Grushenka sống ở khu phố nhộn nhịp nhất thị trấn, gần quảng trường nhà thờ, trong một ngôi nhà gỗ nhỏ nằm ở sân sau thuộc sở hữu của góa phụ Morozov. Căn nhà là một tòa nhà đá lớn hai tầng, trông đã cổ kỹ và rất xấu xí. Bà góa phụ sống ẩn dật cùng hai người cháu gái chưa chồng, cũng đã lớn tuổi. Bà vốn chẳng có nhu cầu cho thuê căn nhà gỗ nhỏ ấy, nhưng ai nấy đều biết rằng bốn năm trước, bà đã nhận Grushenka vào ở trọ cốt để chiều lòng người họ hàng là thương gia Samsonov, người được biết đến là tấm bùa đỡ đầu cho cô gái.

Người ta đồn rằng mục đích của ông già ghen tuông khi gửi gắm “cục cưng” của mình cho góa phụ Morozov là để bà cụ có thể canh chừng thật kỹ lưỡng hạnh kiểm của người nữ tuk trọ mới. Thế nhưng, sự canh chừng nghiêm ngặt ấy chẳng mấy chốc đã trở nên thừa thãi, và rốt cuộc góa phụ Morozov rất hiếm khi gặp Grushenka, cũng chẳng buồn bận tâm hay quản giang cô theo bất kỳ cách nào. Quả thực, đã bốn năm trôi qua từ ngày ông lão rước cô thiếu nữ mới mười tám tuổi với dáng người mảnh mai, thanh tú, nhút nhát, e thẹn, mộng mơ và u sầu từ thủ phủ tỉnh lỵ về đây, và từ đó đến nay biết bao chuyện đã xảy ra. Chuyện đời của cô gái vốn ít được thị trấn biết đến, và những gì lọt tai lại càng mơ hồ. Chẳng có thêm điều gì được sáng tỏ trong suốt bốn năm qua, ngay cả khi nhiều người đã bắt đầu đem lòng chú ý đến người thiếu nữ xinh đẹp mà Agrafena Alexandrovna đã trở thành trong khoảng thời gian ấy. Có những lời đồn rằng năm mươi bảy tuổi, cô từng bị một tên nào đó—hình như là một sĩ quan—lừa gạt rồi ruồng rẩy ngay sau đó. Viên sĩ quan nọ đã bỏ đi rồi kết hôn, trong cảnh nghèo hèn và tủi nhục. Dù vậy, người ta vẫn truyền tai nhau rằng dẫu Grushenka được ông lão Samsonov vớt lên từ chốn bần cùng, cô vốn xuất thân từ một gia đình tôn giáo đáng kính, là con gái của một phó tế hoặc đại loại thế.

Và giờ đây, sau bốn năm, cô thiếu nữ mồ côi mỏng manh, tổn thương và đầy vẻ đáng thương ấy đã lột xác thành một đóa hoa hồng phúng phính, tròn trịa theo đúng kiểu Nga, một người phụ nữ với tính cách táo bạo, quả quyết, kiêu hãnh và trơ trẽn. Cô rất có đầu óc kinh doanh, biết kiếm tiền, biết tích lũy và tằn tiện, để rồi bằng con đường chính đáng hay thủ đoạn, người ta bảo cô đã tích góp được một gia tài nhỏ. Chỉ có một điều duy nhất mà ai cũng đồng thuận: Grushenka không phải là người dễ dàng tiếp cận, và ngoại trừ người bảo trợ già của cô, chẳng có nổi một người đàn ông nào có thể vênh mặt khoe rằng mình đã chiếm được ân huệ của cô trong suốt bốn năm qua. Đó là sự thật rành rành, bởi đã có không ít kẻ, nhất là trong hai năm gần đây, tìm cách có được những đặc ân ấy. Nhưng mọi nỗ lực của họ đều đổ sông đổ biển, thậm chí một số kẻ cầu hôn đã buộc phải rút lui trong cảnh mất mặt đến mức nực cười trước sự kháng cự cứng rắn và đầy châm biếm từ phía cô gái có ý chí sắt đá này. Người ta cũng biết rằng dạo gần đây, cô gái trẻ này rất hay dấn thân vào những trò “đầu cơ tích trữ”, và cô đã bộc lộ năng khiếu rõ rệt trong lĩnh vực đó, khiến nhiều người bắt đầu xì xầm rằng cô chẳng khác nào một kẻ cho vay nặng lãi người Do Thái. Không phải cô cho vay lấy lãi, mà người ta biết rõ chẳng hạn như từ một thời gian nay, hợp sức cùng lão Karamazov, cô thực sự đã hùn vốn mua lại những khoản nợ khó đòi với giá rẻ mạt, chỉ bằng một phần mười mệnh giá, rồi sau đó thu về gấp mười lần giá trị ban đầu.

Lão góa phụ Samsonov, một người giàu có sụm sọp, vốn nổi tiếng keo kiệt và nhẫn tâm. Lão cai trị đám con trai đã trưởng thành của mình bằng gậy sắt, thế nhưng trong suốt năm qua, khi bệnh tật hành hạ khiến đôi chân phù nề không còn đi lại được nữa, lão đã rơi hoàn toàn vào tầm ảnh hưởng của cô tình nhân nhỏ—người mà thuở ban đầu lão từng quản thúc vô cùng nghiêm ngặt trong một môi trường đạm bạc, “theo chế độ ăn chay trường mùa chay”, như lời châm biếm của những kẻ hay chữ thời bấy giờ. Thế nhưng Grushenka đã thành công trong việc tự giải phóng mình, đồng thời khắc sâu vào tâm trí lão một niềm tin tưởng tuyệt đối vào sự chung thủy của cô. Ông lão, người nay đã khuất núi từ lâu, thời trẻ từng là một thương gia lớn và cũng là một nhân vật đáng gờm, keo kiệt và cứng rắn như đá tảng. Dù Grushenka nắm thóp lão chặt đến mức lão không thể sống thiếu cô (nhất là trong hai năm qua), lão vẫn không sang tên cho cô bất kỳ khối tài sản đáng kể nào, và dù cô có dọa bỏ đi thì lão cũng chẳng mảy may động lòng. Tuy nhiên, lão đã tặng cô một khoản tiền nhỏ, và ngay cả điều đó cũng khiến tất cả mọi người phải ngỡ ngàng khi vụ việc vỡ lở.

“Cô là một đứa con gái có óc đấy,” lão nói với cô khi trao cho cô tám nghìn rúp, “và cô phải tự lo cho thân mình, nhưng để tôi nói cho cô hay, ngoài khoản trợ cấp hằng năm như cũ ra, cô sẽ chẳng nhận thêm được một xu nào từ tôi cho đến ngày tôi nhắm mắt xuôi tay, và trong di chúc tôi cũng chẳng để lại cho cô thứ gì đâu.”

Và lão đã giữ lời; lão qua đời và để lại toàn bộ gia tài cho đám con trai—những kẻ mà suốt cả cuộc đời, cùng với vợ con chúng, lão chỉ đối xử như những tên đầy tớ. Thậm chí tên của Grushenka còn chẳng được nhắc đến trong di chúc. Tất cả những điều này mãi về sau mới vỡ lở. Lão chỉ giúp Grushenka bằng những lời khuyên để cô gia tăng số vốn và tạo cơ hội làm ăn cho cô.

Khi Fyodor Pavlovitch, kẻ lần đầu tiên tiếp xúc với Grushenka qua một vụ làm ăn đầu cơ, lại bất ngờ rơi vào lưới tình điên cuồng với cô đến mức chính hắn cũng phải ngỡ ngàng, thì lão Samsonov, dù đang lâm trọng bệnh, lại cảm thấy vô cùng thú vị. Điều đáng chú ý là trong suốt thời gian quen biết, Grushenka hoàn toàn cởi mở và chân thành với ông lão một cách tự nhiên, và dường như lão là người duy nhất trên đời được cô đối xử như vậy. Gần đây, khi Dmitri xuất hiện cùng tình yêu cuồng nhiệt của hắn, ông lão thôi không còn cười cợt nữa. Ngược lại, có lần lão đã đưa ra cho Grushenka một lời khuyên nghiêm khắc và chân thành.

“Nếu mày buộc phải chọn lựa giữa hai người, cha hoặc con, thì tốt hơn hết là hãy chọn ông già, miễn là mày chắc chắn cái lão già vô lại đó sẽ cưới mày và sang tên cho mày một phần gia tài từ trước. Nhưng đừng có dính dáng gì với tay đại úy đó nữa, chẳng báu bở gì đâu.”

Đó chính là những lời gan ruột của tên già trác táng ấy, kẻ vốn đã cảm nhận được cái chết đang đến gần và quả thực đã qua đời sau đó năm tháng.

Tôi cũng xin nói thêm, nhân tiện đây, rằng mặc dù nhiều người trong thị trấn chúng ta đều biết về cuộc cạnh tranh kỳ quái và quái đản giữa hai cha con nhà Karamazov vì Grushenka, nhưng hầu như chẳng ai hiểu được thực chất thái độ của cô đối với cả hai người họ là gì. Ngay cả hai người hầu của Grushenka (sau thảm kịch mà chúng ta sẽ nhắc đến sau) cũng khai trước tòa rằng cô chỉ tiếp đón Dmitri Fyodorovitch đơn thuần vì sợ hãi, bởi “hắn dọa sẽ giết cô”. Hai người hầu ấy gồm một bà đầu bếp già, đau yếu và gần như điếc đặc, từng làm việc ở nhà cũ của Grushenka, và cô cháu gái của bà, một thiếu nữ nhanh nhẹn đôi mươi đóng vai trò là cô hầu phòng. Grushenka sống rất tiết kiệm và cảnh trí quanh cô chẳng có lấy một chút xa hoa. Căn nhà gỗ của cô gồm ba phòng được bày biện những món đồ nội thất bằng gỗ gụ theo phong cách những năm 1820, vốn là của bà chủ nhà.

Trời đã tối mịt khi Rakitin và Alyosha bước vào căn hộ của cô, thế nhưng đèn đóm vẫn chưa được thắp sáng. Grushenka đang nằm trong phòng khách của cô, ngả người trên chiếc ghế sô-bìa lớn, cứng nhắc và cồng kềnh với phần tựa lưng bằng gỗ gụ. Chiếc ghế được bọc bằng thứ da cũ kỹ và rách rưới. Dưới đầu cô lót hai chiếc gối lông tơ trắng lấy từ trên giường ra. Cô nằm duỗi thẳng người bất động trên lưng, hai tay vắt sau gáy. Cô ăn vận như thể đang ngóng chờ ai đó, trong bộ váy lụa màu đen, đầu thắt một chiếc khăn ren mỏng manh rất tôn lên vẻ đẹp khuôn mặt. Vắtờ trên vai cô là một chiếc khăn choàng ren được ghim lại bằng một chiếc trâm vàng khối. Quả thực cô đang mong đợi một ai đó. Cô nằm đó với vẻ sốt ruột và mỏi mệt, khuôn mặt hơi tái nhợt còn đôi môi và ánh mắt thì hừng hực, ngón tay cái của bàn chân phải cứ gõ nhịp bồn chồn lên thành ghế sô-bìa. Sự xuất hiện của Rakitin và Alyosha đã gây ra một chút xao động. Từ ngoài sảnh, họ nghe thấy Grushenka vùng dậy khỏi chiếc ghế sô-bìa và cất giọng hoảng hốt kêu lên: “Ai đấy?” Nhưng cô hầu phòng đã kịp ra đón khách và ngay lập tức gọi vọng lại cho chủ nhân:

“Không phải ngài ấy đâu, chẳng có gì đâu ạ, chỉ là khách khác đến thôi.”

“Có chuyện gì thế nhỉ?” Rakitin lẩm bẩm, dẫn Alyosha bước vào phòng khách.

Grushenka đang đứng cạnh ghế sô-bìa như thể vẫn còn hoảng sợ. Một lọn tóc nâu sẫm dày cộm tuột khỏi chiếc khăn ren che đầu và rủ xuống bờ vai phải, nhưng cô chẳng mảy may để ý và phải đợi đến khi nhìn rõ hai vị khách rồi nhận ra họ, cô mới đưa tay vén nó lên.

“À, ra là anh, Rakitin? Anh làm tôi giật mình cả người. Anh dẫn ai theo thế này? Ai đi cùng anh đây? Trời đất ơi, anh dẫn cả cậu ta đến cơ à!” cô kêu lên khi nhận ra Alyosha.

“Sao cô không cho người đi lấy nến đi!” Rakitin nói với vẻ tự nhiên, suồng sã của một người bạn thân thiết nhất, kẻ có đặc quyền ra lệnh trong nhà.

“Nến ư... dĩ nhiên, nến chứ... Fenya, lấy nến ra đây cho cậu ấy... Chà, sao anh lại chọn đúng cái lúc này để dẫn cậu ta đến thế chứ!” cô lại kêu lên, hất cằm về phía Alyosha, rồi quay phắt lại phía chiếc gương soi và vội vã dùng cả hai tay búi lại mái tóc. Trông cô có vẻ không vừa lòng.

“Tôi làm cô không vừa lòng cơ à?” Rakitin hỏi, lập tức tỏ vẻ như bị xúc phạm.

“Anh làm tôi giật mình, Rakitin, chỉ thế thôi.” Grushenka quay sang Alyosha với một nụ cười. “Đừng sợ tôi, Alyosha thân mến của tôi ơi, cậu không thể tưởng tượng nổi tôi vui mừng thế nào khi thấy cậu đâu, một vị khách bất ngờ. Nhưng anh làm tôi hoảng đấy, Rakitin, tôi cứ tưởng Mitya đang xông vào cơ. Cậu thấy đấy, vừa nãy tôi vừa lừa anh ta, tôi bắt anh ta phải hứa tin tôi và tôi đã nói dối. Tôi bảo anh ta rằng tôi sang nhà cụ già của tôi, Kuzma Kuzmitch, sẽ ở đấy đến tận khuya để kiểm kê tiền nong cho cụ. Tôi vẫn thường dành trọn một buổi tối mỗi tuần ở nhà cụ để chốt sổ sách. Bọn tôi tự khóa trái cửa bên trong, cụ thì gảy tính cước còn tôi ngồi ghi chép vào sổ. Tôi là người duy nhất mà cụ tin tưởng. Mitya đinh ninh là tôi đang ở đó, thế nhưng tôi đã quay về đây và ngồi lẩn trốn sau cánh cửa khóa kín từ nãy đến giờ, mòn mỏi ngóng chờ tin tức. Sao Fenya lại để cho hai người vào thế hả? Fenya, Fenya, chạy ra cổng mở tung ra rồi ngó xem có thấy bóng dáng ngài đại úy đâu không! Nhỡ anh ta đang nấp rình mò ở đâu thì sao, tôi sợ chết khiếp lên được.”

“Ngoài đó chẳng có ai đâu ạ, thưa cô Agrafena Alexandrovna, cháu vừa ngó ra rồi, cháu cứ chạy ra thò lò nhìn qua khe cửa hoài, bản thân cháu cũng sợ run cả người đây ạ.”

“Mấy cái chớp cửa đã cài chưa, Fenya? Và chúng ta phải kéo cả rèm lại nữa—thế này thì tốt hơn!” Chính cô tự tay kéo những tấm rèm nặng nề lại. “Hắn sẽ xông vào đây ngay tức khắc nếu nhìn thấy ánh đèn đấy. Hôm nay tôi sợ anh trai Mitya của cậu lắm đấy, Alyosha ạ.”

Grushenka nói lớn tiếng, và mặc dù đang hoảng sợ, trông cô có vẻ rất hạnh phúc về một chuyện gì đó.

“Sao hôm nay cô lại sợ Mitya thế nhỉ?” Rakitin gặng hỏi. “Tôi cứ tưởng cô chẳng ngán gì hắn, cô dư sức xỏ mũi hắn cơ mà.”

“Tôi bảo rồi, tôi đang ngóng tin, một tin tức vô giá, thế nên tôi chẳng cần Mitya quẩn quanh lúc này. Và anh ấy đã chẳng tin, tôi cảm thấy anh ấy không tin là tôi sẽ chịu ở lại nhà Kuzma Kuzmitch đâu. Chắc giờ này anh ấy đang mai phục đâu đó ở phía sau nhà Fyodor Pavlovitch, trong khu vườn, để rình rập tôi rồi. Và nếu anh ấy ở đó, anh ấy sẽ không đến đây, thế lại càng hay! Nhưng quả thực tôi đã đến nhà Kuzma Kuzmitch rồi, Mitya đưa tôi đi mà. Tôi bảo anh ấy là tôi sẽ ở đó đến tận nửa đêm và dặn anh ấy nhớ đến đón tôi về lúc nửa đêm. Anh ấy đi rồi và tôi chỉ ngồi ở nhà Kuzma Kuzmitch có mười phút rồi lại chuồn về đây. Hô hố, tôi sợ chết khiếp, tôi cắm cổ chạy vì sợ chạm trán anh ấy.”

“Thế sao cô lại ăn vận lồng lộn thế kia? Cái mũ trên đầu cô trông buồn cười thế nhỉ!”

“Sao anh tò mò thế hả, Rakitin! Đã bảo là tôi đang ngóng tin nhắn cơ mà. Nếu tin nhắn tới, tôi sẽ bay đi, tôi sẽ phóng ngựa đi và các người sẽ chẳng bao giờ nhìn thấy tôi nữa. Đó là lý do vì sao tôi phải ăn diện thế này để sẵn sàng lên đường.”

“Thế cô định bay đi đâu?”

“Biết lắm thì chóng già đấy.”

“Trời ạ! Cô hí hửng thế cơ chứ... Tôi chưa bao giờ thấy cô thế này cả. Cô chưng diện cứ như sắp sửa đi dự vũ hội ấy.” Rakitin đảo mắt nhìn cô từ đầu đến chân.

“Anh thì biết cái quái gì về vũ hội.”

“Thế cô thì rành lắm chắc?”

“Tôi đã từng thấy vũ hội rồi. Năm kia, con trai cụ Kuzma Kuzmitch cưới vợ và tôi đã đứng trên gác xép ngó xuống đấy. Anh tưởng là tôi muốn ngồi đôi co với anh hả, Rakitin, trong khi một vị hoàng tử thế này đang đứng lù lù ở đây cơ chứ. Một vị khách quý thế cơ mà! Alyosha, cục cưng của tôi ơi, tôi nhìn cậu mà chẳng dám tin vào mắt mình nữa. Trời đất ơi, không ngờ cậu lại cất công đến đây thăm tôi! Nói thật với cậu nhé, chưa bao giờ tôi dám nghĩ đến chuyện được gặp cậu và cũng chẳng ngờ có ngày cậu lại đến thăm tôi. Dù bây giờ không phải lúc thích hợp, nhưng tôi mừng quýnh lên được đây này. Ngồi xuống ghế sô-bìa đi cậu, ngồi đây này, đúng rồi, vầng trăng sáng của tôi ơi. Đến giờ tôi vẫn chưa hoàn hồn nổi đây này... Chà, Rakitin,á chi hồ anh dẫn cậu ấy đến từ hôm qua hoặc hôm kia thì có phải hơn không! Nhưng thế này thôi tôi cũng mừng lắm rồi! Biết đâu cậu ấy đến vào lúc thế này, vào đúng thời điểm này lại còn hay hơn là từ hôm trước hôm kia ấy chứ.”

Cô hớn hở ngồi thụp xuống bên cạnh Alyosha trên chiếc ghế sô-bìa, nhìn cậu với vẻ say mê thấy rõ. Và quả thực cô rất mừng, cô không hề nói dối khi thốt lên điều đó. Đôi mắt cô ánh lên, bờ môi rạng rỡ nụ cười, nhưng đó là một nụ cười hồn hậu và vui vẻ. Alyosha đã không ngờ lại nhìn thấy một biểu cảm dịu dàng đến thế trên gương mặt cô... Gần như cậu chưa từng gặp cô cho đến tận ngày hôm qua, cậu từng có một ấn tượng vô cùng đáng sợ về cô, và ngày hôm qua cậu đã phải đau đớn khôn cùng bởi trò đùa hiểm độc và trơ trẽn mà cô đã giáng xuống Katerina Ivanovna. Cậu vô cùng ngạc nhiên khi thấy cô lúc này hoàn toàn khác xa với những gì mình từng tưởng tượng. Và dù đang bị đè nặng bởi nỗi buồn của chính mình, ánh mắt cậu vẫn không kiềm chế được mà dừng lại trên người cô với vẻ chăm chú. Toàn bộ cung cách của cô dường như đã thay đổi theo chiều hướng tốt hơn kể từ ngày hôm qua, gần như chẳng còn chút dấu vết nào của thứ giọng điệu ngọt ngào đến rợn người ấy, hay thứ sự mềm mại quằn quại mang tính nhục dục trong từng cử chỉ. Mọi thứ đều giản dị và đôn hậu, cử chỉ của cô nhanh nhẹn, dứt khoát, bộc trực, nhưng cô đang vô cùng kích động.

“Trời ạ, sao mọi thứ lại cứ dồn cả vào ngày hôm nay thế không biết!” cô lại huyên thuyên tiếp. “Và sao tôi lại mừng vì được gặp cậu thế này cơ chứ, Alyosha, chính tôi cũng chẳng tài nào giải thích nổi! Cậu có hỏi thì tôi cũng chịu.”

“Nào, chẳng lẽ cô không biết vì sao mình vui mừng ư?” Rakitin nhe răng cười nhạo. “Cậu ta cứ nài nỉ tôi dẫn cậu ấy đến mãi, chắc chắn là cô có dụng ý gì rồi chứ gì.”

“Trước đây tôi có dụng ý khác, nhưng giờ thì chuyện đó qua rồi, lúc này không phải là lúc ấy. Này, tôi muốn anh thết đãi cái gì đó thật ngon lành cơ. Giờ tôi tốt tính lắm đấy. Cả anh nữa, ngồi xuống đi chứ, Rakitin; đứng đực ra đấy làm gì? Ngồi rồi đấy còn gì? Đừng có lo chuyện Rakitin quên mất thân chủ nhé. Cậu nhìn kìa Alyosha, anh ta đang ngồi lù lù ở đằng kia kìa, mặt nặng mày nhẹ vì tôi không mời anh ta ngồi trước cả cậu. Hô hô, Rakitin đấy, hễ cứ đụng chuyện là lại dễ ái ngại thế đấy!” Grushenka bật cười. “Đừng giận mà, Rakitin, hôm nay tôi đang rộng lượng. Sao trông cậu ủ rũ thế hả, Alyosha? Cậu sợ tôi à?” Cô ghé sát mắt nhìn vào mắt cậu đầy vẻ trêu chọc vui vẻ.

“Cậu ta buồn. Chưa được thăng chức,” Rakitin oang oang cướp lời.

“Thăng chức gì cơ?”

“Lão trưởng lão của cậu ta vừa thối thây rồi.”

“Cái gì cơ? Cậu lại đang nhảm nhí gì thế, chỉ chực nói mấy câu xấc láo. Câm mồm đi, đồ ngốc này! Cho tôi ngồi lên đùi cậu nhé, Alyosha, thế này này.” Cô bỗng chốc rướn người nhào tới và cười rúc rích nhảyót ngồi lên đùi cậu, tựa như một chú mèo con vừa mới cai sữa, vòng tay phải ôm lấy cổ cậu. “Tôi sẽ vực tinh thần cậu dậy nhé, chàng trai ngoan đạo của tôi ơi. Nào, nói thật đi, cậu cho tôi ngồi đùi nhé? Cậu không giận chứ? Cậu bảo xuống là tôi tuân lệnh ngay đấy nhé?”

Alyosha không nói năng gì. Cậu ngồi im thin thít, sợ không dám nhúc nhích, cậu nghe rõ mồn một câu nói của cô: “Cậu bảo xuống là tôi tuân lệnh ngay đấy nhé”, nhưng cậu chẳng đáp lời. Thế nhưng trong thâm tâm cậu hoàn toàn không có thứ cảm xúc nào mà một kẻ như Rakitin—đang ném ánh mắt đầy ác ý về phía họ từ góc phòng—có thể đoán mò hay tưởng tượng ra. Nỗi đau khổ to lớn ngự trị trong lồng ngực đã nuốt chửng mọi thứ cảm giác có thể bùng phát, và giá như lúc ấy cậu có thể suy nghĩ rạch ròi, cậu sẽ nhận ra rằng bản thân mình đang sở hữu một lớp áo giáp kiên cố nhất để chống lại mọi thứ ham muốn và cám dỗ. Thế nhưng bất chấp trạng thái tinh thần mơ hồ, tê liệt và nỗi sầu muộn đang bủa vây, cậu vẫn không khỏi ngạc nhiên trước một cảm giác mới lạ kỳ lạ đang nảy nở trong tim mình. Người phụ nữ này, người phụ nữ “đáng sợ” ấy, giờ đây chẳng còn chút sức mạnh gieo rắc kinh hoàng nào đối với cậu nữa, chẳng còn một chút nào nỗi sợ hãi từng khuấy động tâm hồn cậu mỗi khi lướt qua ý nghĩ về đàn bà. Ngược lại, người phụ nữ đáng sợ hơn tất thảy mọi phụ nữ ấy, giờ đây đang ngồi trên đùi cậu, vòng tay ôm lấy cậu, lại khơi dậy trong cậu một thứ cảm giác hoàn toàn khác biệt, bất ngờ và vô cùng đặc biệt—một thứ cảm giác tò mò mãnh liệt và trong sáng tột cùng mà không hề vương vấn một bóng dáng sợ hãi nào, không còn chút bóng vía của nỗi kinh hoàng thuở trước. Chính điều đó đã khiến cậu vô thức ngỡ ngàng.

“Cậu nhảm nhí đủ điều rồi đấy,” Rakitin làu bàu cắt ngang, “thà dọn ra chút sâm-banh cho bọn tôi thưởng thức thì hơn. Cậu nợ tôi chè chén đấy nhé, biết điều thì mau dâng lên đi!”

“Đúng thế, tôi nợ thật rồi. Cậu có biết không, Alyosha, tôi đã hứa sẽ thết đãi anh ta sâm-banh nếu anh ta chịu dẫn cậu đến đấy! Cả tôi cũng sẽ uống nữa! Fenya, Fenya, mang cái chai mà Mitya để lại đây mau! Nhanh chân lên! Dù tôi có keo kiệt đến đâu đi nữa, tôi cũng sẽ mở một chai thết đãi, không phải vì cậu đâu nhé, Rakitin, đồ nấm độc ạ, mà vì cậu ấy là một chú chim ưng! Và dù cõi lòng tôi đang ngập tràn những thứ khác biệt lắm, thì mặc xác nó, tôi vẫn sẽ uống cùng hai người. Tôi đang thèm được một phen trác táng đây.”

“Thế rốt cuộc là có chuyện gì với cô thế? Và cái tin nhắn kia là gì, tôi xin phép được hỏi, hay đó là điều bí mật?” Rakitin tò mò chõ mồm vào, cố hết sức ra điều phớt lờ những câu châm chọc cứ liên tiếp giáng vào đầu mình.

“Hừ, chẳng có gì là bí mật cả, mà anh cũng thừa biết rồi còn gì,” Grushenka cất giọng bỗng trở nên lo âu, quay đầu về phía Rakitin và hơi dịch người ra xa Alyosha đôi chút, dù tay cô vẫn quàng qua cổ cậu.

“Viên sĩ quan của tôi đang đến, Rakitin, viên sĩ quan của tôi sắp đến nơi rồi.”

“Tôi nghe váng vảng là hắn sắp về, nhưng mà gần thế cơ à?”

“Anh ấy đang ở Mokroe rồi; anh ấy sẽ phái người đưa tin từ trển về, anh ấy viết thế; hôm nay tôi vừa nhận được thư của anh ấy. Tôi đang mòn mỏi ngóng chờ người đưa tin từng phút đây.”

“Thật thế cơ á! Sao lại ở tận Mokroe?”

“Chuyện dài dòng lắm, tôi kể thế là đủ rồi.”

“Thế thì Mitya sắp sửa làm rùm beng lên cho mà xem—tôi cá đấy! Thế hắn có hay biết gì không hả?”

“Hắn biết ư! Hết đường mà biết ấy chứ. Nếu hắn mà hay tin, thể nào cũng có án mạng xảy ra cho mà xem. Nhưng giờ thì tôi chẳng sợ điều đó nữa, tôi chẳng sợ con dao trong tay hắn đâu. Im đi, Rakitin, đừng có nhắc đến Dmitri Fyodorovitch nữa, anh ta đã bầm dập trái tim tôi rồi. Và lúc này tôi chẳng muốn nghĩ ngợi gì đến chuyện đó hết. Tôi có thể ngắm nghía Alyosha đây này, tôi có thể nhìn vào mắt Alyosha... cười với tôi đi cậu, vui lên nào, cười vào sự ngốc nghếch của tôi, vào niềm vui của tôi đi... A, cậu ấy đang cười kìa, đang cười kìa! Ánh nhìn cậu ấy dịu dàng làm sao! Và cậu biết không, Alyosha, suốt thời gian qua tôi cứ đinh ninh là cậu đang giận tôi, vì chuyện hôm kia, vì cô tiểu thư kia chứ gì. Tôi đúng là một con khốn nạn, sự thật là thế... Nhưng mà mọi chuyện xảy ra theo chiều hướng đó lại hay. Dù đó là một chuyện tồi tệ, nhưng kết cục lại tốt đẹp.” Grushenka mỉm cười mơ màng và một nét tàn nhẫn thoáng hiện trên khóe môi cô.

“Mitya kể với tôi rằng cô ta đã gào lên rằng tôi ‘đáng bị đánh roi’. Tôi đã lăng mạ cô ta tệ hại thật đấy. Cô ta cho đòi tôi đến gặp, cô ta muốn thuần hóa tôi, muốn mua chuộc tôi bằng chỗ sô-cô-la... Không, mọi chuyện kết thúc như thế lại là điều hay.” Cô lại mỉm cười. “Nhưng tôi vẫn còn sợ cậu giận tôi lắm đấy nhé.”

“Ừ, chuẩn xác là thế đấy,” Rakitin bất ngờ chõ vào với vẻ ngạc nhiên chân thực. “Alyosha, cô ta thực sự đang sợ một tên nhắt gan như cậu đấy.”

“Hắn là đồ nhắt gan trong mắt anh thôi, Rakitin... bởi vì anh chẳng có nổi một mảy may lương tâm, nguyên nhân là thế đấy! Cậu thấy đấy, tôi yêu cậu ấy bằng cả tâm hồn mình, mọi chuyện là thế đấy! Alyosha, cậu có tin là tôi yêu cậu bằng cả tâm hồn không?”

“Chà, đồ mặt dày không biết xấu hổ này! Cô ta đang tỏ tình với cậu kìa, Alexey ạ!”

“Thì sao chứ, tôi yêu cậu ấy đấy!”

“Thế còn viên sĩ quan của cô thì sao? Thế còn bức thông điệp ngàn vàng từ Mokroe thì vứt đi đâu?”

“Chuyện đó hoàn toàn khác chứ.”

“Đúng là góc nhìn kiểu đàn bà!”

“Đừng có chọc tức tôi đấy, Rakitin.” Grushenka hầm hầm ngắt lời anh ta. “Chuyện này hoàn toàn khác hẳn. Tôi yêu Alyosha theo một cách khác. Thật đấy, Alyosha, trước đây tôi từng nuôi mấy mưu đồ mờ ám với cậu. Bởi vì tôi là một sinh vật ghê tởm, hung ác. Nhưng có những lúc tôi nhìn ngắm cậu, Alyosha, cứ như thể nhìn vào tấm gương lương tâm của chính mình vậy. Tôi cứ tự nhủ ‘không biết một kẻ như thế sẽ khinh bỉ một thứ rác rưởi như mình đến nhường nào đây’. Tôi đã nghĩ thế vào hôm kia, khi tôi cắm cổ chạy về nhà từ chỗ cô tiểu thư nọ. Tôi đã nghĩ về cậu theo cách đó từ lâu lắm rồi, Alyosha, và Mitya thừa biết điều đó, tôi đã từng tâm sự với anh ấy. Mitya hiểu mà. Cậu có tin không, có những lúc tôi nhìn cậu và cảm thấy xấu hổ, vô cùng xấu hổ về bản thân mình... Và từ bao giờ, do đâu mà tôi lại bắt đầu nghĩ về cậu theo cách ấy, tôi cũng chẳng tài nào nói nổi, chẳng thể nhớ được nữa...”

Fenya bước vào, đặt chiếc khay đựng một chai sâm-banh đã bật nắp cùng ba chiếc ly lên bàn.

“Sâm-banh đây rồi!” Rakitin reo lên. “Cô đang kích động quá đấy, Agrafena Alexandrovna, cô không còn là chính mình nữa đâu. Khi cô nốc cạn một ly sâm-banh rồi, thể nào cô cũng nhảy cẫng lên cho mà xem. Chà, đến việc này mà chúng nó cũng làm không nên hồn,” hắn nói thêm khi nhìn vào chai rượu. “Bà già rót sẵn ở dưới bếp mang lên mà chai vừa ấm vừa chẳng thèm đóng nút. Thôi dẫu sao thì cũng rót cho tôi một ly nào.”

Hắn tiến lại gần bàn, vốc lấy một ly, nốc cạn một hơi rồi tự rót tiếp ly thứ hai.

“Mấy khi mới vớ được chai sâm-banh,” hắn vừa nói vừa liếm mép. “Nào, Alyosha, cầm lấy một ly đi, trổ tài cho tôi xem nào! Chúng ta sẽ cạn ly vì điều gì đây? Cánh cửa thiên đàng chăng? Cầm lấy một ly đi, Grushenka, cô cũng cạn ly vì cánh cửa thiên đàng đi chứ.”

“Cửa thiên đàng nào cơ chứ?”

Cô cầm một ly lên, Alyosha cũng cầm lấy ly của mình, nhấp môi một cái rồi lại đặt xuống.

“Thôi, tôi không uống thì hơn,” cậu mỉm cười dịu dàng.

“Thế mà lúc nãy còn bày đặt khoác lác cơ đấy!” Rakitin bĩu môi.

“Thế thì tôi cũng chẳng uống nữa,” Grushenka hưởng ứng, “tôi thực sự cũng chẳng thèm. Cậu cứ nốc sạch cả chai một mình đi, Rakitin. Chừng nào Alyosha uống, tôi mới uống.”

“Thứ tình cảm sướt mướt cảm động làm sao!” Rakitin chì chiết; “lại còn đang ngồi trên đùi cậu ta nữa chứ! Cậu ta thì đang có chuyện buồn sầu đau khổ, thế còn cô thì bị cái quái gì thế hả? Cậu ta đang nổi loạn chống lại Chúa tể của mình và sắp sửa nhai cả xúc xích đến nơi rồi kìa...”

“Sao cơ?”

“Trưởng lão của cậu ta vừa qua đời hôm nay rồi, cha Zossima bậc thánh nhân ấy.”

“Thế ra cha Zossima đã qua đời rồi ư,” Grushenka kêu lên. “Lạy Chúa tôi, tôi đâu có hay biết gì!” Cô thành kính làm dấu thánh. “Trời đất ơi, tôi đang làm cái quái gì thế này, lại đi ngồi nghễu nghện trên đùi cậu ta vào đúng thời điểm thế này cơ chứ!” Cô giật mình hoảng hốt, lập tức tuột khỏi đùi cậu rồi ngồi dịch ra ghế sô-bìa.

Alyosha đăm đăm nhìn cô với ánh mắt kinh ngạc kéo dài, và một thứ ánh sáng dường như bừng lên trên gương mặt cậu.

“Rakitin,” cậu cất lời đột ngột, với chất giọng vững vàng và đanh thép; “đừng có chì chiết tôi vì tội dám phản nghịch chống lại Chúa. Tôi không muốn nổi giận với anh, thế nên anh cũng phải tử tế hơn chút nữa chứ, tôi vừa đánh mất một báu vật mà suốt đời anh chẳng tài nào có nổi, và giờ thì anh chẳng đủ tư cách để phán xét tôi đâu. Tốt hơn hết là hãy nhìn ngắm cô ấy kìa—anh có thấy cô ấy đang thương xót tôi không? Tôi bước chân vào đây để tìm kiếm một tâm hồn tội lỗi—tôi bị thu hút bởi cái ác bởi vì bản thân tôi cũng đê hèn và tồi tệ, thế nhưng tôi lại tìm thấy một người chị em thực thụ, tôi đã tìm thấy một báu vật—một trái tim tràn ngập tình yêu thương. Vừa nãy cô ấy đã rủ lòng thương xót tôi... Agrafena Alexandrovna, tôi đang nói về cô đấy. Cô đã vực dậy tâm hồn tôi từ vực thẳm.”

Môi Alyosha run bắn lên và cậu nín thở.

“Xem ra cô ta cứu rỗi được cậu rồi đấy nhỉ,” Rakitin mỉa mai cười khẩy. “Và cô ta định túm cổ cậu vào tròng đấy, cậu có nhận ra điều đó không hả?”

“Đứng lại đó, Rakitin.” Grushenka vùng đứng dậy. “Câm miệng lại, cả hai người nữa. Giờ thì tôi sẽ kể hết cho hai người nghe. Im đi, Alyosha, lời nói của cậu khiến tôi thấy xấu hổ, bởi vì tôi là kẻ xấu xa chứ chẳng tốt lành gì—tôi chỉ là thế thôi. Còn anh thì câm mồm đi, Rakitin, bởi vì anh toàn bị đặt nói láo. Tôi từng có cái ý đồ thấp hèn là muốn tóm cậu ấy vào tròng, nhưng giờ thì anh đang bốc phét, giờ mọi chuyện đã khác xưa rồi. Và đừng để tôi phải nghe thêm bất cứ lời nào từ cái miệng của anh nữa đấy, Rakitin.”

Toàn bộ những lời đó được Grushenka thốt lên với sự xúc động cực độ.

“Cả hai người bọn họ đều điên khùng cả rồi,” Rakitin lẩm bẩm nhìn họ với vẻ kinh ngạc. “Tôi cứ có cảm giác như mình đang lạc vào nhà thương điên không bằng. Bọn họ sắp sửa sụt sùi khóc lóc đến nơi rồi kìa.”

“Tôi sẽ khóc đấy, tôi sẽ khóc cho mà xem,” Grushenka lặp lại. “Cậu ấy gọi tôi là chị em và tôi sẽ chẳng bao giờ quên điều đó. Chỉ xin nói cho anh hay thôi, Rakitin, dẫu tôi là kẻ hư hỏng, nhưng tôi đã từng bố thí một củ hành đấy.”

“Củ hành á? Lạy hồn, cô điên thật rồi còn gì.”

Rakitin trố mắt ngạc nhiên trước sự nhiệt tình của họ. Hậu quả là hắn cảm thấy ấm ức và bực bội, dẫu lẽ ra hắn phải suy ngẫm rằng mỗi người bọn họ đang phải trải qua một cơn khủng hoảng tâm hồn vốn chẳng mấy khi xuất hiện trong đời người. Thế nhưng dẫu Rakitin rất nhạy cảm với mọi thứ liên quan đến bản thân, hắn lại vô cùng cùn mòn đối với cảm xúc và giác quan của người khác—một phần vì tuổi trẻ và sự thiếu trải đời, một phần vì bản tính ích kỷ thái quá của hắn.

“Cậu thấy đấy, Alyosha,” Grushenka quay sang cậu với một nụ cười đầy căng thẳng. “Lúc nãy tôi khoe khoang với Rakitin rằng mình từng bố thí một củ hành, nhưng tôi kể cho cậu nghe không phải để khoe khoang đâu. Đó chỉ là một câu chuyện thôi, nhưng là một câu chuyện hay. Hồi còn nhỏ tôi vẫn thường được nghe nó từ Matryona, người đầu bếp hiện vẫn đang làm việc cho tôi. Chuyện thế này. Ngày xửa ngày xưa có một bà nông dân, mà bà ta là một kẻ cực kỳ độc ác. Rồi bà ta chết đi và chẳng để lại lấy một việc làm phước đức nào trên đời. Lũ quỷ bắt lấy bà ta và ném xuống hồ lửa luyện ngục. Thế là thiên thần hộ mệnh của bà ta đứng ngẩn ngơ tự hỏi không biết có việc phước nào của bà ta để mà tâu lên Chúa hay không; ‘Bà ta từng nhổ một củ hành trong vườn nhà mình,’ ngài thưa, ‘và đem bố thí cho một người hành khất.’ Và Chúa phán rằng: ‘Vậy thì ngươi hãy lấy củ hành đó, chìa ra cho bà ta dưới hồ, để bà ta bấu lấy mà leo lên. Và nếu ngươi kéo được bà ta lên khỏi hồ lửa, hãy để bà ta bước vào Thiên đàng, nhưng nếu củ hành bị đứt, thì mụ ta phải ở nguyên chỗ cũ.’ Chạy vội đến chỗ mụ đàn bà, thiên thần chìa củ hành ra cho mụ. ‘Nào,’ ngài bảo, ‘bấu lấy để ta kéo ngươi lên nhé.’ Và ngài bắt đầu thận trọng kéo mụ lên. Ngài vừa suýt kéo được mụ lên tới nơi, thì những kẻ tội nhân khác dưới hồ thấy thế liền bu lại bấu lấy mụ để được kéo lên cùng. Thế nhưng mụ ta vốn là một kẻ ác độc nên liền dùng chân đá tơi bời những kẻ khác. ‘Tao được kéo lên chứ có phải tụi mày đâu. Đây là củ hành của tao, chứ có phải của tụi mày đâu.’ Vừa dứt lời, củ hành đứt phựt. Và mụ ta rơi tõm xuống hồ và cháy ở đó cho đến tận ngày nay. Thế là thiên thần khóc lóc rồi bỏ đi. Câu chuyện là thế đấy, Alyosha; tôi thuộc lòng nó rồi, bởi vì chính tôi là mụ đàn bà độc ác đó đây. Tôi khoe khoang với Rakitin rằng mình từng bố thí một củ hành, nhưng với cậu thì tôi xin nói thật: ‘Suốt cuộc đời tôi chẳng làm được việc phước nào ngoài việc bố thí đúng một củ hành ấy thôi.’ Thế nên đừng có ca tụng tôi nữa, Alyosha, đừng tưởng tôi là người tốt, tôi xấu xa lắm, tôi là một mụ đàn bà độc ác và cậu làm tôi thấy xấu hổ khi cứ ca tụng tôi như thế. Chà, tôi phải thú nhận tất cả thôi. Lắng nghe này, Alyosha. Tôi từng thèm khát có được cậu đến mức hứa trả cho Rakitin hai mươi lăm rúp nếu hắn chịu dẫn cậu đến gặp tôi. Khoan đã, Rakitin, đợi chút!”

Cô rảo bước nhanh về phía chiếc bàn, kéo ngăn kéo ra, vốc lấy một cái ví rồi rút ra một tờ bạc hai mươi lăm rúp.

“Trò nhảm nhí gì thế này! Thật là nhảm nhí!” Rakitin kêu lên với vẻ bối rối.

“Cầm lấy đi. Rakitin, tôi nợ anh mà, chẳng có lý gì mà anh lại từ chối cả, chính anh đã đòi hỏi nó cơ mà.” Và cô ném phắt tờ tiền về phía hắn.

“Có điên mới từ chối chứ,” Rakitin oang oang, rõ là đang bối rối ra mặt nhưng vẫn cố che đậy sự lúng túng bằng một vẻ ta đây ngông nghênh. “Khoản này dùng rất được việc đấy; kẻ ngốc sinh ra là để cho người khôn kiếm lời mà.”

“Và giờ thì câm miệng lại đi, Rakitin, những điều tôi sắp nói đây không dành cho cái tai của anh nghe đâu. Ngồi yên vào góc kia và ngậm miệng lại. Anh không ưa chúng tôi, vậy thì ngậm mồm vào.”

“Tôi lấy làm thích thú gì cho cam?” Rakitin làu bàu, chẳng thèm che giấu sự bực bội. Hắn đút tờ bạc hai mươi lăm rúp vào túi và cảm thấy xấu hổ vì bị Alyosha nhìn thấy cảnh đó. Hắn vốn tính toán sẽ nhận thù lao sau đó, khi mà Alyosha không hề hay biết, thế nhưng lúc này, sự ngượng ngùng đã khiến hắn nổi giận lôi đình. Cho đến khoảnh khắc đó hắn vẫn tự cho là khôn ngoan khi không đối đầu trực diện với Grushenka dẫu bị cô ta liên tục chì chiết, bởi hắn còn có mục đích trục lợi từ cô. Thế nhưng giờ đây đến lượt hắn cũng nổi giận:

“Người ta yêu mến nhau là phải có lý do nào đó chứ, thế hai người đã làm được tích sự gì cho tôi chưa hả?”

“Anh phải biết yêu thương con người ta mà chẳng cần lý do gì cả, giống như Alyosha ấy.”

“Cậu ta yêu cô ra sao? Cậu ta đã thể hiện điều đó bằng cách nào mà cô phải làm rùm beng lên thế hả?”

Grushenka đang đứng giữa căn phòng; cô nói bằng giọng đầy nhiệt huyết và trong giọng nói mang theo cả những âm hưởng cuồng loạn.

“Im đi, Rakitin, anh chẳng biết quái gì về chúng tôi cả! Và đừng có hỗn láo với tôi như thế nữa. Sao anh dám sỗ sàng thế hả! Ngồi im vào góc phòng đó và ngậm miệng lại, cứ làm như anh là đầy tớ của tôi vậy! Và giờ thì, Alyosha, tôi sẽ kể cho cậu nghe toàn bộ sự thật, để cậu thấy tôi là một con khốn nạn thế nào! Tôi không nói với Rakitin, mà tôi nói với cậu đấy. Tôi từng muốn hủy hoại cậu, Alyosha, đó là sự thật thiêng liêng; tôi đã thực sự có ý định đó. Tôi thèm khát điều đó đến mức phải hối lộ Rakitin đưa cậu đến đây. Và tại sao tôi lại muốn làm một chuyện như thế chứ? Cậu chẳng hay biết gì về tôi cả, Alyosha, cậu cứ quay mặt đi mỗi khi tránh mặt tôi; nếu có đi ngang qua tôi, cậu toàn hạ thấp tầm mắt xuống. Và tôi đã ngắm nghía cậu hàng trăm lần trước ngày hôm nay; tôi đã bắt đầu gặng hỏi mọi người về cậu. Khuור mặt của cậu cứ ám ảnh trong tâm trí tôi. ‘Cậu ta khinh bỉ mình,’ tôi tự nhủ; ‘cậu ta thậm chí còn chẳng thèm nhìn lấy mình một cái.’ Và cuối cùng tôi cảm thấy điều đó rõ mồn một đến mức phải ngạc nhiên chính bản thân vì sao lại đi sợ hãi một thằng nhóc tì như thế cơ chứ. Tôi sẽ tóm cổ cậu ta vào tròng và cười nhạo cậu ta. Tôi ngập tràn căm hờn và nọc độc. Cậu có tin không, ở cái thị trấn này chẳng có một ai dám bén mảng hay tơ tưởng đến chuyện tiếp cận Agrafena Alexandrovna với bất kỳ mưu đồ đen tối nào cả. Cụ già Kuzma là người đàn ông duy nhất tôi dính líu ở cái xứ này; tôi đã bị trói buộc và bán đứt cho cụ; chính ma quỷ đã se duyên chúng tôi, ngoài ra chẳng còn ai khác. Thế nhưng khi nhìn ngắm cậu, tôi tự nhủ, tôi sẽ tóm cổ cậu ta vào tròng rồi cười vào mặt cậu ta. Cậu thấy đấy tôi là một con khốn ác độc thế đấy, vậy mà cậu lại gọi tôi là chị em! Và giờ đây, kẻ từng gây tổn thương cho tôi đã quay về; tôi ngồi đây mòn mỏi ngóng chờ tin nhắn từ hắn. Và cậu có biết kẻ đó là ai đối với tôi không? Năm năm trước, khi cụ Kuzma đưa tôi đến đây, tôi từng tự nhốt mình trong phòng để chẳng ai có thể nhìn thấy hay nghe thấy tiếng tăm gì của tôi. Tôi thuở ấy chỉ là một con nhóc khờ khạo; tôi từng ngồi đây khóc rưng rức; tôi từng thức trắng cả đêm, tự nhủ: ‘Giờ này hắn đang ở đâu, kẻ đã nhẫn tâm giày vò mình? Chắc hẳn hắn đang cười cợt mình bên cạnh một ả đàn bà khác rồi. Giá mà tôi được gặp lại hắn, giá mà tôi có thể chạm trán hắn lần nữa, tôi sẽ trả thù hắn cho bằng được, tôi sẽ bắt hắn trả giá!’ Ban đêm tôi thường nằm vùi mặt vào gối khóc rấm rức trong bóng tối, và tôi cứ nghiền ngẫm về điều đó; tôi tự cố tình xé nát trái tim mình và tận hưởng sự căm hờn đó một cách bệnh hoạn. ‘Tôi sẽ trả thù hắn, tôi sẽ trả thù hắn!’ Đó là những gì tôi thường gào thét trong bóng đêm. Và khi tôi bất chợt nghĩ ra rằng mình sẽ chẳng thể làm gì nổi hắn, rằng lúc đó hắn đang cười nhạo mình, hoặc có lẽ đã quên bén tôi đi mất rồi, tôi lại ngã oài xuống sàn nhà, oà khóc nức nở trong sự bất lực, rồi nằm co ro run rẩy ở đó cho đến tận rạng sáng. Buổi sáng thức dậy tôi lại trở nên hung ác chẳng khác nào một con chó hoang, sẵn sàng xé xác cả thế giới này ra thành trăm mảnh. Và rồi cậu nghĩ xem chuyện gì xảy ra tiếp theo? Tôi bắt đầu tích lũy tiền bạc, tôi trở nên chai sạn, trở nên mũm mĩm hơn—khôn ngoan hơn chăng? Không, chẳng một ai trên cõi đời này thấu hiểu điều đó, chẳng ai hay biết cả, thế nhưng khi màn đêm buông xuống, thỉnh thoảng tôi lại nằm dài như năm năm về trước, khi tôi còn là một con nhóc ngốc nghếch, nghiến chặt răng khóc lóc suốt đêm, tự nhủ: ‘Tôi sẽ bắt hắn trả giá, tôi sẽ bắt hắn trả giá!’ Cậu có nghe rõ không? Thế đấy, giờ thì cậu đã hiểu tôi rồi đấy. Một tháng trước, có bức thư gửi đến cho tôi—hắn sắp đến, hắn đã thành góa vợ, hắn muốn gặp lại tôi. Tôi suýt nghẹt thở; rồi bất chợt tôi nghĩ: ‘Nếu hắn đến và huýt sáo gọi ta, ta sẽ lại lết về bên hắn như một con chó ghẻ bị đánh đập.’ Tôi không tài nào tin nổi chính mình. Chẳng lẽ ta đê hèn thế sao? Ta có chạy đến với hắn hay không đây? Và suốt tháng trời qua tôi cứ giận dữ với chính bản thân mình đến mức còn tồi tệ hơn cả năm năm trước. Cậu thấy chưa hỡi Alyosha, tôi là một sinh vật hung ác và đầy thù hận nhường nào? Tôi đã phơi bày toàn bộ sự thật cho cậu thấy rồi đấy! Tôi chơi đùa với Mitya cốt để ngăn mình không chạy đến với gã kia. Im đi, Rakitin, anh không đủ tư cách để phán xét tôi đâu, tôi không nói chuyện với anh. Trước khi anh bước vào đây, tôi đã nằm đây ngóng chờ, nghiền ngẫm, tự quyết định cả tương lai cuộc đời mình, và chẳng bao giờ anh có thể thấu hiểu được những gì nằm trong tâm can tôi đâu. Vâng, Alyosha, hãy nhắn với cô tiểu thư của cậu đừng giận tôi vì chuyện xảy ra hôm kia nhé... Không một ai trên cõi đời này thấu hiểu những gì tôi đang phải trải qua lúc này, và chẳng một ai có thể thấu hiểu nổi đâu... Bởi vì biết đâu hôm nay tôi sẽ mang theo một con dao, tôi chẳng thể tài nào định đoạt nổi...”

Và ngay tại câu nói “bi kịch” đó, Grushenka hoàn toàn sụp đổ, cô úp mặt vào hai bàn tay, ngã nhào xuống những chiếc gối trên ghế sô-bìa và khóc nức nở hệt như một đứa trẻ.

Alyosha đứng dậy và tiến về phía Rakitin.

“Misha,” cậu cất lời, “đừng giận nữa. Cô ấy vừa tổn thương anh đấy, nhưng đừng giận. Anh vừa nghe thấy những gì cô ấy thổ lộ rồi chứ? Đừng nên đòi hỏi sức chịu đựng của con người quá giới hạn, con người ta phải biết rủ lòng thương xót.”

Alyosha thốt lên những lời đó theo bản năng từ sâu thẳm trái tim mình. Cậu cảm thấy mình buộc phải cất lời và quay sang Rakitin. Giá như lúc đó không có Rakitin ở đây, cậu cũng sẽ cất lời với không khí trống không. Thế nhưng Rakitin nhìn cậu đầy vẻ mỉa mai và Alyosha khựng lại.

“Cậu đã bị nhồi nhét đầy những bài giảng đạo của lão trưởng lão tối qua để rồi giờ đây phải trút nó lên đầu tôi đấy phỏng, Alexey, chàng trai của Chúa!” Rakitin cất giọng với một nụ cười đầy căm hận.

“Đừng cười nữa, Rakitin, đừng mỉm cười, đừng nhắc đến người đã khuất—cụ là người tốt đẹp nhất trên cõi đời này!” Alyosha kêu lên, giọng nghẹn ngào trong nước mắt. “Tôi không nói chuyện với anh với tư cách là kẻ phán xét mà là kẻ đứng bét bảng trong số những kẻ bị phán xét. Tôi là cái thá gì nếu đứng cạnh cô ấy? Tôi bước chân vào đây với mong muốn tìm kiếm sự hủy hoại bản thân, và tự nhủ ‘thì có sao đâu’ trong sự hèn nhát của mình, thế nhưng cô ấy, sau năm năm chìm đắm trong đau khổ, ngay khi có ai đó thốt lên một lời chân thành từ đáy lòng với cô ấy—điều đó khiến cô ấy quên sạch mọi thứ, tha thứ tất cả trong giọt nước mắt! Kẻ từng giày vò cô ấy đã quay trở về, hắn sai người đến gọi và cô ấy tha thứ cho hắn tất cả mọi chuyện, hớn hở vội vã chạy đi đón hắn và cô ấy sẽ không mang theo con dao nào cả. Cô ấy sẽ không! Không, tôi không giống như thế. Tôi không biết anh có thế không, Misha, nhưng tôi thì không. Đó là một bài học cho tôi... Cô ấy giàu lòng trắc ẩn hơn chúng ta... Anh đã từng nghe cô ấy bộc bạch về những gì vừa kể cho chúng ta nghe bao giờ chưa? Chưa, chưa bao giờ; nếu anh từng nghe, anh đã thấu hiểu cô ấy từ lâu lắm rồi... và kẻ bị lăng mạ ngày hôm kia cũng phải tha thứ cho cô ấy nữa chứ! Cô ấy sẽ tha thứ, khi cô ấy thấu hiểu... và cô ấy sẽ hiểu thôi... Tâm hồn này vẫn chưa tìm được sự bình yên cho chính mình, người ta phải đối xử thật dịu dàng với nó... biết đâu ẩn giấu trong tâm hồn đó là một báu vật...”

Alyosha nghẹn lời nên đành ngừng bặt. Bất chấp tâm trạng bực bội khó chịu, Rakitin vẫn nhìn cậu đầy kinh ngạc. Hắn chưa từng ngờ một tràng dài như thế lại có thể thốt ra từ cửa miệng của một Alyosha hiền lành.

“Cô ta kiếm được kẻ biện hộ cho rồi kìa! Nào, thế cậu đã đem lòng yêu cô ta rồi phỏng? Agrafena Alexandrovna, nhà sư của chúng tôi đích thực đã yêu cô rồi đấy, cô đã hạ gục được cậu ta rồi đấy!” hắn reo lên với một tràng cười thô tục.

Grushenka ngẩng đầu khỏi chiếc gối và nhìn Alyosha với một nụ cười dịu dàng đang tỏa sáng trên gương mặt đẫm lệ.

“Mặc kệ anh ta đi, Alyosha, cục cưng của tôi ơi; cậu thừa biết anh ta là loại người gì rồi đấy, anh ta không phải là hạng người xứng đáng để cậu phải mở miệng trò chuyện. Mihail Osipovitch,” cô quay sang Rakitin, “lẽ ra tôi định xin lỗi anh vì đã thô lỗ với anh, nhưng giờ thì tôi đéo thèm nữa. Alyosha, đến đây với tôi, ngồi xuống cạnh đây này.” Cô ra hiệu gọi cậu với một nụ cười hạnh phúc. “Đúng rồi, ngồi xuống đây. Nói cho tôi nghe xem,” cô lay tay cậu và đăm đăm nhìn vào mặt cậu đầy vẻ mỉm cười, “nói cho tôi biết đi, rốt cuộc tôi có yêu con người đó hay không? Kẻ đã nhẫn tâm giày vò tôi ấy, rốt cuộc tôi có yêu hắn hay không? Trước khi cậu bước vào đây, tôi đã nằm dài trong bóng tối này, tự hỏi trái tim mình xem tôi có yêu hắn không. Hãy định đoạt thay tôi đi, Alyosha, thời khắc đã điểm rồi, mọi chuyện sẽ theo đúng những gì cậu phán quyết. Liệu tôi có nên tha thứ cho hắn hay không đây?”

“Nhưng chẳng phải cô đã tha thứ cho hắn rồi sao,” Alyosha mỉm cười đáp.

“Ừ, quả thực tôi đã tha thứ cho hắn rồi,” Grushenka lẩm bẩm đầy tư lự. “Thật là một trái tim hèn m hạ! Đáng đời cái trái tim hèn hạ của ta!” Cô vớ lấy một chiếc ly trên bàn, nốc cạn một hơi rồi giơ cao lên không trung và ném phắt xuống sàn nhà. Chiếc ly vỡ tan tành với một tiếng xoảng. Một nét tàn nhẫn thoáng hiện trên khóe môi cô.

“Thế nhưng biết đâu tôi vẫn chưa tha thứ cho hắn đâu,” cô nói, mang theo một vẻ đe dọa trong giọng nói, rồi hạ tầm mắt nhìn xuống mặt đất cứ như thể đang lẩm bẩm một mình. “Biết đâu trái tim tôi chỉ đang chuẩn bị để tha thứ mà thôi. Tôi sẽ phải đấu tranh với trái tim mình. Cậu thấy đấy, Alyosha, suốt năm năm qua tôi đã học được cách yêu những giọt nước mắt của chính mình... Biết đâu tôi chỉ yêu nỗi căm hờn của mình, chứ không phải yêu hắn...”

“Chà, thế thì tôi đéo thèm làm kẻ đóng thế cho hắn đâu,” Rakitin xì một tiếng.

“Chứ anh còn khuya mới được làm thế, Rakitin. Anh chỉ đáng xách giày cho tôi thôi, Rakitin, đó mới là chỗ xứng đáng với loại người như anh. Anh sẽ chẳng bao giờ với tới được một người phụ nữ như tôi... và có lẽ hắn cũng chẳng thể...”

“Không thể á? Thế sao cô lại ăn vận lồng lộn thế kia hả?” Rakitin mỉa mai hằn học.

“Đừng có chì chiết chuyện tôi ăn diện nữa, Rakitin, anh có thấu hiểu hết những gì đang giấu kín trong tim tôi đâu! Nếu tôi hứng chí xé toạc bộ xiêm y lộng lẫy này ra, tôi sẽ xé nó ngay lập tức, ngay khoảnh khắc này đây,” cô cất giọng vang lảnh. “Anh có biết bộ xiêm y này dùng để làm gì không, hỡi Rakitin! Biết đâu khi gặp lại hắn, tôi sẽ nói rằng: ‘Anh đã từng thấy tôi ăn vận thế này bao giờ chưa?’ Hẹn rời xa tôi khi tôi chỉ là một con nhóc mười bảy tuổi ốm o gầy mòn hay khóc nhè. Tôi sẽ ngồi bên cạnh hắn, quyến rũ hắn rồi khơi gợi hắn lên. ‘Anh thấy bộ dạng hiện giờ của tôi thế nào hả?’ Tôi sẽ nói với hắn thế; ‘nào, thế là quá đủ cho anh rồi đấy thưa ngài quý tộc, đời không như là mơ đâu nhé!’ Biết đâu bộ xiêm y này sinh ra là để làm chuyện đó đấy, Rakitin.” Grushenka kết lại bằng một tràng cười nham hiểm. “Tôi vốn là kẻ hung hãn và thù dai, Alyosha, tôi sẽ xé toạc bộ xiêm y này ra, tôi sẽ tự hủy hoại nhan sắc của mình, tôi sẽ tự làm bỏng khuôn mặt này, rạch nát nó bằng dao lam rồi ra đường làm kẻ ăn mày. Nếu tôi muốn, ngay lúc này tôi sẽ chẳng thèm bước chân đi đâu gặp gỡ ai nữa hết. Nếu tôi muốn, ngày mai tôi sẽ trả lại cho cụ Kuzma toàn bộ những gì cụ từng ban phát, trả lại hết sạch tiền nong và tôi sẽ đi làm thuê làm mướn suốt phần đời còn lại. Anh tưởng tôi không dám làm thế chắc, Rakitin, tưởng tôi không dám làm thật thế phỏng? Tôi dám đấy, tôi sẽ làm, tôi có thể làm ngay tức khắc, chỉ xin anh đừng có chọc tức tôi... rồi tôi sẽ đá văng hắn đi, tôi sẽ búng tay vào mặt hắn, để rồi hắn sẽ chẳng bao giờ được nhìn thấy cái mặt tôi nữa!”

Cô thốt lên những từ cuối cùng bằng một tiếng thét cuồng loạn, nhưng rồi lại sụp xuống, úp mặt vào hai bàn tay, vùi đầu vào chiếc gối và run lẩy bẩy trong những tiếng nức nở.

Rakitin đứng dậy.

“Đến lúc chúng ta phải xéo rồi đấy,” hắn cất lời, “trễ lắm rồi, chốc nữa tu viện họ đóng cửa chốt cổng bây giờ.”

Grushenka vùng đứng dậy khỏi chỗ ngồi.

“Chẳng lẽ cậu nỡ bỏ đi thật thế hả, Alyosha!” cô kêu lên với vẻ bàng hoàng đau đớn. “Cậu đang đày đọa tôi đấy à? Cậu đã khuấy động cảm xúc trong tôi, hành hạ tôi, để rồi giờ đây lại bỏ mặc tôi đối mặt với đêm đen này một mình ư!”

“Cậu ta ở lại qua đêm với cô có mà rồ à! Dù rằng nếu cậu ta muốn, cứ việc! Tôi đi về một mình đây,” Rakitin nhếch mép mỉa mai.

“Câm cái miệng độc ác của anh lại!” Grushenka phẫn nộ quát vào mặt hắn; “anh chưa từng thốt ra được những lời nào với tôi như những gì cậu ấy vừa cất công đến đây để nói đâu.”

“Thế cậu ta vừa nói với cô những điều đặc biệt gì nào?” Rakitin cáu kỉnh hỏi.

“Tôi chẳng thể nói được, tôi không biết. Tôi chẳng biết cậu ấy vừa nói gì với tôi nữa, nhưng nó xoáy thẳng vào tâm can tôi; cậu ấy đã bóp nghẹt trái tim tôi... Cậu ấy là người đầu tiên, là người duy nhất xót thương tôi, mọi chuyện là thế đấy. Sao anh không chịu đến sớm hơn hỡi vị thiên thần của tôi?” Cô quỳ rạp xuống trước mặt cậu như thể trong cơn hoảng loạn bất chợt. “Cả cuộc đời tôi mòn mỏi ngóng chờ một ai đó giống như cậu, tôi thừa biết sẽ có một người như cậu xuất hiện để tha thứ cho tôi. Tôi vẫn luôn tin rằng, dẫu tôi có tồi tệ đến đâu đi nữa, thế nào cũng sẽ có người thực sự yêu thương tôi, chứ không chỉ bằng thứ tình yêu nhục dục bỉ ổi!”

“Tôi đã làm gì cô đâu nào?” Alyosha đáp lời, cúi người nhìn cô với một nụ cười dịu dàng và nhẹ nhàng nâng hai bàn tay cô lên; “tôi chỉ bố thí cho cô một củ hành thôi mà, chẳng có gì hơn ngoài một củ hành bé xíu xiu, chỉ thế thôi!”

Chính cậu cũng nghẹn ngào rưng rưng nước mắt khi thốt lên câu đó. Ngay khoảnh khắc ấy, từ ngoài hành lang bất ngờ vang lên những âm thanh huyên náo, có ai đó đang bước vào sảnh. Grushenka giật mình vùng dậy với vẻ vô cùng hoảng hốt. Fenya ào vào phòng với vẻ mặt hớn hở, vừa thở hổn hển vừa reo lên:

“Thưa cô, thưa cô chủ yêu quý, có người đánh xe phi nước đại đến kìa,” cô bé kêu lên, thở hồng hộc đầy phấn khích. “Có cỗ xe ngựa từ Mokroe đến đón cô, người đánh xe là Timofey, cùng với ba con ngựa, chúng đang thay những con ngựa khác kìa... Thư đây ạ, thư của cô đây ạ.”

Trên tay cô bé cầm một bức thư và cứ khua khoắn nó lên không trung suốt dọc đoạn đường nói chuyện. Grushenka giật phăng lấy bức thư từ tay con bé rồi lao đến chỗ ngọn nến. Đó chỉ là một mẩu giấy ngắn ngủi, vỏn vẹn vài dòng. Cô đọc qua chỉ trong chớp mắt.

“Hắn gọi tôi rồi,” cô kêu lên với gương mặt tái nhợt méo mó, kèm theo một nụ cười nhợt nhạt; “hắn đang huýt sáo kìa! Lết về đi hỡi con chó nhỏ!”

Thế nhưng cô chỉ đứng ngẩn người lưỡng lự đúng một khoảnh khắc; bất chợt máu dồn lên não khiến hai gò má cô đỏ bừng lên.

“Tôi đi đây,” cô thét lên; “năm năm cuộc đời tôi! Vĩnh biệt! Vĩnh biệt Alyosha, số mệnh của tôi đã được định đoạt rồi. Đi đi, đi đi, để mặc tôi lại tất cả các người, đừng để tôi phải nhìn thấy mặt các người nữa! Grushenka đang bay đến một cuộc đời mới đây... Đừng ôm hận gì tôi nhé, cả anh nữa đấy, Rakitin. Biết đâu tôi đang đi tìm cái chết đây này! Ực! Tôi có cảm giác như mình đang say rượu vậy!”

Cô bất chợt bỏ mặc họ và chạy thốc vào phòng ngủ.

“Thôi được rồi, giờ thì cô ta chẳng còn tâm trí nào để đoái hoại đến chúng ta nữa đâu!” Rakitin làu bàu. “Chuồn thôi, kẻo chốc nữa chúng ta lại phải nghe thấy tiếng thét chói tai của đàn bà nữa đấy. Tôi ngấy đến tận cổ mấy cái thể loại nước mắt nước mũi này lắm rồi.”

Alyosha máy móc để mặc cho đối phương kéo đi. Ngoài sân có đậu một chiếc xe ngựa mui kín. Người ta đang tháo ách ngựa ra, mấy tên phu xe đang cầm đèn lồng chạy ngược chạy xuôi. Ba con ngựa tươi tắn đang được dắt vào từ cánh cổng đang mở toạc. Thế nhưng khi Alyosha và Rakitin vừa đặt chân xuống bậc thềm, ô cửa sổ phòng ngủ của Grushenka bất ngờ bật mở và cô cất giọng lanh lảnh gọi với theo bóng lưng Alyosha:

“Alyosha, gửi lời thăm hỏi của tôi đến anh trai Mitya của cậu và nhắn anh ấy đừng ôm hận tôi, dẫu tôi đã mang lại đau khổ cho anh ấy. Và nhắn lại với anh ấy, đúng bằng những lời này của tôi: ‘Grushenka đã ngã vào vòng tay của một tên khốn nạn, chứ không phải vào tay anh, hỡi trái tim cao cả.’ Và nhớ bồi thêm rằng Grushenka chỉ yêu anh ấy đúng một tiếng đồng hồ, đúng một tiếng ngắn ngủi duy nhất cô ấy yêu anh ấy—thế nên hãy để anh ấy ghi khắc tiếng đồng hồ đó suốt cả cuộc đời—hãy bảo rằng, ‘Grushenka dặn thế đấy!’”

Cô kết thúc câu nói bằng một giọng nghẹn ngào nước mắt. Cánh cửa sổ sập xuống một cái rầm.

“Hừm, hừm!” Rakitin vừa cười vừa làu bàu, “giết chết anh trai Mitya của cậu ta rồi lại dặn anh ta hãy khắc ghi điều đó suốt đời cơ đấy! Thật là dã man tột cùng!”

Alyosha không đáp lời, cậu có vẻ như chẳng nghe thấy gì. Cậu rảo bước thật nhanh bên cạnh Rakitin cứ như đang có việc gì gấp gáp lắm. Cậu chìm đắm trong suy nghĩ và di chuyển một cách máy móc. Rakitin bỗng cảm thấy nhói lên một cái như thể vừa chạm vào một vết thương hở miệng. Hắn vốn kỳ vọng vào một kết cục hoàn toàn khác khi quyết định đưa Grushenka và Alyosha lại gần nhau. Và một kết cục khác xa một trời một vực so với những gì hắn hằng mong mỏi đã xảy ra.

“Hắn là người Ba Lan, gã sĩ quan của cô ta ấy mà,” hắn lại bắt đầu cất lời, cố kiềm chế lại; “và thực ra giờ đây hắn có còn là sĩ quan khỉ gì nữa đâu. Hắn từng làm việc ở cơ quan hải quan tận Siberia, đâu đó ở vùng biên giới Trung Hoa, chắc hẳn chỉ là một tên người Ba Lan nghèo kiết xác rách việc nào đó thôi. Nghe nói bị sa thải rồi. Giờ nghe hơi nồi chõ biết tin Grushenka tích góp được chút tiền nong, thế là hắn lại bò mặt ra vòi vĩnh—mọi bí ẩn chỉ có thế thôi.”

Thêm một lần nữa, Alyosha tỏ ra như chẳng hề nghe thấy gì. Rakitin không thể kiềm chế nổi bản thân.

“Thế nào, vậy là cậu đã cứu rỗi được mụ tội nhân rồi phỏng?” hắn mỉm cười đầy ác độc. “Đã cảm hóa ả Ma-đơ-len bước vào con đường chánh đạo rồi chứ? Trừ khử được bảy con quỷ rồi hử? Cậu thấy chưa, những phép lạ mà cậu hằng mỏi mắt trông ngóng ban nãy đã ứng nghiệm rồi đấy thôi!”

“Thôi đi, Rakitin,” Alyosha cất giọng đáp lời với cõi lòng quặn thắt.

“Thế ra bây giờ cậu đang khinh bỉ tôi vì hai mươi lăm rúp đó phải không? Cậu nghĩ tôi đã bán đứng người bạn của mình chứ gì. Nhưng mà cậu có phải là Chúa Ki-tô đâu cơ chứ, và tôi cũng chẳng phải là Giu-đa.”

“Ôi Rakitin, tôi đảm bảo là tôi quên bén chuyện đó từ lâu rồi,” Alyosha kêu lên, “chính anh lại khơi nhắc nó lên đấy chứ...”

Thế nhưng đó chính là giọt nước tràn ly đối với Rakitin.

“Quỷ tha ma bắt hết cả lũ tụi mày đi!” hắn bất ngờ gào lên, “sao cái đời tôi lại rước cái ngữ cậu vào người cơ chứ? Từ nay về sau tôi đéo thèm quen biết gì đến cậu nữa hết. Tự mà lết về một mình đi, đường là của cậu đấy!”

Và hắn ngoặt gắt rẽ sang một con phố khác, bỏ mặc Alyosha lủi thủi một mình trong bóng đêm. Alyosha bước ra khỏi thị trấn và lặng lẽ sải bước băng qua những cánh đồng để trở về tu viện.