy. Ông thậm chí còn chưa hình thành một khái niệm rõ ràng về các nguyên tắc cơ bản của cuộc cải cách liên quan đến việc giải phóng nông nô, mà chỉ nhặt nhạnh dần qua từng năm, vô tình bồi đắp kiến thức qua thực tiễn công việc. Thế nhưng, bản thân ông lại là một địa chủ. Pyotr Ilyitch biết chắc chắn rằng tối hôm đó cậu sẽ gặp một vài vị khách quen của Mihail Makarovitch ở nhà ông, nhưng cậu không rõ cụ thể là ai. Tình cờ làm sao, vào đúng khoảnh khắc ấy, viên công tố viên và Varvinsky—bác sĩ của huyện nhà, một thanh niên vừa mới từ Petersburg chuyển đến sau khi tốt nghiệp loại xuất sắc tại Học viện Y khoa—đang chơi bài cờ ô-kê tại nhà cảnh sát trưởng. Ippolit Kirillovitch, viên công tố viên (thực chất ông là phó công tố, nhưng chúng ta quen gọi là công tố viên), là một người có phần kỳ dị, khoảng ba mươi lăm tuổi, có triệu chứng lao, và đã kết hôn với một người vợ béo tốt nhưng không có con. Ông kiêu ngạo và dễ cáu kỉnh, dẫu sở hữu trí tuệ sắc bén và thậm chí cả một trái tim nhân hậu. Dường như điểm yếu duy nhất của ông là việc đánh giá bản thân quá cao so với năng lực thực tế. Chính điều đó khiến ông lúc nào cũng tỏ ra bất an. Hơn nữa, ông còn nuôi dưỡng những khuynh hướng cao cả hơn, thậm chí mang tính nghệ thuật, chẳng hạn như tâm lý học, việc chuyên tâm nghiên cứu tâm hồn con người, cũng như sự am hiểu đặc biệt về tội phạm và tội ác. Ông mang nặng nỗi ấm ức vì điều này, cho rằng mình đã bị bỏ quên trong hệ thống thăng tiến, và đinh ninh rằng ở những tầng lớp cao hơn, ông không được nhìn nhận đúng mực đồng thời có kẻ thù ngấm ngầm hãm hại. Trong những phút giây u uất, ông thậm chí còn dọa từ bỏ chức vụ để chuyển sang làm luật sư bào chữa trong các vụ án hình sự. Vụ án Karamazov bất ngờ xảy ra đã khiến ông vô cùng xúc động: Đó là một vụ án đủ sức gây xôn xao khắp cả nước Nga. Nhưng tôi lại đang kể vượt lên trước sự việc.
Nikolay Parfenovitch Nelyudov, viên thanh tra án trẻ tuổi chỉ mới chuyển đến từ Petersburg cách đó hai tháng, đang ngồi ở căn phòng bên cạnh cùng các tiểu thư. Mọi người về sau bàn tán về chuyện này và lấy làm lạ khi tất cả các quý ông lại tề tựu một cách vô tình mà như cố ý tại dinh cơ của nhà chức trách vào chính buổi tối xảy ra “vụ án mạng”. Thế nhưng, mọi chuyện thực ra rất đơn giản và diễn ra hoàn toàn tự nhiên.
Vợ của Ippolit Kirillovitch bị đau răng suốt hai ngày qua, và ông buộc phải ra ngoài để tránh những tiếng rên rỉ của bà. Vị bác sĩ, do bản chất nghề nghiệp, không thể trải qua một buổi tối nào mà không chơi bài. Nikolay Parfenovitch Nelyudov thì đã lên kế hoạch từ ba ngày trước là sẽ ghé qua nhà Mihail Makarovitch vào tối hôm đó, ra điều ngẫu nhiên, nhằm mục đích đánh úp và làm cô cháu gái lớn Olga Mihailovna bất ngờ bằng việc tỏ ra mình đã biết bí mật của cô—rằng hôm nay là sinh nhật cô, và cô đang cố tình giấu nhẹm đi để không phải tổ chức tiệc khiêu vũ. Anh ta mong chờ những tràng cười sảng khoái, những lời trêu chọc tinh nghịch về tuổi tác của cô, về việc cô sợ bị lộ tuổi, về việc anh đã biết bí mật ấy và sẽ bêu rếu với tất cả mọi người, v.v. Chàng thanh niên quyến rũ này rất có tài trong những trò trêu chọc kiểu đó; các quý cô đã đặt cho anh biệt danh là “gã trai hư”, và anh tỏ ra vô cùng thích thú với cái tên ấy. Dù vậy, anh lại là người cực kỳ lịch thiệp, xuất thân từ danh gia vọng tộc, có học thức và giàu cảm xúc, và dù sống một đời sống phóng túng, những lời châm biếm của anh luôn vô hại và giữ đúng mực. Anh có vóc dáng thấp và trông có vẻ mỏng manh. Trên những ngón tay trắng trẻo, thon dài của mình, anh luôn đeo rất nhiều chiếc nhẫn lớn lấp lánh. Khi thi hành công vụ, anh bỗng trở nên nghiêm nghị một cách kỳ lạ, như thể đang ý thức sâu sắc về vị trí và sự thiêng liêng của trọng trách đặt lên vai. Anh có một thứ năng lực đặc biệt trong việc làm lu mờ ý chí của những kẻ giết người cùng những tên tội phạm thuộc tầng lớp nông dân trong các cuộc thẩm vấn, và dù không chắc có giành được sự tôn kính của chúng hay không, anh chắc chắn đã khiến chúng phải kinh ngạc.
Pyotr Ilyitch hoàn toàn chết sững khi bước vào nhà cảnh sát trưởng. Cậu nhận ra ngay lập tức rằng mọi người đều đã biết chuyện. Họ thậm chí đã vứt cả bài xuống bàn, tất cả đều đứng dậy và bàn tán xôn xao. Ngay cả Nikolay Parfenovitch cũng đã rời khỏi chỗ các tiểu thư để chạy vào, với vẻ mặt căng thẳng và sẵn sàng hành động. Pyotr Ilyitch đón nhận một tin tức động trời rằng lão Fyodor Pavlovitch thực sự đã bị sát hại ngay tại nhà riêng vào tối hôm đó, bị giết và cướp sạch tài sản. Tin tức vừa mới đến tai họ theo câu chuyện như sau.
Marfa Ignatyevna, vợ của lão Grigory—người vừa bị đánh ngất xỉu gần hàng rào—đang ngủ say sưa trên giường và hoàn toàn có thể ngủ đến sáng nhờ liều thuốc an thần mà bà đã uống. Thế nhưng, đột nhiên bà tỉnh giấc, không nghi ngờ gì nữa, chính là bị đánh thức bởi tiếng thét động kinh đầy kinh hoàng của Smerdyakov—kẻ đang nằm bất tỉnh ở căn phòng bên cạnh. Tiếng thét đó luôn xuất hiện trước mỗi cơn phát bệnh của hắn, và lúc nào cũng khiến Marfa Ignatyevna khiếp vía và hoảng loạn. Bà chưa bao giờ quen nổi với âm thanh ấy. Bà bật dậy và chạy nửa tỉnh nửa mê về phía phòng của Smerdyakov. Nhưng trong phòng tối mịt, và bà chỉ nghe thấy tiếng người bệnh bắt đầu thở dốc và giãy giụa. Bản thân Marfa Ignatyevna lúc ấy cũng thét lên và định gọi chồng, nhưng chợt nhận ra rằng khi mình vùng dậy, ông không hề nằm bên cạnh trên giường. Bà quay lại mép giường và bắt đầu quờ quạng tìm kiếm, nhưng chiếc giường thực sự trống không. Vậy thì chắc chắn ông đã ra ngoài—nhưng đi đâu? Bà chạy ra hiên và rụt rè gọi tên ông. Dĩ nhiên chẳng có lời đáp nào, nhưng bà nghe vẳng lại những tiếng rên rỉ từ phía xa trong khu vườn ngập bóng đêm. Bà lắng tai nghe. Tiếng rên lại cất lên, và rõ ràng chúng phát ra từ khu vườn.
Lạy Chúa! Hệt như sự việc của Lizaveta Smerdyastchaya vậy! bà hoảng loạn nghĩ ngợi. Marfa rụt rè bước xuống hiên và nhìn thấy cánh cổng dẫn ra vườn đang mở rộng.
Chắc ông ấy ở ngoài đó, tội nghiệp chưa, bà thầm nghĩ. Bà tiến lại gần cổng và ngay lập tức nghe rõ mồn một tiếng Grigory gọi tên mình, Marfa! Marfa! với một giọng yếu ớt, rên rỉ và đầy vẻ kinh hoàng.
Lạy Chúa, xin phù hộ chúng con khỏi tai ương! Marfa Ignatyevna lẩm bẩm, rồi cắm cổ chạy về phía phát ra âm thanh, và đó là cách bà tìm thấy Grigory. Nhưng bà không tìm thấy ông ở khu vực hàng rào nơi ông bị đánh ngất, mà ở cách đó chừng hai mươi bước chân. Hóa ra, ông đã lết đi sau khi tỉnh lại, và có lẽ phải mất rất nhiều thời gian mới bò được đến khoảng cách ấy, ngất đi tỉnh lại nhiều lần. Bà lập tức nhận ra khắp người ông đẫm máu và cất tiếng gào thét hết cỡ. Grigory lầm bầm những câu đứt quãng:
Nó đã giết... cha nó bị giết... Kêu la cái gì, con ngốc này... chạy đi... gọi người...
Nhưng Marfa vẫn tiếp tục gào thét, và khi nhìn thấy cửa sổ nhà chủ đang mở cùng một ngọn nến đang cháy sáng bên khung cửa, bà liền chạy đến đó và bắt đầu gọi Fyodor Pavlovitch. Nhưng khi ngó vào bên trong qua khung cửa sổ, bà chứng kiến một cảnh tượng kinh hoàng. Chủ nhân của bà đang nằm ngửa, bất động trên sàn nhà. Chiếc áo choàng màu sáng và chiếc áo sơ mi trắng của ông đẫm máu. Ngọn nến trên bàn chiếu sáng rực vũng máu cùng gương mặt chết chóc bất động của Fyodor Pavlovitch. Quá đỗi khiếp sợ, Marfa hoảng hốt lùi khỏi cửa sổ, chạy tháo thân khỏi khu vườn, giật chốt cánh cổng lớn và cắm cổ chạy theo lối cửa sau sang nhà người hàng xóm Marya Kondratyevna. Cả hai mẹ con đều đang ngủ, nhưng họ đã giật mình tỉnh giấc trước tiếng gõ cửa dồn dập cùng những tiếng thét tuyệt vọng, dai dẳng của Marfa. Marfa, vừa khóc lóc vừa la hét đứt quãng, cuối cùng cũng kể được sự tình chính và van xin sự giúp đỡ. Tình cờ là Foma đã quay trở lại sau chuyến lang thang và đang ngủ nhờ ở nhà họ. Họ lập tức đánh thức hắn dậy và cả ba cùng chạy đến hiện trường vụ án. Trên đường đi, Marya Kondratyevna chợt nhớ ra rằng vào khoảng tám giờ tối, cô từng nghe thấy một tiếng thét kinh hoàng vọng từ khu vườn nhà họ, và đó không nghi ngờ gì chính là tiếng thét Kẻ sát hại cha! của Grigory lúc hắn chộp lấy chân Mitya.
Chỉ có một người thét lên rồi im bặt, Marya Kondratyevna vừa chạy vừa giải thích. Khi chạy đến chỗ Grigory đang nằm, hai người phụ nữ cùng với sự trợ giúp của Foma đã khiêng ông về phía nhà phụ. Họ thắp nến lên và thấy tình trạng của Smerdyakov chẳng khá hơn chút nào: hắn vẫn đang quằn quại trong các cơn co giật, đôi mắt trợn ngược, sủi bọt mép. Họ lấy nước pha giấm đắp lên trán Grigory, và làn nước lập tức giúp ông tỉnh lại. Ông hỏi dồn ngay lập tức:
Ông chủ đã bị sát hại rồi phải không?
Ngay sau đó, Foma và hai người phụ nữ chạy ngược về phía ngôi nhà chính và lần này họ chứng kiến không chỉ cửa sổ mà cả cánh cửa thông ra vườn cũng đang mở toang, dẫu suốt tuần qua Fyodor Pavlovitch vẫn luôn tự khóa kín cửa mỗi đêm và không cho phép dù chỉ mình Grigory bước vào với bất kỳ lý do gì. Thấy cánh cửa mở ấy, họ đâm ra sợ hãi không dám bước vào trong nhà Fyodor Pavlovitch vì sợ lỡ có chuyện gì xảy ra sau đó. Và khi họ quay lại chỗ Grigory, lão già bảo họ hãy thẳng tiến đến nhà cảnh sát trưởng. Marya Kondratyevna đã chạy thục mạng đến đó để báo động cho toàn thể đám đông đang tề tựu ở nhà cảnh sát trưởng. Cô đến nơi chỉ trước Pyotr Ilyitch vỏn vẹn năm phút, thế nên câu chuyện của anh không xuất hiện dưới dạng suy đoán hay giả thuyết cá nhân, mà là sự xác thực trực tiếp từ một nhân chứng cho giả thuyết mà tất cả mọi người đang ôm ấp—về danh tính của kẻ thủ ác (một giả thuyết mà tận đáy lòng, mãi đến khoảnh khắc ấy Pyotr Ilyitch vẫn từ chối tin là thật).
Mọi người quyết định hành động quả quyết. Viên phó cảnh sát trưởng thị trấn được giao nhiệm vụ dẫn theo bốn nhân chứng, bước vào ngôi nhà của Fyodor Pavlovitch để tiến hành cuộc điều tra tại chỗ theo đúng các thủ tục chính thức, mà ở đây tôi xin phép không đi sâu vào chi tiết. Vị bác sĩ huyện, một con người đầy nhiệt huyết và hãy còn bỡ ngỡ với công việc, hầu như nằng nặc đòi đi theo cảnh sát trưởng, viên công tố và vị thanh tra án.
Tôi xin ghi chú lại ngắn gọn rằng người ta tìm thấy Fyodor Pavlovitch đã chết hẳn, với phần hộp sọ bị đánh nát. Nhưng bằng vật gì? Rất có thể chính là thứ vũ khí đã được dùng để tấn công Grigory. Và ngay lập tức, hung khí ấy đã được tìm thấy; bản thân Grigory—người đã nhận được mọi sự chăm sóc y tế có thể—bằng một giọng yếu ớt và đứt quãng đã kể lại chuyện ông bị đánh hạ ra sao. Họ bắt đầu dùng đèn lồng rọi quanh hàng rào và tìm thấy chiếc chày bằng đồng rơi ở một vị trí cực kỳ dễ thấy trên lối đi trong vườn. Trong căn phòng nơi Fyodor Pavlovitch nằm không hề có dấu hiệu của sự giằng co lục lọi. Thế nhưng sát mép giường, phía sau bức bình phong, người ta nhặt được từ trên sàn một chiếc phong bì dày và lớn với dòng chữ: Món quà ba nghìn rúp dành cho thiên thần Grushenka của tôi, nếu nàng chịu đến. Và ở phía dưới, Fyodor Pavlovitch có viết thêm dòng chữ: Dành cho cô gà con của tôi. Có ba con dấu bằng sáp niêm phong đỏ trên phong bì, nhưng nó đã bị xé toạc và trống không: số tiền bên trong đã bị lấy đi. Họ cũng tìm thấy trên sàn một đoạn ruy-băng hồng bản nhỏ, thứ từng dùng để buộc chiếc phong bì đó lại.
Một chi tiết trong lời khai của Pyotr Ilyitch đã tạo ấn tượng mạnh mẽ cho viên công tố và vị thẩm tra án, đó chính là phỏng đoán của anh rằng Dmitri Fyodorovitch sẽ tự sát trước khi trời sáng, rằng hắn đã hạ quyết tâm làm điều đó, từng thổ lộ chuyện này với Ilyitch, đã cầm theo súng lục, nạp đạn ngay trước mặt anh ta, viết một bức thư rồi đút vào túi, v.v. Khi Pyotr Ilyitch, dẫu lúc ấy vẫn chưa muốn tin đó là sự thật, đe dọa sẽ tiết lộ chuyện này cho ai đó biết để ngăn chặn vụ tự sát, Mitya đã cười gằn đáp lại rằng: Anh sẽ muộn mất thôi. Thế nên họ phải thật khẩn trương phóng đến Mokroe để tóm gọn kẻ thủ ác, trước khi hắn thực sự quyên sinh.
Rõ ràng quá rồi, rõ ràng quá rồi! viên công tố viên lặp đi lặp lại trong cơn kích động tột độ. Bọn điên rồ kiểu đó thường hay thế này lắm: ‘Ngày mai mình chết rồi, thế thì cứ ăn chơi phè phỡn cho đến lúc chết thôi!’
Câu chuyện kể về cách hắn đi mua rượu và thực phẩm lại càng khiến viên công tố thêm phần hưng phấn.
Các thưa ngài, các ngài còn nhớ gã từng sát hại một thương gia tên là Olsufyev chứ? Hắn cướp một nghìn rưỡi, lập tức đi uốn tóc, rồi chẳng thèm giấu giếm tiền bạc, cứ cầm thẳng trên tay y như thế mà chạy đến chỗ mấy cô ả.
Tuy nhiên, tất cả đều bị chậm lại bởi các thủ tục điều tra, khám xét và giấy tờ hành chính v.v., ngay tại tư dinh của Fyodor Pavlovitch. Mọi thứ ngốn rất nhiều thời gian và thế là, hai giờ trước khi xuất phát, họ đã cử đi trước đến Mokroe viên cảnh sát khu vực Mavriky Mavrikyevitch Schmertsov—người vừa đến thị trấn vào sáng hôm trước để nhận lương. Ông được chỉ thị phải tránh gây rùm beng khi đặt chân đến Mokroe, nhưng phải cắt cử người giám sát liên tục đối với “tên tội phạm” cho đến khi các cơ quan chức năng có thẩm quyền kéo tới, đồng thời phải chuẩn bị sẵn các nhân chứng cho việc bắt giữ, cảnh sát tuần tra, v.v. Mavriky Mavrikyevitch đã làm đúng như mệnh lệnh, giữ kín thân phận và không hé lộ dù chỉ một chút manh mối về nhiệm vụ mật của mình với bất kỳ ai ngoại trừ người quen cũ Trifon Borissovitch. Ông vừa kịp nói chuyện với lão đúng khoảnh khắc trước khi Mitya chạm mặt chủ khách sạn ngoài ban công khi đang dò dẫm tìm lão trong bóng tối, và lập tức nhận ra sự biến sắc trên khuôn mặt cũng như giọng điệu của Trifon Borissovitch. Thế nên cả Mitya lẫn bất kỳ ai khác đều không hề hay biết rằng mình đang bị theo dõi. Chiếc hộp đựng súng lục đã bị Trifon Borissovitch đem giấu đi và đặt vào một nơi kín đáo thích hợp. Mãi đến sau bốn giờ sáng, khi trờiấp ủ ánh bình minh, tất cả các quan chức—gồm cảnh sát trưởng, viên công tố, thanh tra án—mới lao đến trên hai cỗ xe ngựa, mỗi xe do ba con ngựa kéo. Vị bác sĩ ở lại nhà Fyodor Pavlovitch để tiến hành khám nghiệm tử thi vào ngày hôm sau. Nhưng ông đặc biệt hứng thú với tình trạng của tên gia nhân Smerdyakov.
Những cơn động kinh dữ dội và kéo dài như thế, tái diễn liên tục trong suốt hai mươi bốn giờ, quả là hiếm thấy và mang ý nghĩa khoa học to lớn, ông hào hứng tuyên bố với các đồng nghiệp, và khi họ rời đi, họ đã mỉm cười chúc mừng ông về phát hiện này. Viên công tố và vị thanh tra án nhớ rất rõ việc bác sĩ từng khẳng định rằng Smerdyakov không thể sống sót qua nổi đêm nay.
Sau những lời giải thích dài dòng nhưng thiết nghĩ là vô cùng cần thiết này, chúng ta sẽ quay trở lại thời điểm câu chuyện mà ta đã tạm dừng.
