Dmitri Fyodorovitch, một thanh niên hai mươi tám tuổi, vóc dáng trung bình và gương mặt ưa nhìn, trông già hơn tuổi thật. Anh lực lưỡng và cho thấy thể lực đáng kể. Thế nhưng, nét mặt anh lại phảng phất vẻ không khỏe mạnh. Khuôn mặt hơi gầy, má hóp, mang một sắc vàng vọt ốm yếu. Đôi mắt thẫm màu khá to và lồi của anh mang vẻ quyết đoán kiên định, dẫu vậy vẫn ẩn chứa một nét mơ hồ nào đó. Ngay cả khi kích động và nói năng gắt gỏng, đôi mắt anh hình như không đi theo tâm trạng mà lại phơi bày một điều gì đó khác, đôi khi hoàn toàn mâu thuẫn với những gì đang diễn ra. “Thật khó mà đoán được hắn đang nghĩ gì,” những người từng chuyện trò với anh thỉnh thoảng lại thốt lên. Những ai nhận thấy vẻ đăm chiêu và ủ rũ trong đôi mắt ấy từng phải giật mình trước tràng cười bất chợt của anh—nụ cười minh chứng cho những suy nghĩ vui tươi, vô tư lự ngay vào lúc đôi mắt anh đang tối sầm lại. Một nét căng thẳng nhất định trên gương mặt anh lúc này rất dễ hiểu. Ai nấy đều biết, hoặc từng nghe về lối sống vô cùng bấn loạn và phóng túng mà anh theo đuổi thời gian gần đây, cũng như cơn giận dữ bừng bừng trong những cuộc cãi vã với cha mình. Có vài câu chuyện lan truyền trong thị trấn về chuyện này. Quả thực, bản tính anh dễ nổi giận, “có một tâm trí bất ổn và thiếu cân bằng,” như cách vị thẩm phán hòa giải Katchalnikov của chúng tôi nhận xét đầy hình tượng.

Anh ăn mặc lịch lãm, chỉn chu trong chiếc áo khoác dài cài cúc cẩn thận. Anh mang găng tay đen và cầm mũ chóp cao. Do vừa mới rời quân ngũ, anh vẫn để ria mép và không để râu. Mái tóc nâu sẫm cắt ngắn, chải hất về phía thái dương. Anh mang dáng đi dài, kiên quyết của một người lính. Anh đứng khựng lại một lát ở ngưỡng cửa, liếc nhìn toàn thể mọi người rồi đi thẳng đến chỗ vị trưởng lão, đoán rằng ông là chủ nhà. Anh cúi đầu thật thấp và xin phép được nhận ơn phước. Cha Zossima đứng dậy từ chiếc ghế của mình và ban phước cho anh. Dmitri cung kính hôn tay ông, và với cảm xúc mãnh liệt, suýt chút nữa là giận dữ, anh lên tiếng:

“Xin ngài rộng lượng tha thứ cho vì đã bắt mọi người phải đợi lâu, nhưng Smerdyakov, người hầu do cha tôi phái đến để đáp lại những thắc mắc của tôi, đã bảo tôi tới hai lần rằng cuộc gặp là vào lúc một giờ. Giờ thì tôi bỗng hay biết—”

“Xin đừng bận tâm,” vị trưởng lão cắt lời. “Không có chi. Cậu đến muộn một chút thôi. Chẳng có vấn đề gì cả...”

“Tôi vô cùng biết ơn ngài, và cũng mong đợi sự rộng lượng tương tự từ ngài.”

Nói đoạn, Dmitri lại cúi đầu một lần nữa. Rồi quay phắt về phía cha mình, anh cũng cúi chào ông một cách sâu sắc và cung kính tương tự. Rõ ràng anh đã cân nhắc từ trước và thực hiện cái cúi đầu này với sự nghiêm túc hoàn toàn, nghĩ rằng đó là bổn phận phải bày tỏ lòng kính trọng và thiện ý.

Dù Fyodor Pavlovitch bị bất ngờ, ông vẫn ứng phó kịp thời. Đáp lại cái cúi đầu của Dmitri, ông chồm dậy khỏi ghế và cúi đầu chào con trai thấp không kém. Gương mặt ông đột nhiên trở nên trang nghiêm và ấn tượng, điều đó lại khiến ông mang vẻ ác độc rõ mười mươi. Dmitri cúi chào chung tất cả những người có mặt, và không nói một lời, anh bước về phía khung cửa sổ với sải chân dài, quyết đoán, ngồi xuống chiếc ghế trống duy nhất gần chỗ cha Païssy, rồi cúi người về trước, sẵn sàng lắng nghe câu chuyện mà anh vừa ngắt quãng.

Sự xuất hiện của Dmitri chưa đầy hai phút, và câu chuyện lại tiếp tục. Nhưng lần này Miüsov thấy không cần thiết phải đáp lại câu hỏi dồn dập và có phần gay gắt của cha Païssy.

“Cho phép tôi rút lui khỏi cuộc tranh luận này,” ông cất lời với vẻ thản tao nhã nhất định. “Hơn nữa đây là một vấn đề tế nhị. Kia kìa, Ivan Fyodorovitch đang mỉm cười với chúng ta. Chắc hẳn cậu ấy cũng có điều gì thú vị để nói về chuyện này. Hãy hỏi cậu ấy xem.”

“Chẳng có gì đặc biệt, ngoại trừ một nhận xét nhỏ,” Ivan đáp ngay. “Những người theo chủ nghĩa Tự do Châu Âu nói chung, và thậm chí cả những kẻ tài tử nửa mùa theo phái tự do nước ta, thường đánh đồng những kết quả cuối cùng của chủ nghĩa xã hội với chủ nghĩa Cơ Đốc. Ý tưởng hoang đường này đương nhiên là một nét đặc trưng. Nhưng không chỉ có những người tự do và tài tử nửa mùa mới đánh đồng chủ nghĩa xã hội với chủ nghĩa Cơ Đốc, mà trong nhiều trường hợp, có vẻ như cảnh sát—tất nhiên là cảnh sát nước ngoài—cũng làm điều tương tự. Giai thoại ở Paris của ông khá đúng vào trọng tâm đấy, Pyotr Alexandrovitch.”

“Tôi xin phép được gác hẳn chủ đề này lại,” Miüsov lặp lại. “Thay vào đó, thưa các ngài, tôi sẽ kể cho các ngài nghe một giai thoại khác thú vị và khá đặc trưng về chính Ivan Fyodorovitch đây. Mới năm ngày trước, trong một buổi tụ họp ở đây, chủ yếu là các quý bà, cậu ta đã long trọng tuyên bố trong một cuộc tranh luận rằng chẳng có gì trên đời này khiến con người ta phải yêu thương đồng loại cả. Rằng chẳng có quy luật tự nhiên nào bắt con người phải yêu nhân loại, và nếu trước nay có chút tình yêu nào trên Trái Đất, thì đó không phải nhờ quy luật tự nhiên, mà đơn giản là vì con người đã tin vào sự bất tử. Ivan Fyodorovitch còn nói thêm trong ngoặc đơn rằng toàn bộ luật tự nhiên đều nằm ở niềm tin ấy, và nếu ta hủy diệt niềm tin vào sự bất tử trong nhân loại, thì không chỉ tình yêu mà mọi sinh lực duy trì sự sống của thế giới cũng sẽ khô cạn ngay lập tức. Hơn thế nữa, khi ấy sẽ chẳng có gì là vô đạo đức, mọi thứ đều được phép, thậm chí cả việc ăn thịt đồng loại. Vẫn chưa hết. Cậu ta kết luận bằng cách khẳng định rằng đối với mỗi cá nhân như chúng ta đây, kẻ không tin vào Chúa hay sự bất tử, luật luân lý tự nhiên lập tức phải biến đổi thành cái trái ngược hoàn toàn với luật tôn giáo trước kia, và chủ nghĩa vị kỷ, dẫu có thành tội ác, không chỉ được phép mà còn phải được thừa nhận là hệ quả tất yếu, hợp lý nhất, thậm chí đáng tôn trọng nhất trong hoàn cảnh của cậu ta. Từ nghịch lý này, thưa các ngài, các ngài có thể phán đoán phần còn lại trong các học thuyết của người bạn kỳ quặc và hay đưa ra nghịch lý của chúng ta là Ivan Fyodorovitch.”

“Xin lỗi,” Dmitri bỗng kêu lên; “nếu tôi nghe không lầm, tội ác không những được phép mà còn phải được thừa nhận là hệ quả tất yếu và hợp lý nhất trong hoàn cảnh của một kẻ vô thần ư? Có phải vậy không hay thế nào?”

“Đúng là thế,” cha Païssy nói.

“Tôi sẽ ghi nhớ điều này.”

Thốt lên những lời đó, Dmitri nín bặt đột ngột y như lúc anh vừa cất lời. Mọi người nhìn anh đầy tò mò.

“Đó có thực sự là niềm tin của cậu về những hậu quả của việc biến mất niềm tin vào sự bất tử không?” vị trưởng lão đột ngột hỏi Ivan.

“Vâng. Đó là luận điểm của tôi. Sẽ chẳng có đức hạnh nào nếu không có sự bất tử.”

“Cậu thật có phúc vì tin điều đó, bằng không thì cậu là kẻ bất hạnh nhất.”

“Sao lại bất hạnh?” Ivan mỉm cười hỏi.

“Bởi vì, rất có thể chính cậu cũng chẳng tin vào sự bất tử của linh hồn mình, lẫn những gì cậu từng viết trong bài báo về quyền tài phán của Giáo hội.”

“Có lẽ ngài nói đúng!... Nhưng tôi không hoàn toàn đùa cợt đâu,” Ivan bỗng thú nhận một cách kỳ lạ, mặt thoáng đỏ bừng.

“Cậu không hoàn toàn đùa cợt. Điều đó đúng. Vấn đề ấy vẫn đang dằn vặt tâm can cậu, và chưa có lời giải đáp. Nhưng kẻ tử đạo đôi khi thích tự giải trí với sự tuyệt vọng của chính mình, như thể bị chính sự tuyệt vọng ấy dồn đẩy. Trong khi đó, giữa lúc tuyệt vọng, cậu cũng tự khuây khỏa bằng các bài báo trên tạp chí và những cuộc tranh luận ngoài xã hội, dẫu cậu không tin vào những lập luận của chính mình, và với một trái tim nhức nhối, cậu thầm chế nhạo chúng... Vấn đề ấy cậu vẫn chưa giải đáp được, và đó là nỗi buồn lớn của cậu, vì nó đang kêu gào một câu trả lời.”

“Nhưng liệu tôi có thể trả lời được không? Trả lời theo hướng khẳng định ư?” Ivan tiếp tục hỏi một cách kỳ lạ, vẫn nhìn vị trưởng lão với nụ cười khó hiểu ấy.

“Nếu nó không thể được định đoạt theo chiều hướng khẳng định, thì nó cũng chẳng bao giờ được định đoạt theo chiều hướng phủ định cả. Cậu biết rằng đó là nét đặc thù trong tâm hồn cậu, và mọi đau khổ của cậu đều bắt nguồn từ đó. Nhưng hãy cảm tạ Đấng Tạo Hóa, Đấng đã ban cho cậu một trái tim cao cả có khả năng chịu đựng nỗi đau đớn nhường ấy; khả năng suy ngẫm và kiếm tìm những điều cao cả hơn, vì chốn dung thân của chúng ta là ở trên thiên đàng. Nguyện xin Chúa ban cho trái tim cậu đạt được câu trả lời ngay trên cõi đời này, và xin Chúa chúc phúc cho con đường của cậu.”

Vị trưởng lão giơ tay định làm dấu thánh lên người Ivan từ chỗ đứng của mình. Nhưng Ivan đứng phyt dậy, tiến đến chỗ ông, nhận lấy phép lành, và sau khi hôn tay ông, lặng lẽ quay về chỗ ngồi. Gương mặt anh trông kiên định và nghiêm nghị. Hành động này cùng toàn bộ cuộc trò chuyện vừa rồi, vốn vô cùng bất ngờ từ phía Ivan, đã gây ấn tượng mạnh với mọi người bởi vẻ kỳ lạ và một sự trang nghiêm nào đó, khiến tất cả lặng đi trong giây lát, và trên gương mặt Alyosha thoáng hiện vẻ lo âu. Nhưng Miüsov bỗng nhún vai. Và ngay khoảnh khắc ấy, Fyodor Pavlovitch chồm bật dậy khỏi ghế.

“Hỡi vị trưởng lão vô cùng sùng kính và thánh thiện,” ông kêu lên, chỉ tay về phía Ivan, “đó là con trai tôi, máu thịt của máu thịt tôi, cục cưng của đời tôi! Cậu ta chính là Karl Moor rất mực hiếu thảo của tôi, có thể nói thế, trong khi đứa con trai vừa bước vào kia, Dmitri, kẻ mà tôi đang nhờ ngài đòi công lý hộ, lại là một Franz Moor bất hiếu—cả hai đều bước ra từ vở kịch Những tên cướp của Schiller, và vì thế tôi chính là Bá tước von Moor đương kim! Xin ngài hãy phán xử và cứu rỗi chúng tôi! Chúng tôi không chỉ cần những lời cầu nguyện mà còn cần cả những lời tiên tri của ngài nữa!”

“Hãy nói năng đàng hoàng, đừng mở miệng ra là lăng mạ các thành viên trong gia đình mình,” vị trưởng lão đáp bằng giọng yếu ớt, kiệt sức. Rõ ràng ông ngày càng mệt mỏi hơn và sức lực đã cạn kiệt.

“Một màn hề nhố nhăng mà tôi đã đoán trước khi đến đây!” Dmitri phẫn uộ kêu lên. Anh cũng chồm dậy. “Xin ngài tha thứ cho chuyện này, thưa Cha,” anh nói thêm, hướng về phía vị trưởng lão. “Tôi không phải là kẻ có học thức, thậm chí còn chẳng biết cách xưng hô với ngài cho phải phép, nhưng ngài đã bị lừa và đã quá tốt bụng khi để chúng ta gặp nhau ở đây. Tất cả những gì cha tôi muốn chỉ là một vụ bê bối. Tại sao ông ấy muốn thế thì chỉ có mình ông ấy biết. Ông ấy luôn có mục đích đen tối nào đó. Nhưng tôi tin là mình biết tại sao—”

“Ai nấy cũng trách móc tôi, tất cả bọn họ!” đến lượt Fyodor Pavlovitch la lên. “Cả Pyotr Alexandrovitch ở đây cũng trách tôi nữa. Anh vừa mới trách tôi đấy, Pyotr Alexandrovitch, chính anh đấy!” ông quay phắt sang Miüsov, dẫu người này chẳng hề có ý định ngắt lời ông. “Họ đều buộc tội tôi đã giấu tiền của bọn trẻ trong giày và lừa gạt chúng, nhưng chẳng lẽ không có tòa án hay sao? Ở đó người ta sẽ tính toán cho anh, Dmitri Fyodorovitch, dựa trên những giấy nợ, thư từ và thỏa thuận của anh, xem anh có bao nhiêu tiền, đã tiêu bao nhiêu, và còn lại bao nhiêu. Tại sao Pyotr Alexandrovitch lại từ chối đứng ra phán xử? Dmitri đâu phải người lạ đối với anh ta. Ấy là vì tất cả bọn họ đều chống lại tôi, trong khi Dmitri Fyodorovitch đang nợ tôi tiền, không phải ít đâu, mà là vài nghìn rúp hẳn hoi, và tôi có bằng chứng giấy tờ đàng hoàng. Cả thị trấn đang vang dội những tiếng đồn về lối sống ăn chơi trác táng của nó. Và ngay ở đồn ngũ trước kia, nó đã vài lần vung ra một hai nghìn chỉ để quyến rũ con nhà gia giáo nào đó; chúng tôi thừa biết tất cả những chuyện ấy, Dmitri Fyodorovitch ạ, đến tận từng chi tiết thầm kín nhất. Tôi sẽ chứng minh cho mà xem... Các ngài có tin nổi không, thưa Cha thánh thiện, nó đã chiếm đoạt trái tim của một tiểu thư vô cùng danh giá thuộc dòng dõi quyền quý, con gái của một vị đại tá hào hiệp, cựu sĩ quan cấp trên của nó, người từng nhận vô vàn huân chương và đeo trên ngực Huân chương Thánh Anna. Nó làm tổn hại danh tiết cô gái bằng lời hứa kết hôn, giờ đây cô ấy mồ côi và đang ở ngay đây; cô ấy đã đính hôn với nó, thế mà ngay trước mắt cô ấy, nó lại đi ve vãn một ả yêu tinh nào đó. Và dẫu ả yêu tinh này đã từng sống, có thể nói là như vợ chồng hợp pháp với một người đàn ông đàng hoàng, nhưng ả lại có cá tính độc lập, là một pháo đài bất khả xâm phạm đối với tất cả mọi người, chẳng khác nào một người vợ chính thức—vì ả đoan trang, vâng, thưa các Cha thánh thiện, ả rất đoan trang. Dmitri Fyodorovitch muốn dùng chìa khóa vàng để mở pháo đài ấy, và đó là lý do giờ đây nó hỗn xược với tôi, cố moi tiền từ tôi, dù nó đã ném qua cửa sổ hàng nghìn rúp cho ả yêu tinh này rồi. Nó cứ liên tục đi vay tiền cũng vì mục đích đó. Các ngài đoán xem vay ai nào? Tôi nói ra nhé, Mitya?”

“Câm miệng!” Dmitri thét lên, “đợi đến lúc tôi rời đi đã. Đừng có hòng trước mặt tôi mà bôi nhọ danh dự của một người con gái đàng hoàng! Việc ông thốt ra dù chỉ một lời về cô ấy cũng là một sự xúc phạm, và tôi sẽ không đời nào dung thứ!”

Anh thở không ra hơi.

“Mitya! Mitya!” Fyodor Pavlovitch kêu lên theo kiểu cuồng loạn, vắt ra một giọt nước mắt. “Thế phước lành của người cha không đáng một xu với mày sao? Nếu tao nguyền rủa mày thì sao hả?”

“Đồ đạo đức giả trơ trẽn!” Dmitri cuồng nộ quát lên.

“Nó dám nói với cha nó thế đấy! Cha nó đấy! Với người khác thì nó sẽ ra sao? Thưa các ngài, thử nghĩ mà xem; ở đây có một người nghèo nhưng đàng hoàng, gánh trên vai gia đình đông con, một vị đại tá từng gặp hoạn nạn và bị thải hồi khỏi quân ngũ, nhưng không phải bị kỷ luật công khai, không phải qua tòa án binh, danh dự vẫn vẹn toàn. Thế mà ba tuần trước, chính Dmitri đã túm râu ông ấy trong một quán rượu, lôi ra đường và đánh đập công khai, và tất cả chỉ vì ông ấy là người đại diện trong một vụ mần ăn nhỏ của tôi!”

“Toàn là dối trá! Vỏ bọc bên ngoài là thật, nhưng thực chất bên trong là gian dối!” Dmitri run lên vì thị nộ. “Thưa Cha, tôi không biện minh cho hành động của mình. Vâng, tôi công khai thú nhận, tôi đã cư xử như một con thú với viên đại tá ấy, giờ thì tôi hối hận lắm, và tôi cảm thấy ghê tởm chính bản thân vì cơn thịnh nộ thú tính đó. Nhưng vị đại tá này, kẻ đại diện của ông đây, đã đến gặp người phụ nữ mà ông gọi là ả yêu tinh ấy, và gợi ý thay cho ông rằng ả hãy thu mua những giấy nhận nợ của tôi đang nằm trong tay ông, rồi đưạ tôi ra tòa kiệnòi tiền để tống tôi vào tù bằng những giấy nợ đó, nếu tôi cứ khăng khăng đòi ông minh bạch về tài sản của tôi. Giờ thì ông lại trách móc tôi vì đã yếu lòng trước người phụ nữ ấy, trong khi chính ông là kẻ xúi giục ả quyến rũ tôi! Chính ả đã nói thẳng với tôi điều đó... ả kể cho tôi nghe mọi chuyện và cười nhạo ông... Ông muốn tống tôi vào tù vì ông ghen tuông với tôi, vì ông đã bắt đầu giở trò ve vãn ả; và tôi cũng biết tất cả những chuyện đó; ả cũng cười nhạo ông vì điều ấy—ông nghe chưa—ả cười nhạo ông khi thuật lại chuyện đó. Thế nên quý vị hãy nhìn con người này, người cha đang trách móc đứa con trai truỵ lạc của mình! Thưa các ngài, xin tha thứ cho cơn giận của tôi, nhưng tôi đã đoán trước rằng lão già xảo quyệt này chỉ đưa các ngài lại đây để gây ra một vụ bê bối. Tôi đã đến đây để tha thứ cho ông ấy nếu ông ấy chịu chìa tay ra; tha thứ cho ông ấy, và xin ông ấy tha thứ! Nhưng vì vừa phút trước ông ấy không chỉ sỉ nhục tôi, mà còn sỉ nhục cả một thiếu nữ đàng hoàng—người mà tôi tôn kính đến mức không dám nhắc đến tên cô ấy một cách bừa bãi—nên tôi đã quyết định lật tẩy trò hề của ông ấy, dẫu ông ấy là cha tôi...”

Anh không thể nói tiếp được nữa. Đôi mắt long lanh và hơi thở gấp gáp. Nhưng mọi người trong gian phòng đều chấn động. Trừ cha Zossima, tất cả đều đứng dậy khỏi chỗ ngồi với vẻ bất an. Các tu sĩ giữ vẻ nghiêm nghị nhưng chờ đợi sự chỉ dẫn từ vị trưởng lão. Ông vẫn ngồi im, tái mét, không phải vì kích động mà do sức khỏe yếu kém. Một nụ cười cầu khẩn thoáng hiện trên gương mặt ông; thỉnh thoảng ông lại giơ tay lên, như thể để chặn đứng cơn cuồng phong, và dĩ nhiên chỉ một cử chỉ của ông thôi cũng đủ để chấm dứt sự việc này; nhưng ông có vẻ như đang chờ đợi điều gì đó và chăm chú quan sát họ như thể đang cố thấu hiểu một điều gì đó chưa thực sự rõ ràng. Cuối cùng Miüsov cảm thấy hoàn toàn bị bẽ mặt và nhục nhã.

“Tất cả chúng ta đều có lỗi trong màn kịch đáng hổ thẹn này,” ông giận dữ nói. “Nhưng tôi đã không lường trước được điều này khi đến đây, dẫu tôi biết mình đang giao thiệp với ai. Phải chấm dứt chuyện này ngay lập tức! Tin tôi đi, thưa cha cử hành, tôi không hề biết rõ những chi tiết vừa mới phơi bày, tôi đã không muốn tin chúng, và bây giờ tôi mới vỡ lẽ... Một người cha lại ghen tuông với mối quan hệ giữa con trai mình và một ả đàn bà lẳng lơ, rồi cấu kết với sinh vật đó để tống con trai mình vào tù! Đây là cái chốn mà tôi bị ép buộc phải có mặt đây sao! Tôi đã bị lừa dối. Tôi tuyên bố với tất cả quý vị rằng tôi cũng bị lừa dối chẳng kém gì bất kỳ ai.”

“Dmitri Fyodorovitch,” Fyodor Pavlovitch đột ngột hét lên bằng một giọng quái lạ, “nếu mày không phải con trai tao, tao sẽ thách mày đấu súng ngay lập tức... bằng súng ngắn, khoảng cách ba bước... qua một chiếc khăn tay,” ông kết thúc câu nói bằng cách dậm mạnh cả hai chân xuống đất.

Ở những kẻ lói dối già nua đã diễn kịch suốt cả cuộc đời, đôi khi có những khoảnh khắc chúng nhập vai sâu đến mức bản thân thực sự run rẩy hoặc rơi những giọt nước mắt cảm động, dẫu rằng ngay tại thời điểm đó, hoặc một giây sau, chúng có thể thầm thì với chính mình: “Mày thừa biết là mày đang nói dối, đồ tội đồ già trơ trẽn! Mày đang diễn kịch đấy thôi, bất chấp cái sự giận dữ ‘thánh thiện’ của mày.”

Dmitri nhíu mày đau đớn, nhìn cha mình với vẻ khinh bỉ tột cùng.

“Tôi tưởng... tôi tưởng,” anh nói bằng một giọng dịu dàng và có phần kìm nén, “rằng tôi trở về quê hương cùng thiên thần của đời mình, người vợ đính hôn, để chăm sóc tuổi già cho ông, thế mà tôi chẳng tìm thấy gì ngoài một kẻ trác táng đồi bại, một tên hề đáng khinh!”

“Đấu súng!” lão khốn lại ré lên, thở hổn hển và nước bọt văng tứ tung theo từng âm tiết. “Và cả anh nữa, Pyotr Alexandrovitch Miüsov, để tôi nói cho anh hay, chưa từng có bất kỳ người phụ nữ nào trong dòng họ của anh cao cả và trung thực hơn—anh nghe chưa—trung thực hơn cái ‘sinh vật’ mà anh vừa dám gọi như vậy! Còn anh, Dmitri Fyodorovitch, anh đã từ bỏ vị hôn thê của mình vì ‘sinh vật’ đó, thế nên chính anh cũng phải nghĩ rằng vị hôn thê của anh chẳng đáng xách dép cho cô ấy. Người phụ nữ được gọi là ‘sinh vật’ ấy chính là như thế đấy!”

“Thật đáng hổ thẹn!” tiếng thốt lên bật ra từ cha Iosif.

“Thật đáng hổ thẹn và nhục nhã!” Kalganov, mặt đỏ bừng, cất lên bằng giọng trẻ con, run rẩy vì xúc động. Cậu đã im lặng từ đầu buổi đến giờ.

“Sao lại có kẻ như thế còn sống trên đời?” Dmitri, mất hết lý trí, gầm lên bằng một giọng trầm đục, rụt vai lại cho đến khi trông gần như biến dạng. “Nói cho tôi biết, liệu có thể để một kẻ như thế tiếp tục làm uế tạp mặt đất này không?” Anh đưa mắt nhìn quanh mọi người và chỉ tay về phía lão già. Anh nói một cách đều đặn và chậm rãi.

“Hãy nghe đây, hãy nghe cho kỹ hỡi các tu sĩ, lời của một kẻ nghịch tử!” Fyodor Pavlovitch la lên, lao về phía cha Iosif. “Đó là câu trả lời cho cái sự ‘đáng hổ thẹn’ của các vị đấy! Cái gì đáng hổ thẹn? Cái ‘sinh vật’ ấy, cái ‘ả đàn bà lẳng lơ’ ấy có lẽ còn thánh thiện hơn chính các người, những kẻ tu hành đang đi tìm sự cứu rỗi! Ả ta có thể đã lầm lỡ thời trẻ, bị hoàn cảnh xô đẩy. Nhưng ả đã yêu thương sâu sắc và chính Chúa đã tha thứ cho người phụ nữ ‘đã yêu thương sâu sắc’ ấy.”

“Không phải vì thứ tình yêu đó mà Chúa đã tha thứ cho ả,” tiếng nói đầy thiếu kiên nhẫn phát ra từ vị cha xứ hiền lành Iosif.

“Vâng, chính vì thứ tình yêu đó đấy, hỡi các tu sĩ! Các người tụng kinh gặm rau cải ở đây, rồi tưởng mình là kẻ công chính. Các người ăn mỗi ngày một con cá bống, rồi tưởng mình đang hối lộ Chúa bằng con cá bống ấy.”

“Thật không thể chịu nổi!” tiếng kêu vang lên từ mọi phía trong gian phòng.

Nhưng màn kịch lố bịch này đã bị cắt đứt theo một cách hoàn toàn bất ngờ. Cha Zossima đột ngột đứng phắt dậy khỏi ghế. Gần như cuống cuồng vì lo lắng cho vị trưởng lão và tất cả mọi người, Alyosha may mắn vẫn kịp đỡ lấy tay ông. Cha Zossima bước về phía Dmitri và khi đến nơi, ông quỳ sụp xuống trước mặt anh. Alyosha tưởng ông ngã vì suy nhược, nhưng không phải vậy. Vị trưởng lão rạp mình sát xuống chân Dmitri một cách rõ ràng và chậm rãi cho đến khi trán chạm đất. Alyosha bàng hoàng đến mức không đỡ nổi lúc ông đứng dậy lần nữa. Trên môi ông thoáng hiện một nụ cười nhạt.

“Vĩnh biệt! Xin tất cả anh em tha thứ cho tôi!” ông nói, cúi đầu chào các vị khách về mọi phía.

Dmitri sững sờ đứng lại trong giây lát. Cúi rạp mình trước anh—điều đó có nghĩa là gì? Bỗng anh kêu lớn: “Lạy Chúa!” lấy hai tay ôm mặt và lao vụt ra khỏi phòng. Tất cả các vị khách lũ lượt kéo ra theo, vì quá bối rối mà quên cả chào tạm biệt hay cúi chào chủ nhà. Chỉ có các tu sĩ là tiến lại gần ông một lần nữa để xin phép lành.

“Thế nghĩa là thế nào, tự dưng lại quỳ sụp xuống chân nó như thế? Mang ý nghĩa biểu tượng hay sao ấy nhỉ?” Fyodor Pavlovitch bỗng dịu hẳn giọng, cố gợi lại cuộc trò chuyện mà chẳng dám hướng về ai cụ thể. Lúc đó tất cả đang bước ra khỏi khuôn viên am tu viện.

“Tôi không thể chịu trách nhiệm cho một nhà thương điên và những kẻ điên,” Miüsov gắt gỏng đáp ngay lập tức, “nhưng tôi sẽ tha cho bản thân mình khỏi phải chịu đựng sự có mặt của anh, Fyodor Pavlovitch, và hãy tin tôi đi, là vĩnh viễn. Đâu rồi cái tay tu sĩ ấy?”

“Cái tay tu sĩ ấy,” tức là vị tu sĩ đã mời họ dùng bữa với Bề trên, không để họ phải đợi lâu. Ông đón gặp họ ngay khi họ vừa bước xuống bậc thềm từ gian phòng của vị trưởng lão, như thể đã đứng đợi họ suốt nãy giờ.

“Thưa Cha, xin hãy làm ơn giúp tôi một việc chuyển lời thăm hỏi sâu sắc nhất của tôi tới Đức cha Bề trên, xin ngài gửi lời cáo lỗi cá nhân của tôi, Miüsov này, đến ngài ấy, và thưa rằng tôi vô cùng tiếc nuối vì do những hoàn cảnh bất ngờ phát sinh mà tôi không thể có vinh dự hiện diện tại bàn tiệc của ngài, dù tôi rất mực khao khát được làm điều đó,” Miüsov bực bội nói với vị tu sĩ.

“Và cái hoàn cảnh bất ngờ đó, dĩ nhiên, chính là tôi,” Fyodor Pavlovitch chen ngang ngay lập tức. “Cha nghe thấy chưa; vị quý ông này không muốn ở lại cùng công ty với tôi, bằng không thì ngài ấy đã nhận lời ngay rồi. Còn cha cứ đi đi, thưa Pyotr Alexandrovitch, cứ đến gặp Đức cha Bề trên đi và chúc ngài ăn ngon miệng nhé. Tôi mới là người từ chối chứ không phải ngài đâu. Về nhà thôi, về nhà thôi, tôi sẽ ăn ở nhà, ở đây tôi thấy không hợp chút nào đâu, Pyotr Alexandrovitch, người họ hàng đáng yêu của tôi.”

“Tôi không phải họ hàng của anh và chưa bao giờ là thế, đồ con người đê tiện!”

“Tôi cố tình nói thế để làm anh tức điên lên đấy, vì anh lúc nào cũng chối bay chối biến quan hệ họ hàng, dẫu thực ra anh vẫn là họ hàng của tôi bất chấp cái thói lươn lẹo của anh. Tôi sẽ chứng minh điều đó bằng lịch sử giáo hội cho mà xem. Còn cậu, Ivan, cứ ở lại nếu thích. Lát nữa tôi sẽ sai người đánh xe ra đón cậu. Phép tắc đòi hỏi cậu phải đến gặp Đức cha Bề trên đấy, Pyotr Alexandrovitch ạ, để xin lỗi vì vụ hỗn loạn mà chúng ta vừa gây ra...”

“Có thật là anh chuẩn bị về nhà không? Không lừa đấy chứ?”

“Pyotr Alexandrovitch! Sao tôi lại dám làm thế sau những chuyện vừa xảy ra cơ chứ! Xin các vị tha lỗi cho, tôi đã quá cao hứng! Lại thêm phần suy sụp nữa! Và quả thật là tôi thấy xấu hổ. Thưa các ngài, có kẻ mang trái tim của đại đế Alexander, có kẻ lại mang trái tim của chú chó nhỏ Fido. Tim tôi thì y như chú chó nhỏ Fido vậy. Tôi xấu hổ lắm! Sau một trò hề thế này thì tôi còn mặt mũi nào mà đến dự tiệc, mà ngấu nghiến những món sốt của tu viện nữa chứ? Tôi xấu hổ lắm, không đi nổi đâu. Các ngài lượng thứ cho nhé!”

“Chẳng biết quỷ tha ma bắt thế nào, nhỡ hắn lừa mình thì sao?” Miüsov thầm nghĩ, vẫn còn ngập ngừng và liếc nhìn tên hề đang lùi dần với đôi mắt đầy nghi ngờ. Lão ta quay phắt lại, nhận ra Miüsov đang theo dõi mình liền vẫy tay gửi một nụ hôn gió.

“Nào, anh có đi gặp Bề trên không đấy?” Miüsov cộc lốc hỏi Ivan.

“Sao lại không? Tôi đã được mời đặc biệt từ hôm qua cơ mà.”

“Thật không may là tôi lại cảm thấy bắt buộc phải lê thân đến cái bữa tiệc quái quỷ này,” Miüsov cáu kỉnh nói, chẳng bận tâm đến việc vị tu sĩ đang đứng nghe. “Ít ra chúng ta cũng phải xin lỗi vì vụ lộn xộn vừa rồi, và giải thích rằng đó không phải do chúng ta gây ra. Cậu nghĩ sao?”

“Vâng, chúng ta phải giải thích rằng chuyện đó không do chúng ta gây ra. Hơn nữa, tía tôi sẽ không có mặt ở đó đâu,” Ivan nhận xét.

“Ừ, tôi cũng mong là thế! Tiệc tùng quái quỷ gì chứ!”

Dẫu vậy tất cả vẫn tiếp tục bước đi. Vị tu sĩ lặng lẽ lắng nghe. Trên con đường xuyên qua khu rừng thưa, ông chỉ đưa ra một nhận xét duy nhất—rằng Đức cha Bề trên đã đợi từ lâu, và họ đã đến muộn hơn nửa tiếng đồng hồ. Chẳng ai đáp lời ông. Miüsov liếc nhìn Ivan bằng ánh mắt đầy căm ghét.

“Kia kìa, hắn ta vẫn đang đi dự tiệc cứ như chẳng có chuyện gì xảy ra,” hắn thầm nghĩ. “Đúng là mặt dày, và mang cái lương tâm của một nhà Karamazov!”