Grigory và Smerdyakov lao vào phòng ngay sau Dmitri. Họ đã giằng co với y ở hành lang, nhất quyết không cho y vào theo đúng chỉ thị mà Fyodor Pavlovitch đã dặn dò từ mấy ngày trước. Chớp lấy khoảnh khắc Dmitri khựng lại một nhịp khi vừa bước vào phòng để đảo mắt quan sát xung quanh, Grigory liền chạy vòng qua chiếc bàn, đóng sập cánh cửa kép đối diện dẫn vào khu vực bên trong, rồi đứng chắn trước cánh cửa ấy với hai tay dang rộng, sẵn sàng bảo vệ lối vào, có thể nói là bằng giọt máu cuối cùng của mình. Thấy vậy, Dmitri liền hét lên một tiếng xé ruột chứ không phải chỉ là gào thét, rồi lao thẳng vào Grigory.

“Thế thì ả ở đó rồi! ả đang trốn ở trong đó! Tránh ra, đồ khốn kiếp!”

Y cố kéo Grigory ra, nhưng người đầy bếp già vẫn đẩy bật y lại. Mất hết lý trí vì cơn giận cuồng nộ, Dmitri vung tay đấm một cú hết sức bình lực vào người Grigory. Lão già ngã vật xuống như một khúc gỗ, còn Dmitri nhảy thốc qua người lão và phá tung cánh cửa. Smerdyakov đứng nép sát vào Fyodor Pavlovitch ở tận đầu bên kia căn phòng, sắc mặt tái nhợt và run lẩy bẩy.

“ả ở đây!” Dmitri gào lên. “Tao vừa thấy ả rẽ hướng về phía ngôi nhà này nhưng không chộp được ả. ả đâu rồi? ả đâu rồi?”

Tiếng gào “ả ở đây!” ấy gây ra một hiệu ứng không thể tả xiết đối với Fyodor Pavlovitch. Toàn bộ sự hoảng sợ của lão bỗng tan biến sạch.

“Bắt lấy nó! Bắt lấy nó!” lão hét lên rồi lao theo Dmitri. Trong khi đó, Grigory đã gượng dậy từ dưới sàn nhưng vẫn có vẻ ngẩn ngơ. Ivan và Alyosha liền chạy theo cha mình. Ở căn phòng thứ ba, người ta nghe thấy tiếng một vật gì đó rơi xuống sàn vỡ tan tảng: đó là một chiếc bình hoa bằng thủy tinh lớn — loại không đắt tiền lắm — đặt trên bệ đá cẩm thạch đã bị Dmitri xô đổ khi chạy lướt qua.

“Tóm lấy nó!” lão già thét lên. “Cứu với!”

Ivan và Alyosha tóm lấy lão già và dùng vũ lực kéo lão quay lại.

“Cha đuổi theo nó làm gì? Nó sẽ giết cha thật đấy,” Ivan phẫn nộ quát lên với cha mình.

“Ivan! Alyosha! ả chắc chắn ở đây. Grushenka ở đây rồi. Nó bảo chính mắt nó nhìn thấy ả đang chạy tới.”

Lão nghẹn ngào khôn tả. Lão hoàn toàn không trông đợi Grushenka vào lúc này, và tin tức đột ngột rằng ả đang có mặt ở đây khiến lão phát điên lên được. Lão run lẩy bẩy toàn thân. Trông lão chẳng khác nào một kẻ cuồng loạn.

“Nhưng cha đã tận mắt thấy ả không đến cơ mà,” Ivan kêu lên.

“Nhưng nhỡ ả đi vào bằng lối cửa khác thì sao.”

“Cha thừa biết lối cửa đó đã khóa, và chìa khóa thì đang nằm trong túi cha đấy thôi.”

Dmitri đột ngột xuất hiện trở lại phòng khách. Dĩ nhiên là y đã thấy lối đi kia bị khóa, và chìa khóa thực ra đang nằm trong túi của Fyodor Pavlovitch. Các ô cửa sổ của tất cả các phòng cũng đều đóng kín, thế nên Grushenka không đời nào có thể lọt vào hay chạy trốn qua đường nào được cả.

“Bắt lấy nó!” Fyodor Pavlovitch rít lên ngay khi nhìn thấy y lần nữa. “Nó vừa ăn trộm tiền trong phòng ngủ của tao đấy.” Và giật phắt tay ra khỏi người Ivan, lão lại lao vào Dmitri. Nhưng Dmitri vung cả hai tay chộp phắt lấy búi tóc thưa thớt còn sót lại bên Thái dương lão già, giật mạnh một cái rồi quật ngã ngửa lão xuống sàn nhà kêu một tiếng rầm. Y bồi thêm hai hay ba cú đạp bằng gót giày thẳng vào mặt lão. Lão già rên rỉ lanh lảnh. Dù không khỏe bằng Dmitri, Ivan vẫn vòng tay ôm chặt lấy y và dùng hết sức bình sinh kéo giật ra. Alyosha với thân hình mảnh khảnh cũng xúm vào giúp sức, giữ chặt Dmitri từ phía trước.

“Đồ điên! Mày đã giết ông ấy rồi!” Ivan hét lên.

“Đáng đời hắn!” Dmitri thở hỗn hển quát lớn. “Tao mà chưa giết hắn thì tao sẽ còn quay lại giết cho bằng được. chúng mày không bảo vệ được hắn đâu!”

“Dmitri! Anh biến đi ngay lập tức!” Alyosha ra lệnh nghiêm khắc.

“Alexey! Em nói cho anh biết đi. Chỉ có em là người duy nhất anh có thể tin tưởng; vừa nãy cô ta có ở đây hay không? Chính mắt anh trông thấy cô ta lấm lét đi về phía này dọc theo hàng rào từ ngõ hẻm. Anh quát lên một tiếng thì cô ta chạy mất.”

“Em xin thề là cô ta không hề có mặt ở đây, và cũng chẳng có ai trông đợi cô ta cả.”

“Nhưng anh đã thấy cô ta... Thế thì thế nào cô ta cũng... Anh sẽ đi tìm xem hiện giờ cô ta đang ở đâu.... Vĩnh biệt, Alexey! Đừng nói nửa lời về chuyện tiền nong với lão Æsop nhé. Nhưng hãy đến gặp Katerina Ivanovna ngay lập tức và nhớ nhắn rằng: ‘Anh ấy gửi lời thăm hỏi đến cô!’ Thăm hỏi, lời thăm hỏi của hắn ấy! Chỉ là dăm câu thăm hỏi rồi vĩnh biệt! Em hãy kể lại toàn bộ sự việc cho cô ấy nghe.”

Trong khi đó, Ivan và Grigory đã đỡ lão già đứng dậy và dìu ngồi xuống chiếc ghế bành. Gương mặt lão đẫm máu nhưng vẫn còn tỉnh táo và chăm chú lắng nghe những tiếng la hét của Dmitri với vẻ thèm thuồng. Lão vẫn đinh ninh rằng Grushenka thực sự đang ẩn nấp đâu đó trong ngôi nhà này. Dmitri trừng mắt nhìn lão với vẻ căm hận khi bước ra cửa.

“Tao không hề hối hận vì đã đổ máu mày!” y thét lên. “Hãy cẩn thận đấy, đồ già dịch, hãy dè chừng giấc mộng của mày, bởi vì tao cũng có giấc mộng của riêng mình. Tao nguyền rủa mày, và từ mặt mày vĩnh viễn.”

Y hầm hầm bỏ chạy khỏi phòng.

“ả ở đây. Chắc chắn ả ở đây rồi. Smerdyakov! Smerdyakov!” lão già khò khè thở dốc, giọng nói thều thào hầu như không thành tiếng, vừa đưa ngón tay ra hiệu gọi.

“Không có ai ở đây cả, cái đồ lú lẫn này!” Ivan tức giận quát lên với lão. “Này, lão ta ngất đi rồi! Nước! Khăn mặt! Nhanh lên, Smerdyakov!”

Smerdyakov vắt chân chạy đi lấy nước. Cuối cùng thì họ cũng cởi bớt quần áo và đặt được lão già lên giường. Họ đắp một chiếc khăn ướt lên trán lão. Kiệt sức vì hơi men, vì những cảm xúc dữ dội vừa qua và cả những đòn roi nhận phải, lão nhắm nghiền mắt lại và chìm ngay vào giấc ngủ vừa khi đầu chạm gối. Ivan và Alyosha quay trở lại phòng khách. Smerdyakov dọn dẹp mấy mảnh vỡ của chiếc bình hoa, trong khi Grigory đứng thẫn thờ cạnh chiếc bàn, ủ rũ nhìn xuống sàn nhà.

“Anh không định đắp khăn ướt lên trán rồi đi ngủ luôn hay sao?” Alyosha cất tiếng hỏi lão. “Chúng tôi sẽ chăm sóc ông ấy cho. Anh trai tôi đã giáng cho anh một đòn khủng khiếp quá — ngay vào đầu.”

“Nó đã lăng mạ tôi!” Grigory cất tiếng bằng giọng u ám và rành mạch.

“Nó ‘lăng mạ’ cha nó, chứ đâu phải chỉ riêng anh,” Ivan nhận xét với một nụ cười gượng gạo.

“Tôi từng tắm rửa cho nó trong cái chậu hồi nó còn bé. Thế mà nó dám lăng mạ tôi,” Grigory lặp lại.

“Mẹ kiếp, giá hồi nãy tôi không kéo nó lại thì có lẽ nó đã tiễn ông già về chầu diêm vương rồi ấy chứ. Xử lý cái lão Æsop này thì có gì khó khăn đâu cơ chứ, phải không?” Ivan thì thầm với Alyosha.

“Xin Chúa đừng để chuyện đó xảy ra!” Alyosha kêu lên.

“Tại sao lại không chứ?” Ivan tiếp tục bằng giọng thì thầm ấy, trên môi nở một nụ cười nham hiểm. “Con kỳ nhông này sẽ nuốt chửng con kỳ nhông kia thôi. Và như thế thì cả hai đứa đều đáng đời như nhau.”

Alyosha rùng mình một cái.

“Dĩ nhiên là anh sẽ không để hắn bị sát hại đâu, giống như lúc nãy anh vừa làm đấy thôi. Em ở lại đây nhé Alyosha, anh ra ngoài sân đi dạo một lát. Đầu anh bắt đầu đau nhức rồi.”

Alyosha bước vào phòng ngủ của cha và ngồi túc trực bên giường bệnh sau tấm bình phong chừng một tiếng đồng hồ. Lão già bỗng từ từ mở mắt và đăm đăm nhìn Alyosha hồi lâu, rõ ràng là lão đang nhớ lại mọi chuyện và nghiền ngẫm điều gì đó. Bỗng chốc, sắc mặt lão lộ rõ vẻ kích động tột cùng.

“Alyosha,” lão thì thầm với vẻ đầy dè chừng, “Ivan đâu rồi?”

“Ngoài sân ạ. Anh ấy bị đau đầu nên đang đi dạo hóng gió thôi.”

“Đưa cho ta cái gương soi kia đi. Nó đặt ở đằng kia kìa. Đưa cho ta mau lên.”

Alyosha liền đưa cho lão chiếc gương soi cầm tay nhỏ có thể gấp lại được đặt trên chiếc tủ kéo. Lão già tự soi mình trong gương; chiếc mũi đã sưng phồng lên thấy rõ, và ở mạn bên trái trán xuất hiện một vết thâm tím đỏ sẫm khá lớn.

“Ivan nói gì hả con? Alyosha, con yêu quý của ta, đứa con duy nhất của ta, ta sợ thằng Ivan lắm. Ta sợ Ivan hơn cả thằng kia cơ. Chỉ có mình con là người duy nhất mà ta không phải sợ thôi...”

“Cha đừng sợ cả anh Ivan nữa. Anh ấy tuy đang giận dữ đấy, nhưng sẽ bảo vệ cha mà.”

“Alyosha, thế còn thằng kia thì sao? Nó chạy đi tìm Grushenka rồi. Thiên thần của ta, hãy nói cho ta biết sự thật đi, vừa nãy con bé có ở đây hay không?”

“Không ai nhìn thấy cô ấy cả ạ. Chắc là cha nhầm thôi. Cô ấy không hề đến đây.”

“Con thừa biết thằng Mitya muốn lấy con bé đó làm vợ mà, nó muốn cưới con bé làm vợ đấy.”

“Cô ấy sẽ không lấy anh ấy đâu ạ.”

“Nó sẽ không lấy đâu. Không đời nào. Không bao giờ. Dù có thế nào đi nữa nó cũng không thèm lấy!”

Lão già sung sướng đến mức nhảy tưng tưng cả lên, cứ như thể chẳng còn lời nào có thể an ủi lão hơn thế nữa. Trong niềm hân hoan tột độ, lão chộp lấy bàn tay Alyosha và áp chặt vào lồng ngực mình. Những giọt nước mắt thực sự lấp lánh trong khóe mắt lão.

“Cái bức tượng Đức Mẹ đồng trinh mà lúc nãy ta đang kể với con ấy,” lão nói. “Con hãy mang về phòng và giữ lấy cho riêng mình đi. Rồi ta sẽ cho con quay trở lại tu viện.... Sáng nay ta chỉ đùa cợt thế thôi, con đừng giận ta nhé. Đầu ta đau quá, Alyosha ạ.... Alyosha, hãy làm dịu trái tim ta đi. Hãy sống như một thiên thần và nói cho ta biết sự thật đi!”

“Sao cha vẫn cứ gặng hỏi mãi chuyện cô ấy có đến đây hay không vậy ạ?” Alyosha buồn rầu lên tiếng.

“Không, không, không. Ta tin con mà. Ta bảo điều này nhé: chính con hãy đến gặp Grushenka đi, hoặc tìm cách gặp con bé; hãy đi hỏi cho thật nhanh; và tự mình kiểm chứng xem con bé định chọn ai, chọn nó hay chọn ta. Hả? Sao nào? Con làm được chứ?”

“Nếu gặp được cô ấy, em sẽ hỏi ạ,” Alyosha ngượng ngùng đáp lời.

“Không, nó sẽ không nói thật với con đâu,” lão già ngắt lời, “con bé đó là một con ranh mãnh. Nó sẽ sà vào ôm hôn con và bảo rằng người nó muốn lấy chính là con cơ. Con bé đó là một ả đàn bà lẳng lơ, xảo trá và vô liêm sỉ. Con không được phép đến gặp nó, tuyệt đối không được!”

“Vâng, thưa cha, với lại làm thế cũng không phải phép, hoàn toàn không đúng đắn chút nào ạ.”

“Vừa nãy nó sai con đi đâu thế? Lúc bỏ chạy nó cứ gào lên ‘Đi đi’ cơ mà.”

“Đến gặp Katerina Ivanovna ạ.”

“Để xin tiền á? Đến để xin tiền nó à?”

“Không ạ. Không phải chuyện tiền nong.”

“Nó thì có xu dính túi nào đâu; rách mướp ra ấy chứ. Để ta nằm nghỉ ngơi một lát rồi suy tính mọi chuyện đã, còn con cứ đi đi. Nhỡ đâu con lại gặp con bé đó trên đường thì sao.... Chỉ nhớ là ngày mai phải đến gặp ta đấy nhé. Nhất định phải đến đấy. Ta có chuyện muốn nói với con vào ngày mai. Con sẽ qua chứ?”

“Vâng ạ.”

“Khi đến, con hãy giả vờ như tự ý đến thăm hỏi ta thôi nhé. Đừng nói với ai là ta bảo con đến đấy. Đừng hé răng nửa lời với thằng Ivan.”

“Vâng, em biết rồi ạ.”

“Vĩnh biệt thiên thần của ta. Vừa nãy con đã đứng ra bênh vực cho ta. Ta sẽ không bao giờ quên ơn ấy đâu. Ngày mai ta sẽ có chuyện muốn nói với con — nhưng ta phải ngẫm nghĩ thêm đã.”

“Thế bây giờ cha cảm thấy thế nào rồi ạ?”

“Ngày mai ta sẽ dậy và ra ngoài đi lại bình thường, khỏe mạnh hoàn toàn cho mà xem!”

Khi bước băng qua sân, Alyosha nhìn thấy Ivan đang ngồi trên chiếc ghế dài ở cổng ra vào. Anh ta đang ngồi hí hoáy viết gì đó bằng bút chì vào cuốn sổ tay của mình. Alyosha liền thông báo với Ivan rằng cha của họ đã tỉnh giấc, đã hoàn toàn tỉnh táo và đã cho phép cậu quay trở lại tu viện để ngủ.

“Alyosha, anh rất mong có dịp gặp lại em vào sáng mai nhé,” Ivan đứng dậy và ân cần nói. Sự niềm nở bất chợt của anh khiến Alyosha vô cùng ngạc nhiên.

“Ngày mai em có việc phải đến nhà cô Hohlakova,” Alyosha đáp, “em cũng có thể ghé qua chỗ Katerina Ivanovna nữa, nếu bây giờ em chưa gặp được chị ấy.”

“Nhưng đằng nào thì bây giờ em cũng đang định sang đấy gặp cô ta phải không? Để mang cái ‘lời thăm hỏi rồi vĩnh biệt’ ấy mà,” Ivan mỉm cười nói. Alyosha đâm ra lúng túng.

“Anh nghĩ anh hiểu rõ những lời kêu gào vừa rồi của ông già và cả phần nào những chuyện xảy ra trước đó. Dmitri đã nhờ em đến gặp cô ta và nhắn nhủ rằng — à, nói chung là — anh ta xin vĩnh biệt cô ta phải không?”

“Anh ơi, rồi tất cả cái sự kinh hoàng giữa cha và anh Dmitri này sẽ kết thúc ra sao đây?” Alyosha thốt lên đầy lo lắng.

“Chẳng thể đoán trước được điều gì chắc chắn đâu. Có lẽ chẳng đi đến đâu cả: mọi chuyện rồi cũng sẽ tự chìm xuồng thôi. Người đàn bà đó đúng là một con hồ ly tinh. Dù thế nào đi nữa chúng ta cũng phải giữ chặt ông già ở trong nhà và kiên quyết không để cho Dmitri bước chân vào đây.”

“Anh ơi, cho phép em được hỏi thêm một câu nữa nhé: liệu có bất cứ ai trên đời có quyền nhìn nhận những người khác rồi tự quyết định xem ai là kẻ xứng đáng được sống hay không?”

“Sao lại cứ phải lôi cái vấn đề xứng đáng hay không vào đây làm gì? Đa phần các vấn đề thường được định đoạt ngay trong trái tim con người dựa trên những căn cứ khác tự nhiên hơn nhiều. Còn về quyền hạn ư — thử hỏi ai mà chẳng có quyền hy vọng chứ?”

“Nhưng không phải là hy vọng cho cái chết của người khác chứ ạ?”

“Thậm chí ngay cả vì cái chết của người khác thì sao nào? Cần gì phải dối lòng mình khi mà tất cả mọi người đều đang sống như thế và có lẽ cũng chẳng thể tài nào sống khác đi được. Có phải em đang ám chỉ câu nói vừa nãy của anh — rằng con kỳ nhông này sẽ nuốt chửng con kỳ nhông kia phải không? Nếu vậy thì anh xin hỏi em, em có nghĩ anh giống như Dmitri, là kẻ đủ khả năng ra tay sát hại lão Æsop, thủ tiêu ổng không hả?”

“Anh đang nói gì thế hả Ivan? Ý nghĩ đó chưa từng bao lâu nay xuất hiện trong đầu em. Em cũng không nghĩ là anh Dmitri có khả năng làm chuyện đó đâu.”

“Cảm ơn em, chí ít cũng vì câu nói ấy,” Ivan mỉm cười. “Em hãy cứ tin rằng, anh sẽ luôn luôn bảo vệ nó. Nhưng trong những ước muốn của riêng mình, anh giữ lại cho bản thân quyền tự do tuyệt đối trong trường hợp này. Hẹn gặp lại em vào ngày mai nhé. Đừng phán xét anh, và cũng đừng coi anh là một kẻ ác nhân,” anh nói thêm kèm theo một nụ cười.

Họ bắt tay nhau thật nồng nhiệt, một cử chỉ chưa từng có trước đây giữa hai anh em. Alyosha cảm nhận rõ ràng rằng người anh trai vừa thực hiện bước đi đầu tiên tiến về phía mình, và chắc chắn anh đã làm điều đó với một động cơ vô cùng dứt khoát.