“Các chuyên gia y tế đã cố gắng thuyết phục chúng ta rằng bị cáo mất trí và thực chất là một kẻ cuồng loạn. Tôi vẫn cho rằng anh ta hoàn toàn tỉnh táo, và nếu không phải vậy, anh ta đã hành xử khôn ngoan hơn rồi. Còn về việc anh ta là một kẻ cuồng loạn, tôi chỉ đồng ý ở một điểm duy nhất: ý tưởng cố chấp của anh ta về ba ngàn rúp ấy. Dù vậy, tôi nghĩ người ta có thể tìm ra một nguyên nhân đơn giản hơn nhiều thay vì xu hướng mất trí. Về phần mình, tôi hoàn toàn đồng tình với vị bác sĩ trẻ, người đã khẳng định rằng các chức năng tinh thần của bị cáo vẫn luôn bình thường, và anh ta chỉ bị kích động cùng cực mà thôi. Mục tiêu trong cơn giận dữ liên tục và dữ dội của bị cáo không phải là bản thân số tiền đó; ẩn sau đó là một động cơ đặc biệt. Động cơ đó chính là sự ghen tuông!”
Đến đây, Ippolit Kirillovitch miêu tả tường tận niềm đam mê chết người của bị cáo dành cho Grushenka. Ông bắt đầu từ thời điểm bị cáo đến phòng của “côả” để “đánh cô ấy” — “tôi dùng chính nguyên văn của anh ta,” vị công tố viên giải thích — “nhưng thay vì đánh, anh ta lại ở lại đó, quỳ dưới chân cô ta. Đó là khởi đầu của mối tình cuồng nhiệt. Cùng lúc ấy, cha của bị cáo cũng bị chính cô gái đó bỏ bùa — một sự trùng hợp kỳ lạ và định mệnh, khi cả hai cùng đem lòng yêu cô ta cùng một lúc, dù cả hai đều đã quen biết cô ta từ trước. Và cô ta đã khơi dậy trong cả hai người thứ tình cảm mãnh liệt, mang đậm bản sắc Karamazov. Chúng ta có chính lời khai thú nhận của cô ta: ‘Tôi đã cười vào mặt cả hai bọn họ.’ Vâng, một phút bốc đồng muốn trêu chọc họ chợt khởi lên trong cô, và cô ta đã chinh phục cả hai người cùng một lúc. Lão già vốn tôn sùng tiền bạc ấy lập tức trút ra ba ngàn rúp làm phần thưởng cho một lần viếng thăm của cô, nhưng chẳng bao lâu sau, lão sẵn sàng dâng hiến toàn bộ gia sản lẫn danh dự dưới chân cô, miễn là cô chịu trở thành người vợ hợp pháp của lão. Chúng ta có đầy đủ bằng chứng xác thực về điều này. Còn về phần bị cáo, thảm kịch trong số phận anh ta là điều hiển nhiên; nó đang phơi bày trước mắt chúng ta. Nhưng ‘trò chơi’ của cô gái trẻ là vậy đấy. Người phụ nữ quyến rũ ấy chẳng hề buông lơi chút hy vọng nào cho chàng trai bất hạnh cho đến tận khoảnh khắc cuối cùng, khi anh ta quỳ gối trước mặt cô, dang đôi bàn tay đã vấy máu người cha đồng thời cũng là tình địch của mình. Anh ta đã bị bắt ở chính tư thế đó. ‘Hãy đày tôi đến Siberia cùng anh ấy, chính tôi đã đẩy anh ấy đến bước đường này, tôi là kẻ đáng trách nhất,’ chính người phụ nữ ấy đã gào lên trong nỗi dằn vặt chân thành vào lúc anh ta bị bắt.”
“Chàng thanh niên tài năng mà tôi vừa nhắc tới, anh Rakitin, đã phác họa chân dung nữ anh hùng này bằng những nét ngắn gọn và đầy ấn tượng: ‘Cô ta sớm vỡ mộng cuộc đời, bị lừa dối và hủy hoại bởi một gã hứa hôn từng dụ dỗ rồi ruồng bỏ cô. Cô ta rơi vào cảnh bần cùng, bị gia đình danh giá nguyền rủa, và được một lão già giàu có đùm bọc — dù cho đến nay, cô vẫn xem lão là ân nhân của mình. Trong trái tim non trẻ của cô có lẽ từng chứa đựng rất nhiều điều tốt đẹp, nhưng nó đã bị chuỗi ngày cay đắng bóp méo từ quá sớm. Cô trở nên thực tế và biết dành dụm tiền bạc. Cô đâm ra cay độc và oán hận xã hội.’ Sau bức tranh phác thảo về tính cách ấy, người ta hoàn toàn có thể hiểu được tại sao cô ta lại cười cợt cả hai cha con họ chỉ vì sự nghịch ngợm, vì lòng ác ý.
Sau một tháng chìm đắm trong tình yêu tuyệt vọng và sự suy đồi đạo đức — khoảng thời gian mà anh ta phản bội vị hôn thê của mình và biển thủ số tiền được giao phó cho danh dự bản thân — bị cáo đã bị cơn ghen tuông gặm nhấm đến mức gần như hóa điên, gần như cuồng loạn; và ghen với ai cơ chứ? Chính là cha ruột của mình! Tệ hại hơn nữa là lão già điên rồ ấy lại đang dụ dỗ và lôi kéo đối tượng mà con trai lão hằng thương nhớ bằng chính khoản tiền ba ngàn rúp đó — thứ mà đứa con trai coi là tài sản hợp pháp của mình, một phần trong khoản thừa kế từ người mẹ quá cố mà người cha đang tìm cách tước đoạt. Vâng, tôi thừa nhận điều đó thật khó lòng chịu đựng! Nó hoàn toàn có thể đẩy một con người đến bờ vực điên dại. Vấn đề không nằm ở tiền bạc, mà ở chỗ số tiền ấy lại được dùng với một sự trơ trẽn đáng tởm để hủy hoại hạnh phúc của anh ta!”
Vị công tố viên tiếp tục miêu tả cách thức ý định sát hại người cha đã nảy sinh trong đầu bị cáo như thế nào, đồng thời minh họa lý thuyết của mình bằng các sự kiện cụ thể.
“Ban đầu, anh ta chỉ nói về điều đó trong các quán rượu — anh ta bàn tán suốt cả tháng trời. À, anh ta thích lúc nào cũng được vây quanh bởi bạn bè, và thích kể cho những người đồng hành nghe mọi thứ, kể cả những ý tưởng độc ác và nguy hiểm nhất của mình; anh ta thích sẻ chia mọi suy nghĩ với người khác, và vì lý do nào đó, luôn kỳ vọng rằng những người mình giãi bày sẽ đón nhận bằng sự đồng cảm tuyệt đối, thấu hiểu mọi nỗi niềm lo âu, đứng về phía anh ta và không phản đối bất cứ điều gì. Nếu không được như vậy, anh ta liền nổi cơn thịnh nộ và đập phá mọi thứ trong quán. [Tiếp sau đó là giai thoại về Đại úy Snegiryov.] Những ai lắng nghe bị cáo cuối cùng đều bắt đầu nghĩ rằng anh ta có thể không chỉ dừng lại ở những lời đe dọa, và một cơn cuồng nộ như thế hoàn toàn có thể biến lời đe dọa thành hành động thực tế.”
Tại đây, vị công tố viên thuật lại cuộc gặp gỡ gia đình tại tu viện, những cuộc trò chuyện với Alyosha, cùng cảnh tượng bạo lực kinh hoàng khi bị cáo xông thẳng vào nhà cha mình ngay sau bữa tối.
“Tôi không thể khẳng định chắc chắn rằng,” vị công tố viên tiếp lời, “bị cáo đã nung nấu ý định sát hại cha mình một cách trọn vẹn trước sự kiện đó. Dù vậy, ý nghĩ ấy đã vài lần xuất hiện trong đầu anh ta, và anh ta từng cân nhắc về nó — vì chúng ta đã có các dữ kiện, nhân chứng và chính lời nói của anh ta. Tôi xin thú nhận, thưa các vị bồi thẩm đoàn,” ông nói thêm, “rằng cho đến tận hôm nay, tôi vẫn còn hoang mang không biết có nên quy cho bị cáo tội mưu toan có ý thức hay không. Tôi từng đinh ninh rằng anh ta đã hình dung trước khoảnh khắc định mệnh ấy, nhưng mới chỉ dừng lại ở mức hình dung, coi đó như một khả năng có thể xảy ra. Anh ta vẫn chưa xác định rõ ràng khi nào và bằng cách nào mình sẽ thực hiện tội ác.”
“Nhưng sự hoang mang ấy chỉ kéo dài đến ngày hôm nay, cho đến khi tài liệu chết người kia vừa được trình lên tòa án. Chính các vị đã nghe thấy tiếng thầm kêu vang lên từ cô tiểu thư nọ: ‘Đó chính là kế hoạch, là chương trình của vụ án mạng!’ Đó là cách cô ấy định nghĩa bức thư khốn khổ, nồng nặc mùi rượu của người đàn ông bất hạnh ấy. Và quả thực, từ bức thư đó, chúng ta thấy rõ toàn bộ vụ mưu sát đã được trù tính từ trước. Nó được viết trước đó hai ngày, và giờ đây chúng ta biết chắc chắn rằng, bốn mươi tám giờ trước khi thực hiện hành động tàn ác của mình, bị cáo đã thề thốt rằng nếu ngày mai không thể vay được tiền, hắn sẽ sát hại cha mình để lấy chiếc phong bì đựng tiền giấy giấu dưới gối, ngay sau khi Ivan vừa rời đi. ‘Ngay sau khi Ivan đi khỏi’ — các vị nghe thấy rồi đấy; vậy là hắn đã suy tính thấu đáo mọi điều, cân nhắc từng hoàn cảnh, và hắn đã hành động y như những gì đã viết. Bằng chứng về sự chuẩn bị từ trước là không thể chối cãi; tội ác chắc chắn đã được thực hiện vì tiền, điều đó đã được trình bày rõ ràng, được viết ra và có chữ ký. Bị cáo không chối bỏ chữ ký của mình.”
“Người ta sẽ bảo rằng hắn say rượu lúc viết lá thư ấy. Nhưng điều đó không làm giảm đi giá trị của bức thư, trái lại là đằng khác; lúc say, hắn viết ra những gì hắn đã vạch sẵn khi tỉnh táo. Nếu hắn không trù tính nó trong trạng thái tỉnh táo, hắn đã chẳng viết ra nó khi men rượu ngập đầu. Người ta sẽ hỏi tôi: Thế thì tại sao hắn lại đi oang oang điều đó ở các quán rượu? Một kẻ mưu toan một tội ác tày trời như thế thường giữ im lặng và giữ kín cho riêng mình. Vâng, nhưng hắn chỉ nói về nó trước khi hình thành kế hoạch, khi trong hắn mới chỉ có khao khát, có sự thôi thúc. Về sau, hắn ít nhắc đến hơn. Vào buổi tối viết bức thư đó tại quán rượu ‘Metropolis’, trái với thói quen thường lệ, hắn giữ im lặng dù đã uống rượu. Hắn không chơi bi-a, chỉ ngồi lùi vào một góc và chẳng nói chuyện với ai. Hắn quả thực có đuổi một nhân viên cửa hàng ra khỏi chỗ ngồi của mình, nhưng điều đó diễn ra gần như vô thức, bởi hắn chưa bao giờ bước chân vào quán rượu mà lại không gây náo loạn. Đúng là sau khi đã đưa ra quyết định cuối cùng, hẳn hắn đã cảm thấy lo sợ vì đã nói quá nhiều về dự định của mình trước đó, và điều này có thể dẫn đến việc hắn bị bắt giữ cũng như truy tố về sau. Nhưng chẳng còn cách nào khác; hắn không thể rút lại những lời đã nói, bù lại vận may từng cứu hắn trước kia nay sẽ lại giúp hắn một lần nữa. Các vị biết đấy, hắn đặt trọn niềm tin vào vì sao chiếu mệnh của mình! Tôi cũng phải thú nhận rằng, hắn đã làm rất nhiều việc để tránh thảm họa định mệnh ấy. ‘Ngày mai tôi sẽ cố gắng vay tiền từ tất cả mọi người,’ như hắn viết theo lối diễn đạt kỳ quặc của mình, ‘và nếu họ không cho, máu sẽ đổ.’ ”
Đến đây, Ippolit Kirillovitch chuyển sang miêu tả chi tiết mọi nỗ lực vay tiền của Mitya. Ông kể lại chuyến viếng thăm Samsonov, cuộc hành trình tìm gặp Lyagavy. “Bị dằn vặt, bị chế nhạo, đói khát, sau khi bán cả chiếc đồng hồ để lấy tiền làm phí đi lại (dù hắn khai với chúng ta rằng trong người mang theo tận một ngàn rưởi rúp — thật là một câu chuyện khó tin), bị tàn phá bởi cơn ghen vì đã để lại người tình ở thị trấn, nghi ngờ rằng cô ta sẽ đến chỗ Fyodor Pavlovitch khi hắn vắng mặt, cuối cùng hắn cũng quay trở lại thị trấn để rồi mừng rỡ nhận ra cô ta chưa từng bén mảng đến nhà cha hắn. Hắn tự mình hộ tống cô ta đến chỗ ân nhân của cô. (Thật kỳ lạ, dường như hắn không hề ghen tuông với Samsonov, một chi tiết rất thú vị về mặt tâm lý học.) Sau đó, hắn vội vã quay trở lại chốn mai phục ở khu vườn phía sau, và ở đó hắn hay tin Smerdyakov đang lên cơn động kinh, người đầy tớ kia thì đang ốm — con đường đã hoàn toàn quang quẩn và hắn thì biết rõ những ‘tín hiệu’ — quả là một sự cám dỗ tột cùng! Thế nhưng hắn vẫn cưỡng lại; hắn bỏ đi tìm một quý bà đã cư ngụ tại thị trấn này từ lâu và rất được chúng ta kính trọng, bà Madame Hohlakov. Vị quý bà từng dõi theo bước đường của hắn với lòng trắc mẫn từ lâu ấy đã đưa ra cho hắn những lời khuyên cực kỳ sáng suốt: hãy từ bỏ lối sống trụy lạc, cuộc tình trác táng, việc phung phí tuổi trẻ cùng sức lực trong những cuộc chè chén ở quán rượu, và hãy lên đường đến các mỏ vàng ở Siberia: ‘đó sẽ là lối thoát cho những năng lượng bùng nổ, tính cách lãng mạn và sự khát khao phiêu lưu của anh.’ ”
Sau khi miêu tả kết quả của cuộc trò chuyện này cùng khoảnh khắc bị cáo hay tin Grushenka không hề ở lại nhà Samsonov — cơn cuồng nộ bất chợt của kẻ khốn khổ đã kiệt quệ vì ghen tuông và suy nhược thần kinh trước ý nghĩ rằng cô ta đã lừa dối mình và giờ đây đang ở bên cha hắn — Ippolit Kirillovitch kết lại bằng cách nhấn mạnh ảnh hưởng định mệnh của sự ngẫu nhiên. “Giá như cô người hầu nói cho hắn biết rằng chủ nhân của cô ta đang ở Mokroe với người tình cũ, thì đã chẳng có chuyện gì xảy ra. Đằng này cô ta lại mất bình tĩnh, chỉ biết thề thốt và thanh minh rằng mình không biết gì; và nếu bị cáo không thủ tiêu cô ta ngay tại chỗ, thì đó chỉ là vì hắn đã cuống cuồng lao đi truy đuổi người tình phản bội.
Nhưng xin hãy lưu ý, dù điên dại đến mức nào, hắn vẫn mang theo một chiếc chày bằng đồng. Tại sao lại là thứ đó? Sao không phải là một thứ vũ khí khác? Nhưng một khi hắn đã nung nấu kế hoạch và chuẩn bị cho nó suốt cả một tháng trời, hắn sẽ vớ lấy bất cứ thứ gì trông giống như vũ khí lọt vào mắt mình. Hắn đã nhận thức được từ suốt một tháng qua rằng bất kỳ vật dụng nào kiểu đó cũng có thể đóng vai trò như một thứ vũ khí, thế nên hắn lập tức nhận ra, không chút do dự, rằng nó sẽ phục vụ cho mục đích của mình. Do đó, việc hắn vớ lấy chiếc chày định mệnh ấy hoàn toàn không phải là hành động vô thức hay bất đắc dĩ. Và rồi chúng ta thấy hắn có mặt trong khu vườn của cha mình — con đường quang quẩn, không một bóng người chứng kiến, bóng tối và sự ghen tuông vây quanh. Sự nghi ngờ rằng cô ta đang ở đó, ở bên trong, ở cùng kẻ tình địch, trong vòng tay hắn, và có lẽ đang cười cợt hắn vào khoảnh khắc ấy — khiến hắn nghẹt thở. Và đó không chỉ là sự hoài nghi đơn thuần, sự lừa dối đã phơi bày rành rành, hiển hiện trước mắt. Cô ta chắc chắn phải ở đó, trong căn phòng sáng đèn sau tấm bình phong kia; thế mà kẻ bất hạnh lại muốn chúng ta tin rằng hắn đã rón rén đến bên cửa sổ, kính cẩn ngó vào rồi discreetly rút lui vì sợ điều gì đó khủng khiếp và vô đạo đức xảy ra. Và hắn đang cố gắng thuyết phục chúng ta điều đó, những kẻ thấu hiểu tính cách của hắn, biết rõ tâm trạng của hắn vào thời điểm ấy, và biết rằng hắn thừa rõ những tín hiệu để có thể lập tức đột nhập vào trong nhà.” Đến đây, Ippolit Kirillovitch dừng lại để bàn luận thấu đáo về mối liên hệ bị nghi ngờ của Smerdyakov đối với vụ án mạng. Ông đã phân tích điều này vô cùng chi tiết, khiến ai nấy đều nhận ra rằng, mặc dù ngoài mặt ra vẻ khinh miệt sự hoài nghi đó, nhưng thực chất ông ta đánh giá chủ đề này là vô cùng quan trọng.
