“Không khí thì trong lành, nhưng trong căn hộ của tôi thì chẳng có chút nào gọi là trong lành cả. Xin ngài cứ thong thả bước. Tôi rất lấy làm cảm kích trước sự quan tâm tử tế của ngài.”
Alyosha đáp: “Tôi cũng có chuyện quan trọng muốn nói với anh, chỉ là chưa biết phải bắt đầu từ đâu.”
“Chắc chắn là ngài có việc tìm tôi rồi. Ngài sẽ chẳng bao giờ ghé qua chỗ tôi mà lại không có mục đích gì cả. Trừ phi ngài đến chỉ để phàn nàn về thằng bé, mà điều đó thì khó xảy ra lắm. Nhân tiện nhắc đến thằng bé: Lúc nãy ở trong nhà tôi chưa kịp giải thích, nhưng bây giờ tôi sẽ kể lại cho ngài nghe cảnh tượng đó. Bộ râu của tôi cách đây một tuần còn rậm hơn thế này cơ—ý tôi là chòm râu ấy. Đó là biệt danh bọn họ đặt cho râu của tôi, nhất là mấy đứa học sinh. Số là, anh trai ngài, Dmitri Fyodorovitch, đã túm lấy râu tôi khi tôi chẳng gây tội gì cả; anh ta đang nổi giận lôi đình và tình cờ vớ được tôi. Anh ta lôi cổ tôi từ quán rượu ra ngoài quảng trường; đúng lúc ấy đám học sinh đang tan trường, trong đó có cả Ilusha. Vừa thấy tôi ở trong tình trạng thảm hại đó, thằng bé liền lao ngay đến chỗ tôi. ‘Cha ơi,’ nó kêu lên, ‘cha ơi!’ Nó ôm chầm lấy tôi, siết chặt lấy tôi, cố kéo tôi ra, vừa khóc vừa kêu lên với kẻ đang hành hung tôi: ‘Thả ra, thả ra, đó là cha tôi, hãy tha cho ông ấy!’—vâng, nó thực sự đã thốt lên câu ‘hãy tha cho ông ấy’. Nó nắm chặt lấy bàn tay ấy, chính cái bàn tay ấy, trong đôi bàn tay nhỏ bé của mình và hôn lên... Tôi nhớ như in khuôn mặt bé nhỏ của nó lúc đó, tôi chưa từng quên và sẽ không bao giờ quên!”
Alyosha kêu lên: “Tôi xin thề rằng anh trai tôi sẽ bày tỏ sự hối hận sâu sắc và chân thành nhất, dẫu cho anh ấy có phải quỳ gối ngay giữa cái quảng trường đó đi nữa... Tôi sẽ bắt anh ấy phải làm thế, bằng không anh ấy không còn là anh em gì với tôi nữa!”
“Aha, hóa ra đó chỉ là ý kiến của riêng ngài! Và nó không xuất phát từ anh ta mà đơn thuần từ sự cao thượng trong trái tim ấm áp của ngài. Lẽ ra ngài phải nói rõ điều đó từ đầu. Không, nếu vậy thì xin cho phép tôi kể cho ngài nghe về sự cao thượng mang tinh thần thượng võ của một người lính ở anh trai ngài, bởi vì lúc đó anh ta thực sự đã thể hiện điều ấy. Anh ta buông râu tôi ra và thả tôi đi: ‘Anh là sĩ quan,’ anh ta nói, ‘và tôi cũng là sĩ quan; nếu anh tìm được một người đàng hoàng đứng ra làm người làm chứng cho mình thì hãy gửi lời thách đấu đến tôi. Tôi sẽ đền bù thỏa đáng, dẫu anh có là một tên đểu cáng đi nữa.’ Anh ta đã nói thế đấy. Quả là một tinh thần thượng võ! Tôi cùng Ilusha lùi bước, và cảnh tượng đó đã trở thành một kỷ niệm gia đình khắc ghi mãi mãi trong tâm hồn Ilusha. Không, chúng tôi nào có dám đòi hỏi những đặc quyền của tầng lớp quý tộc. Ngài cứ tự mình phán xét mà xem. Ngài vừa mới ghé thăm dinh thự của chúng tôi đấy thôi, ngài đã thấy gì ở đó? Ba người phụ nữ, một người tàn tật và tâm thần suy nhược, người thứ hai tàn tật và gù lưng, còn người thứ ba tuy không tàn tật nhưng lại quá ư thông minh. Cô ấy là một nữ sinh đại học, đang khao khát được trở về St. Petersburg để cống hiến cho công cuộc giải phóng phụ nữ Nga bên bờ sông Neva. Tôi không nhắc đến Ilusha làm gì, nó mới chỉ lên chín. Tôi chỉ có một thân một mình trên cõi đời này, và nếu tôi chết đi, số phận của tất cả bọn họ sẽ ra sao? Tôi chỉ muốn hỏi ngài câu đó thôi. Và nếu tôi thách đấu với anh ta để rồi anh ta bắn chết tôi tại chỗ thì sao? Lúc đó sẽ thế nào? Chuyện gì sẽ xảy ra với họ? Tệ hơn nữa là nếu anh ta không giết tôi mà chỉ làm tôi tàn phế: tôi chẳng thể làm việc được nữa, nhưng vẫn sẽ là một cái miệng ăn bám. Ai sẽ nuôi cái miệng ấy và ai sẽ nuôi tất cả bọn họ đây? Chẳng lẽ tôi phải bắt Ilusha nghỉ học và sai nó đi ăn xin ngoài đường phố hay sao? Đó chính là ý nghĩa của việc tôi thách đấu với anh ta đấy. Toàn là những lời lẽ ngớ ngẩn chứ chẳng có tích sự gì.”
Alyosha lại đôi mắt rực sáng, quả quyết: “Anh ấy sẽ cầu xin sự tha thứ của anh, anh ấy sẽ sụp lạy dưới chân anh ở giữa quảng trường.”
Viên đại úy tiếp lời: “Tôi đã từng nghĩ đến chuyện kiện tụng anh ta, nhưng ngài thử xem lại bộ luật của chúng ta xem, tôi có thể nhận được khoản bồi thường đáng kể nào cho một tổn hại danh dự cá nhân không? Rồi thì Agrafena Alexandrovna[3] đã cho gọi tôi đến và quát mắng tôi: ‘Đừng có mơ đến chuyện đó! Nếu anh dám kiện nó, tôi sẽ phơi bày cho cả thế giới biết rằng nó đã đánh anh vì tội gian lận, và rồi chính anh sẽ bị truy tố.’ Tôi xin lấy Chúa làm chứng xem ai mới là kẻ gian lận và tôi đã hành động theo lệnh của ai, chẳng phải là theo lệnh chính ả và của Fyodor Pavlovitch đó sao? ‘Chưa hết đâu,’ ả ta còn nói tiếp, ‘tôi sẽ sa thải anh vĩnh viễn và anh sẽ chẳng bao giờ kiếm thêm được một xu nào từ tôi nữa. Tôi sẽ nói chuyện với lão thương gia của tôi nữa’ (đó là cách ả gọi lão già nhân tình của mình) ‘và lão ấy cũng sẽ túng tiền anh!’ Và nếu lão ta sa thải tôi, thì tôi còn có thể kiếm chác được gì từ bất kỳ ai nữa chứ? Hai con người đó là chỗ dựa duy nhất của tôi, bởi vì Fyodor Pavlovitch ngài không những đã ngừng thuê mướn tôi vì một lý do khác, mà ông ta còn định dùng những giấy tờ do chính tôi ký để kiện ngược lại tôi nữa. Thế nên tôi đành im lặng, và ngài cũng đã thấy nơi nương náu của chúng tôi rồi đấy. Nhưng giờ thì tôi muốn hỏi ngài điều này: ngài có bị Ilusha cắn đau lắm không? Lúc nãy ở trong nhà, trước mặt nó, tôi không tiện nhắc đến chuyện đó.”
“Có, đau lắm chứ, và lúc đó nó đang vô cùng thịnh nộ. Giờ thì tôi hiểu ra nó đang trả thù tôi vì tôi mang họ Karamazov. Nhưng giá như anh tận mắt chứng kiến cảnh nó ném đá vào lũ bạn học mà xem! Nguy hiểm lắm đấy. Chúng có thể giết chết nó mất. Bọn trẻ con vốn dại dột và ngu ngơ. Một viên đá ném ra có thể làm vỡ đầu ai đó.”
“Sự việc đúng là đã xảy ra như vậy rồi đấy. Hôm nay nó vừa bị đá ném trúng người. Không phải ở đầu mà ở ngực, ngay phía trên tim. Nó lết về nhà trong tiếng khóc rên rỉ và bây giờ đang ngã bệnh rồi.”
“Và anh có biết là chính nó gây sự trước không. Nó căm hận bọn chúng cũng chỉ vì anh đấy. Người ta bảo cách đây không lâu nó còn dùng dao nhíp đâm một đứa trẻ tên là Krassotkin cơ mà.”
“Tôi cũng nghe chuyện đó rồi, thật nguy hiểm. Krassotkin là một công chức ở đây, có lẽ chúng ta sẽ còn phải nghe thêm rắc rối về chuyện này đấy.”
Alyosha ân cần khuyên nhủ: “Tôi khuyên anh tạm thời đừng cho nó đến trường nữa cho đến khi nó bình tâm lại... và cơn giận phai nhạt bớt.”
Viên đại úy lặp lại: “Cơn giận ư! Đúng thế đấy. Nó chỉ là một sinh linh bé nhỏ, nhưng lại mang một mối hận thù vô bờ bến. Ngài đâu có biết hết mọi chuyện, thưa ngài. Để tôi kể thêm cho ngài nghe nhé. Kể từ vụ việc đó, tất cả đám trẻ con cứ lôi ‘chòm râu’ ra để trêu chọc nó. Trẻ con vốn là một lũ nhẫn tâm; khi đứng riêng rẽ thì chúng là thiên thần, nhưng khi tụ tập lại với nhau, đặc biệt là ở trường học, chúng thường vô cùng tàn nhẫn. Những lời trêu chọc ấy đã khơi dậy tinh thần hào hiệp trong lòng Ilusha. Một đứa trẻ bình thường, một đứa con yếu đuối, chắc đã nhẫn nhịn và cảm thấy xấu hổ về người cha của mình rồi, thưa ngài, nhưng nó đã đứng lên bảo vệ cha mình trước tất cả mọi người. Vì cha nó, vì chân lý và công lý. Những gì nó phải chịu đựng khi hôn lên tay anh trai ngài và khóc lóc van xin rằng ‘Xin hãy tha lỗi cho cha, hãy tha lỗi cho ông ấy’—chỉ có Chúa mới thấu hiểu điều đó—và cả tôi, cha của nó nữa. Đối với những đứa trẻ như chúng tôi—không phải con cái của ngài, mà là con cái của chúng tôi—những đứa trẻ thuộc tầng lớp quý tộc nghèo bị mọi người khinh rẻ—chúng thừa hiểu thế nào là công lý, thưa ngài, ngay cả khi mới lên chín tuổi. Bọn người giàu có thì hiểu sao được chứ? Cả đời chúng chẳng bao giờ thèm khám phá những tầng sâu thẳm ấy lấy một lần. Nhưng ngay tại khoảnh khắc đó ở quảng trường, khi nó hôn lên bàn tay ấy, chính khoảnh khắc ấy, đứa con Ilusha của tôi đã thấu triệt toàn bộ ý nghĩa của hai từ công lý. Chân lý ấy đã thấm sâu vào lòng và nghiền nát tâm hồn nó vĩnh viễn, thưa ngài,” viên đại úy lại nói với vẻ sôi nổi đến mức cuồng nhiệt, đồng thời giáng mạnh nắm đấm phải vào lòng bàn tay trái như muốn minh họa cách mà “chân lý” đã đè bẹp Ilusha. “Ngay ngày hôm đó, thưa ngài, nó đã phát sốt và mê sảng suốt cả đêm. Cả ngày hôm ấy nó hầu như chẳng nói với tôi nửa lời, nhưng tôi để ý thấy nó cứ lén nhìn tôi từ góc phòng, dẫu rằng nó quay mặt ra cửa sổ và vờ như đang học bài. Nhưng tôi thừa biết tâm trí nó chẳng hề đặt vào sách vở. Hôm sau tôi uống say mèm để quên đi sầu muộn, kẻ tội lỗi này vốn là thế đấy, và tôi chẳng còn nhớ rõ lắm. Mẹ nó cũng bắt đầu khóc lóc—tôi rất thương mẹ nó—thế rồi tôi nướng sạch đồng xu cuối cùng để dìm nỗi buồn trong men rượu. Xin ngài đừng khinh miệt tôi vì điều đó, thưa ngài, ở nước Nga này những kẻ say xỉn lại là những người tốt nhất. Những con người ưu tú nhất trong số chúng tôi lại chính là những bợm nhậu hạng nặng. Tôi lăn ra ngủ và chẳng còn nhớ gì về Ilusha nữa, mặc dù suốt ngày hôm đó lũ trẻ ở trường vẫn tiếp tục chế giễu nó. ‘Chòm râu kìa,’ chúng la ó, ‘cha mày bị lôi cổ khỏi quán rượu bằng chòm râu kìa, mày chạy theo sau van xin tha thứ cơ mà.’”
“Đến ngày thứ ba, khi nó từ trường trở về, tôi thấy mặt mày nó tái mét và tiều tụy hẳn đi. ‘Có chuyện gì thế?’ tôi hỏi. Nó không chịu trả lời. Chà, ở cái dinh thự của chúng tôi mà không có sự tham gia của mẹ và mấy cô con gái thì chẳng thể nói chuyện nổi. Hơn nữa, mấy đứa con gái đã hay tin ngay từ ngày đầu tiên. Varvara đã bắt đầu gầm gừ giận dữ: ‘Lũ ngu ngốc và hề hươu chúng mày đời nào mới làm được chút chuyện ra hồn hả?’ ‘Đúng thế,’ tôi đáp lại, ‘đời nào chúng ta mới làm được chút chuyện ra hồn nhỉ?’ Lúc đó tôi đành nói lảng đi như vậy để xí xoá. Thế là tối hôm đó tôi dẫn thằng bé đi dạo, vì ngài phải biết là tối nào chúng tôi cũng đi dạo, đi theo đúng một con đường mà chúng ta đang đi đây—từ cổng nhà mình cho đến cái hòn đá lớn nằm trơ trọi ven đường dưới chân hàng rào chấn song, nơi đánh dấu điểm khởi đầu của bãi chăn thả gia súc của thị trấn. Một nơi vừa đẹp đẽ vừa hiu quạnh, thưa ngài. Hai cha con tôi cứ thế dắt tay nhau đi dạo như thường lệ. Nó có bàn tay nhỏ nhắn, các ngón tay gầy guộc và lạnh ngắt—ngài biết đấy, nó bị bệnh ở ngực. ‘Cha ơi,’ nó cất tiếng gọi, ‘cha ơi!’ ‘Sao hả con?’ tôi đáp. Tôi thấy mắt nó long lanh. ‘Cha ơi, sao ngày trước hắn lại đối xử với cha như vậy chứ!’ ‘Đành chịu thôi con, Ilusha,’ tôi nói. ‘Đừng tha thứ cho hắn, cha ơi, đừng tha thứ cho hắn! Ở trường bọn chúng bảo rằng hắn đã trả cho cha mười rúp để bồi thường đấy.’ ‘Không đâu con,’ tôi bảo nó, ‘cho dù thế nào đi nữa thì cha cũng không đời nào nhận tiền của hắn.’ Lập tức nó run lẩy bẩy toàn thân, hai tay nắm lấy tay tôi rồi lại hôn lên đó. ‘Cha ơi,’ nó nói, ‘cha ơi, hãy thách đấu với hắn đi, ở trường bọn chúng bảo cha là đồ hèn nhát nên không dám thách đấu, và cha sẽ nhận mười rúp của hắn cho xem.’ ‘Cha không thể thách đấu với hắn được, Ilusha,’ tôi đáp. Rồi tôi kể vắn tắt lại những gì vừa nói với ngài nãy giờ. Nó lắng nghe. ‘Cha ơi,’ nó nói, ‘dù thế nào đi nữa cũng đừng tha thứ cho hắn. Lớn lên con sẽ tự mình thách đấu và giết chết hắn!’ Đôi mắt nó rực sáng và ánh lên vẻ cương quyết. Và tất nhiên tôi là cha của nó, tôi buộc phải lên tiếng răn đẻ: ‘Giết người là tội ác con ạ,’ tôi nói, ‘ngay cả trong một cuộc đấu súng đi chăng nữa.’ ‘Cha ơi,’ nó đáp, ‘lớn lên con sẽ đánh ngã hắn, đánh rớt kiếm khỏi tay hắn, con sẽ chồm lên người hắn, giơ kiếm chém gió phía trên và nói rằng: “Ta có thể giết ngươi đấy, nhưng ta tha mạng cho ngươi, thế nhé!”’ Ngài thấy đấy, tâm trí bé bỏng của nó đã vận động ra sao trong suốt hai ngày qua; chắc hẳn nó đã lên kế hoạch trả thù đó suốt cả ngày và lẩm bẩm mê sảng về nó trong đêm.”
“Nhưng rồi nó bắt đầu đi học về với những vết thương nhừ đòn trên người, tôi đã hay biết chuyện đó từ hôm kia, và ngài nói đúng, tôi sẽ không cho nó đến cái trường đó nữa đâu. Tôi nghe nói nó đã một mình đơn độc chống lại cả lớp và thách thức tất cả bọn chúng, rằng trái tim nó tràn ngập nỗi hờn giận, cay đắng—tôi vô cùng lo lắng cho nó. Chúng tôi lại ra ngoài đi dạo. ‘Cha ơi,’ nó hỏi, ‘những kẻ giàu có là những người quyền lực nhất trên đời này phải không cha?’ ‘Đúng vậy, Ilusha,’ tôi đáp, ‘chẳng có ai trên đời này quyền lực hơn người giàu đâu con.’ ‘Cha ơi,’ nó nói, ‘sau này con sẽ trở nên giàu có, con sẽ làm sĩ quan và chinh phục tất cả mọi người. Nhà Vua sẽ ban thưởng cho con, con sẽ quay trở lại đây và khi đó sẽ chẳng ai dám—’ Rồi nó im bặt và đôi môi vẫn cứ run lẩy bẩy không ngừng. ‘Cha ơi,’ nó nói, ‘đây đúng là một thị trấn tồi tệ.’ ‘Đúng vậy, Ilusha,’ tôi đáp, ‘đây không phải là một thị trấn dễ chịu gì cho lắm.’ ‘Cha ơi, chúng ta chuyển đến một thị trấn khác đi, một nơi thật đẹp ấy,’ nó nói, ‘nơi mà chẳng ai biết gì về chúng ta cả.’ ‘Chúng ta sẽ chuyển đi, nhất định sẽ chuyển, Ilusha,’ tôi dỗ dành, ‘chỉ có điều cha phải tích cóp tiền đã.’ Tôi rất mừng vì đã hướng được suy nghĩ của nó ra khỏi những ý nghĩ đau buồn, thế là chúng tôi bắt đầu mơ mộng về việc sẽ chuyển đến một thị trấn khác thế nào, sẽ mua một cỗ xe ngựa ra sao. ‘Chúng ta sẽ cho mẹ và các chị ngồi ở trong, che chắn cẩn thận còn chúng ta sẽ đi bộ, thỉnh thoảng con sẽ được cho lên xe đi nhờ một đoạn, còn cha sẽ đi bộ bên cạnh, vì chúng ta phải chăm sóc con ngựa của mình, không thể tất cả cùng ngồi trên xe được. Chúng ta sẽ đi như thế đấy.’ Nó vô cùng thích thú với viễn cảnh đó, nhất là ý nghĩ được sở hữu một con ngựa và tự tay đánh xe. Suy cho cùng thì một đứa trẻ Nga sinh ra đã gắn liền với những chú ngựa rồi. Chúng tôi cứ huyên thuyên trò chuyện một hồi lâu. Tạ ơn Chúa, tôi thầm nghĩ, cuối cùng mình đã đánh lạc hướng được suy nghĩ của nó và an ủi được nó rồi.”
“Đó là câu chuyện của buổi tối hôm kia, nhưng sang đến tối hôm qua thì mọi thứ đã hoàn toàn thay đổi. Sáng hôm đó nó vẫn đến trường, nhưng khi trở về thì ủ rũ, chán nản vô cùng. Buổi tối tôi dắt tay nó ra ngoài đi dạo; nó nhất định không chịu nói năng gì. Gió thổi lồng lộng chẳng có lấy một tia nắng, mang theo cái se lạnh của mùa thu; màn đêm chạng vạng đang buông xuống. Hai cha con cứ thế lặng lẽ bước đi, lòng nặng trĩu nỗi buồn. ‘Nào con trai,’ tôi cất lời phá vỡ sự im lặng, ‘chúng ta bàn chuyện lên đường khởi hành nhé?’ Tôi cứ ngỡ mình có thể kéo nó trở lại câu chuyện của ngày hôm trước. Nó không đáp lời, nhưng tôi cảm nhận được những ngón tay nó đang run rẩy trong lòng bàn tay mình. Chà, tôi thầm nghĩ, tình hình không ổn rồi; lại có chuyện chẳng lành xảy ra đây. Chúng tôi đã đi đến tảng đá mà chúng ta đang đứng đây. Tôi ngồi xuống tảng đá. Và trên bầu trời có rất nhiều những con diều đang chao lượn phấp phới. Phải có đến tận ba mươi con diều trong tầm mắt. Tất nhiên rồi, đây chính là mùa thả diều mà. ‘Nhìn kìa, Ilusha,’ tôi nói, ‘đã đến lúc chúng ta lôi con diều năm ngoái ra chơi rồi đấy. Cha sẽ sửa lại nó, con đã cất nó ở xó nào thế?’ Thằng bé nhà tôi vẫn chẳng đáp một lời. Nó quay mặt đi, ngẩng sang hướng khác tránh né tôi. Và rồi một cơn gió mạnh thốc lên cuốn theo cát bụi. Nó bỗng sà vào lòng tôi, vòng cả hai cánh tay nhỏ bé ôm chéo lấy cổ tôi và siết chặt lấy. Ngài biết đấy, khi trẻ con vốn kiêu hãnh và lầm lì, chúng cố nén những giọt nước mắt khi gặp phải nỗi đau đớn lớn lao để rồi bỗng chốc vỡ òa, những giọt nước mắt ấy sẽ tuôn rơi xối xả. Bằng dòng nước mắt ấm nóng ấy, nó bất ngờ làm ướt đẫm khuôn mặt tôi. Nó nức nở và run bần bật như thể đang lên cơn co giật, áp sát người vào tôi khi tôi đang ngồi trên tảng đá. ‘Cha ơi,’ nó cứ khóc lóc gọi mãi, ‘cha yêu dấu ơi, sao hắn dám sỉ nhục cha chứ!’ Và tôi cũng oà khóc theo. Hai cha con cứ thế ngồi run rẩy trong vòng tay nhau. ‘Ilusha,’ tôi nói với nó, ‘Ilusha cục cưng của cha.’ Lúc đó chẳng có ai nhìn thấy chúng tôi cả. Chỉ có Chúa chứng giám, tôi hy vọng Ngài sẽ ghi nhận tấm lòng này của tôi. Ngài phải gửi lời cảm ơn đến anh trai ngài đấy, Alexey Fyodorovitch ạ. Không đâu thưa ngài, tôi sẽ không đánh đập con trai mình chỉ để làm vừa lòng ngài đâu.”
Anh ta lại trở về với giọng điệu hài hước cay đắng vốn có của mình. Dẫu vậy, Alyosha vẫn cảm nhận được rằng anh ta đặt niềm tin vào mình, và nếu đó là một ai khác đứng ở vị trí của cậu, chắc chắn người đàn ông này đã chẳng bộc bạch cởi mở và kể hết những chuyện vừa rồi như thế. Điều này đã khích lệ Alyosha, người mà trái tim đang thổn thức chực trào nước mắt.
“Ôi, tôi mới khao khát được làm bạn với con trai anh làm sao!” cậu thốt lên. “Nếu anh có thể sắp xếp...”
“Chắc chắn rồi, thưa ngài,” viên đại úy lẩm bẩm.
Alyosha nói tiếp: “Nhưng giờ thì hãy nghe tôi nói về một chuyện hoàn toàn khác! Tôi mang đến cho anh một lời nhắn nhủ. Chính người anh trai Dmitri đó của tôi cũng đã lừa dối và làm tổn thương vị hôn thê của mình, một cô gái có tấm lòng cao cả mà có lẽ anh từng nghe danh. Tôi có quyền kể cho anh nghe về nỗi bất hạnh mà cô ấy phải gánh chịu; quả thực tôi buộc phải làm thế, bởi vì khi hay tin về sự lăng mạ mà anh phải gánh chịu cùng hoàn cảnh khốn cùng của gia đình anh, cô ấy đã ủy thác ngay cho tôi—vừa lúc nãy thôi—mang khoản hỗ trợ này đến cho anh—nhưng chỉ là từ một mình cô ấy thôi nhé, không phải từ Dmitri, kẻ đã ruồng bỏ cô ấy. Cũng chẳng phải từ tôi, em trai hắn, hay từ bất kỳ ai khác, mà là từ cô ấy, chỉ từ một mình cô ấy mà thôi! Cô ấy khẩn khoản nài nỉ anh hãy đón nhận sự giúp đỡ này... Cả anh và cô ấy đều bị cùng một kẻ lăng mạ. Cô ấy nghĩ đến anh ngay khi vừa nhận được một sự tổn thương tương tự từ hắn—ý tôi là tương tự về sự tàn nhẫn. Cô ấy đến như một người chị em để giúp đỡ một người anh em đang hoạn nạn... Cô ấy dặn tôi hãy thuyết phục anh nhận lấy hai trăm rúp này từ cô ấy, như từ một người chị, vì cô ấy biết gia đình anh đang túng quẫn nhường nào. Sẽ chẳng ai hay biết chuyện này cả, nó sẽ không gây ra bất kỳ lời gièm pha oan ức nào đâu. Kia là hai trăm rúp, và tôi xin thề rằng anh buộc phải nhận lấy chúng, trừ phi... trừ phi tất cả mọi người trên trái đất này đều biến thành kẻ thù của nhau! Nhưng ngay trên trái đất này vẫn còn có những người anh em cơ mà... Anh có một trái tim nhân hậu... anh phải nhận ra điều đó chứ, nhất định phải nhận ra,” vừa nói Alyosha vừa chìa ra hai tờ tiền mệnh giá một rúp hoàn toàn mới với đủ màu sắc cầu vồng.
Lúc đó cả hai đang đứng cạnh tảng đá lớn sát bên hàng rào, xung quanh chẳng có một bóng người. Mấy tờ tiền dường như tạo ra một sức nặng tác động vô cùng lớn đối với viên đại úy. Anh ta giật mình, nhưng ban đầu chỉ vì ngạc nhiên tột độ. Một kết cục như thế trong cuộc trò chuyện này là điều anh ta ít ngờ tới nhất trên đời. Chẳng có điều gì xa vời với những giấc mơ của anh ta hơn sự giúp đỡ từ một ai lại còn với một khoản tiền lớn nhường ấy!
Anh ta cầm lấy những tờ tiền, và trong một phút giây gần như không thể thốt nên lời, một biểu cảm hoàn toàn mới xuất hiện trên khuôn mặt anh ta.
“Cho tôi ư? Nhiều tiền quá—hai trăm rúp cơ á! Lạy Chúa tôi! Sao mà suốt bốn năm qua tôi chưa từng nhìn thấy số tiền nào lớn đến thế này! Chúa từ bi ơn trên! Và cô ấy nói cô ấy là chị em ư... Chuyện đó có thật không vậy?”
Alyosha kêu lên: “Tôi xin thề là tất cả những gì tôi kể với anh đều là sự thật.”
Viên đại úy đỏ bừng mặt.
“Nghe này, bạn hiền, nghe tôi nói đây. Nếu tôi cầm lấy số tiền này, liệu tôi có hành xử như một tên đểu cáng không? Trong mắt ngài, Alexey Fyodorovitch, tôi có trở thành một kẻ vô lại không? Không, Alexey Fyodorovitch, hãy nghe tôi, nghe tôi đây,” anh ta vội vã nói, chạm cả hai tay vào người Alyosha. “Ngài đang thuyết phục tôi nhận lấy nó, bảo rằng do một người chị gửi tặng, nhưng thẳm sâu trong tâm can, trong trái tim ngài có khinh miệt tôi khi tôi cầm lấy nó không, hả?”
“Không, không, tôi lấy sự cứu rỗi của mình ra để thề là tôi không hề! Và sẽ chẳng có ai hay biết ngoài tôi ra—tôi, anh và cô ấy, cùng một người phụ nữ khác, người bạn thân thiết của cô ấy.”
“Mặc kệ người phụ nữ ấy đi! Lễ phải nghe tôi nói đây, Alexey Fyodorovitch, vào một thời điểm thế này ngài phải lắng nghe, bởi vì ngài không thể hiểu nổi hai trăm rúp này có ý nghĩa lớn lao thế nào đối với tôi lúc này đâu.” Người đàn ông tội nghiệp tiếp tục rơi vào một thứ trạng thái kích động lộn xộn, gần như cuồng dại. Anh ta mất bình tĩnh và nói nhanh một cách khủng khiếp, cứ như thể sợ rằng mình sẽ không kịp nói hết những gì cần nói.
“Ngoài việc nó là đồng tiền kiếm được một cách lương thiện từ một ‘người chị’ vô cùng kính trọng và tôn sùng, ngài có biết là giờ đây tôi có thể chăm sóc cho mẹ và Nina, đứa con gái ngọc ngà bị gù lưng của tôi rồi không? Bác sĩ Herzenstube vì lòng tốt đã đến chỗ tôi và khám cho cả hai mẹ con suốt cả một tiếng đồng hồ. ‘Tôi không thể chẩn đoán ra bệnh gì,’ ông ấy nói, nhưng ông ấy kê đơn một loại nước khoáng có bán tại hiệu thuốc ở đây. Ông ấy bảo loại nước đó chắc chắn sẽ có ích cho con bé, và ông ấy còn ra lệnh phải cho con bé ngâm bồn với một loại thuốc pha sẵn nữa. Nước khoáng có giá ba mươi xu, và có lẽ con bé sẽ phải uống tới bốn mươi chai; thế nên tôi cầm lấy đơn thuốc rồi đặt lên chiếc kệ thờ dưới mấy bức thánh ảnh, và nó cứ nằm chỏng chơ ở đó. Ông ấy còn ra lệnh phải tắm nước nóng cho Nina với một chất gì đó hòa tan trong nước vào mỗi buổi sáng và buổi tối. Nhưng làm sao chúng tôi có thể thực hiện được một liệu trình chữa trị như thế trong cái dinh thự của mình, khi không có người hầu, không có sự trợ giúp, không có bồn tắm và cũng chẳng có nguồn nước? Nina bị thấp khớp toàn thân, hình như tôi quên chưa nói với ngài điều đó. Toàn bộ phía bên phải cơ thể con bé đau nhức suốt đêm, nó quằn quại trong cơn đau đớn, và ngài có tin nổi không, đứa trẻ thiên thần ấy chịu đựng mà chẳng hề rên rỉ nửa tiếng vì sợ đánh thức chúng tôi dậy. Chúng tôi ăn bất cứ thứ gì kiếm được, và con bé chỉ dám ăn phần thừa thãi, những thứ mà có lẽ ngài còn chẳng thèm bố thí cho loài chó. ‘Con không xứng đáng với điều này, con đang giành lấy phần của mọi người, con là gánh nặng cho gia đình,’ đó là những gì đôi mắt thiên thần của con bé cố biểu đạt. Chúng tôi chăm sóc nó, nhưng nó lại không thích thế. ‘Con chỉ là một kẻ tàn phế vô tích sự, chẳng có ích gì cho ai cả.’ Cứ như thể nó không xứng đáng được hưởng những điều đó, trong khi chính con bé với sự ngọt ngào tựa thiên thần mới là người cứu rỗi tất cả chúng ta. Thiếu vắng nó, thiếu vắng những lời dịu dàng của nó thì nơi đây chẳng khác nào địa ngục! Nó làm dịu đi cả sự cáu kỉnh của Varvara. Và xin ngài đừng phán xét Varvara quá khắc nghiệt, con bé cũng là một thiên thần, nó cũng đã phải gánh chịu những tổn thương oan ức. Nó đến với chúng tôi vào dịp hè, mang theo mười sáu rúp kiếm được từ việc dạy học và tích góp để làm lộ phí trở về St. Petersburg vào tháng Chín, tức là bây giờ đây. Nhưng chúng tôi đã lấy tiền của nó để xoay sở qua ngày, thế nên giờ đây nó chẳng còn một xu dính túi để về quê nữa. Mặc dù quả thật nó cũng chẳng thể về được, bởi vì nó phải lao động cho chúng tôi như một con trâu con ngựa. Nó giống như con ngựa kiệt sức vì chở nặng cả gia đình chúng tôi trên lưng. Nó phục dịch tất cả chúng tôi, vá víu giặt giũ, quét dọn sàn nhà, dắt mẹ đi ngủ. Mà mẹ thì lại hay hờn dỗi, hay khóc lóc và lú lẫn! Và giờ đây, với số tiền này, tôi có thể thuê một người hầu, ngài hiểu chứ, Alexey Fyodorovitch, tôi có thể mua thuốc cho những sinh linh tội nghiệp ấy, tôi có thể gửi đứa con gái đi học đại học về St. Petersburg, tôi có thể mua thịt bò, tôi có thể cho họ ăn uống đàng hoàng. Lạy Chúa, đây quả là một giấc mơ!”
Alyosha vô cùng sung sướng vì đã mang lại cho anh ta niềm hạnh phúc nhường ấy và vì người đàn ông khốn khổ đã chấp nhận để bản thân được hạnh phúc.
“Khoan đã, Alexey Fyodorovitch, khoan đã,” viên đại úy bắt đầu nói với tốc độ cuồng loạn, bị cuốn đi bởi một giấc mơ ban ngày mới mẻ. “Ngài có biết là rất có thể Ilusha và tôi sẽ thực hiện được giấc mơ của mình không. Chúng tôi sẽ mua một cỗ xe ngựa, một con ngựa màu đen, nó cứ khăng khăng đòi mua ngựa đen cơ đấy, và chúng tôi sẽ lên đường như chúng tôi đã tưởng tượng hôm nọ. Tôi có một người quen cũ, là luật sư ở tỉnh K., và tôi nghe ngóng được qua một người đáng tin cậy rằng nếu tôi đến đó, ông ấy sẽ giao cho tôi một chân thư ký trong văn phòng của mình, thế nên, ai mà biết được, có khi mọi chuyện lại thành hiện thực thì sao. Thế là tôi chỉ việc xóc mẹ và con Nina lên xe, còn Ilusha sẽ cầm cương lái xe, và tôi sẽ đi bộ, tôi đi bộ... Chà, nếu như tôi chỉ cần đòi lại được một khoản nợ cũ đang bị khất lần, có lẽ tôi cũng sẽ có đủ tiền cho chuyến đi ấy nữa là đằng khác!”
Alyosha kêu lên: “Sẽ đủ tiền thôi! Katerina Ivanovna sẽ gửi cho anh bao nhiêu tùy thích để anh cần đến, và ngài biết đấy, tôi cũng có tiền cơ mà, cứ lấy những gì anh cần, giống như lấy từ một người anh em, từ một người bạn, rồi anh có thể trả lại sau... (Anh sẽ trở nên giàu có, anh sẽ giàu có cho mà xem!) Và ngài biết đấy, chẳng có ý định nào tuyệt vời hơn việc chuyển đến một tỉnh khác sống đâu! Đó sẽ là sự cứu rỗi cho anh, đặc biệt là cho con trai anh—và anh nên đi ngay lập tức, trước khi mùa đông tới, trước khi cái lạnh ùa về. Anh phải viết thư cho chúng tôi khi đã đến đó, và chúng ta sẽ mãi là anh em... Không, đó không phải là giấc mơ đâu!”
Alyosha suýt ôm chầm lấy anh ta vì quá đỗi vui mừng. Nhưng liếc nhìn sang anh ta, cậu khựng lại. Người đàn ông đang đứng với cái cổ vươn dài và đôi môi bặm lại, khuôn mặt tái mét và mang vẻ cuồng loạn. Đôi môi anh ta mím lại như đang cố phát ra âm thanh gì đó; chẳng có tiếng động nào phát ra nhưng đôi môi vẫn mấp máy. Trông thật kỳ dị.
Alyosha giật mình hỏi: “Có chuyện gì thế?”
Viên đại úy lắp bắp, nhìn cậu bằng một ánh mắt trừng trừng kỳ lạ, hoang dại và mang theo vẻ quyết tâm tuyệt vọng: “Alexey Fyodorovitch... tôi... ngài...” Đồng thời khóe môi anh ta hơi nhếch lên một nụ cười gượng gạo. “Tôi... ngài, thưa ngài... ngài có muốn tôi cho xem một trò vui nhỏ mà tôi biết không?” anh ta đột nhiên thì thầm bằng một giọng kiên quyết, nhanh gọn, giọng nói không còn lắp bắp nữa.
“Trò gì cơ?”
Viên đại úy thì thầm: “Một trò khá hay.” Miệng anh ta méo sang một bên, mắt trái nheo lại. Anh ta vẫn dán mắt nhìn Alyosha.
Giờ đây đã hoàn toàn hoảng sợ, Alyosha kêu lên: “Có chuyện gì thế? Trò gì cơ?”
“Thì đây, nhìn này,” viên đại úy thét lên đột ngột, vừa giơ cho cậu xem hai tờ tiền mà nãy giờ anh ta vẫn cầm bằng một góc giữa ngón cái và ngón trỏ trong suốt cuộc trò chuyện, anh ta vò nát chúng một cách tàn nhẫn rồi siết chặt trong bàn tay phải. “Ngài có thấy không, thấy không?” anh ta thét lên trong vẻ mặt tái mét và giận dữ tột cùng. Và đột nhiên vung tay lên, anh ta ném những tờ tiền nhàu nát xuống lớp cát. “Ngài thấy chưa?” anh ta lại thét lên, chỉ tay xuống đất. “Nhìn đằng kia kìa!”
Và với một cơn thịnh nộ hoang dại, anh ta bắt đầu giẫm đạp lên chúng dưới gót giày, vừa thở hồng hộc vừa gào thét:
“Cái đống tiền của ngài đây này! Tiền với nong của ngài đây này! Cầm lấy tiền của ngài đi! Tiền của ngài đấy!”
Đột nhiên anh ta lùi phắt lại và ngẩng cao đầu đứng sững trước Alyosha, toàn thân toát lên một vẻ kiêu hãnh khôn tả.
Anh ta giơ cao cánh tay lên không trung, hét lớn: “Hãy về bảo với kẻ đã sai ngài đến rằng chòm râu này không bao giờ đem danh dự ra để bán!” Sau đó anh ta quay phắt người lại và cắm cổ chạy; nhưng anh ta chưa chạy được năm bước thì quay hẳn lại, hôn gió về phía Alyosha. Anh ta chạy thêm năm bước nữa rồi lại quay người lại lần cuối. Lần này gương mặt anh ta không còn co rúm vì tiếng cười nữa, mà run lên bần bật trong những giọt nước mắt. Bằng một giọng khóc lóc, ngắt quãng và nức nở, anh ta thét lên:
“Tôi sẽ ăn nói sao với con trai mình nếu tôi nhận tiền từ ngài để đánh đổi lấy nỗi nhục nhã của chúng tôi chứ?”
Rồi anh ta cứ thế chạy đi mà không ngoảnh đầu lại nữa. Alyosha thẫn thờ nhìn theo bóng anh ta, lòng đau nhói khôn nguôi. Ồ, cậu hiểu rằng cho đến tận phút giây cuối cùng, người đàn ông ấy vẫn không hề biết trước là mình sẽ vò nát và ném phăng những tờ tiền đi như vậy. Anh ta đã không quay lại. Alyosha biết chắc anh ta sẽ không làm thế. Cậu sẽ không đuổi theo để gọi anh ta lại, và cậu thừa hiểu lý do vì sao. Khi bóng anh ta đã khuất hẳn tầm mắt, Alyosha cúi xuống nhặt hai tờ tiền lên. Chúng bị nhàu nát tơi tả và dính đầy cát, nhưng vẫn hoàn toàn nguyên vẹn và thậm chí còn phát ra tiếng sột soạt như tiền mới khi Alyosha mở chúng ra và vuốt phẳng phiu. Sau khi miết phẳng lại, cậu gấp chúng đút vào túi áo rồi tiến thẳng đến chỗ Katerina Ivanovna để báo cáo về kết quả sứ mệnh mà cô ấy đã giao phó.
