Có một chi tiết khiến Grigory vô cùng bận tâm, đồng thời củng cố một mối hoài nghi vô cùng khó chịu và ghê tởm. Lizaveta là một sinh vật lùn tịt, như nhiều bà lão sùng đạo thường xót xa miêu tả sau khi cô qua đời, rằng “cao chưa nổi năm thước, tính luôn cả phần mỏm mẻm”. Khuôn mặt rộng, hồng hào và khỏe mạnh của cô mang vẻ đờ đẫn của một kẻ ngốc nghếch, và ánh mắt trân trân của cô thật khó chịu, dẫu chúng mang nét hiền hòa. Cô lang thang khắp chốn, mùa hè cũng như mùa đông, chân trần, chẳng mặc gì ngoài một chiếc áo gai thô. Mái tóc thô ráp, đen sì và xoăn tít như lông cừu của cô cuộn thành một búi khổng lồ trên đầu. Nó lúc nào cũng dính đầy bùn đất, vương lá cây, vụn gỗ và mạt cưa, bởi cô luôn ngủ trên mặt đất và giữa chốn bùn nhơ. Cha cô, một kẻ nát rượu vô gia cư và ốm yếu tên là Ilya, đã mất trắng mọi thứ và có nhiều năm làm thợ cho một số gia đình tiểu thương khá giả. Mẹ cô đã qua đời từ lâu. Vừa cay độc vừa bệnh hoạn, Ilya thường đánh đập Lizaveta một cách tàn nhẫn mỗi khi cô quay về với hắn. Nhưng cô hiếm khi làm vậy, bởi ai nấy trong thị trấn đều sẵn lòng chăm sóc cô như một kẻ ngốc, vốn là người được Chúa đặc biệt thương yêu. Chủ của Ilya, cùng nhiều người khác trong thị trấn, đặc biệt là giới tiểu thương, đã cố gắng ăn mặc cho côm đàng hoàng hơn, luôn sắm cho cô bốt cao và áo khoác da cừu vào mùa đông. Thế nhưng, dẫu cô để mặc họ diện đồ cho mình mà không kháng cự, cô thường bỏ đi, thích nhất là ra hiên nhà thờ, rồi cởi bỏ toàn bộ những gì người ta cho mình — khăn quàng, áo da cừu, váy hay giày bốt — cô để lại tất cả ở đó và lủi thủi bước đi chân trần trong chiếc áo gai như trước. Có lần, một vị tỉnh trưởng mới khi đến thị trấn chúng tôi thị sát đã bắt gặp Lizaveta, và cảm thấy chướng tai gai mắt trước cảnh tượng đó. Dù được người ta bẩm báo rằng cô là kẻ đờ đẫn, ông vẫn phán rằng một cô gái trẻ đôi mươi mà chỉ mặc mỗi chiếc áo gai lang thang ngoài đường là trái với thuần phong mỹ tục, và không được phép để chuyện đó tái diễn. Thế rồi vị tỉnh trưởng rời đi, còn Lizaveta vẫn y nguyên như cũ. Cuối cùng, cha cô qua đời, điều này lại càng khiến cô được những người sùng đạo trong thị trấn dung thứ hơn nữa với tư cách là một đứa trẻ mồ côi. Kỳ thực, ai nấy dường như đều quý mến cô; ngay cả lũ trẻ cũng không trêu chọc cô, dù lũ trẻ ở thị trấn chúng tôi, đặc biệt là đám học sinh, vốn là một lũ nghịch ngợm. Cô có thể bước vào bất kỳ ngôi nhà nào mà không ai xua đuổi. Ai nấy đều đối xử tử tế và cho cô thứ gì đó. Nếu được cho một đồng xu, cô sẽ nhận lấy và lập tức thả vào hộp đựng tiền quyên góp của nhà thờ hoặc nhà giam. Nếu được cho một chiếc bánh mì hay bánh ngọt ngoài chợ, cô sẽ trao ngay cho đứa trẻ đầu tiên gặp mặt. Thỉnh thoảng, cô chặn một trong những phu nhân giàu có nhất thị trấn lại và tặng bà thứ ấy, và vị phu nhân nọ vui vẻ nhận lấy. Bản thân cô chưa bao giờ nếm thứ gì khác ngoài bánh mì đen và nước lọc. Nếu bước vào một cửa hàng đắt tiền, nơi có những mặt hàng xa xỉ hoặc tiền bạc bày la liệt, chẳng ai phải canh chừng cô, bởi họ thừa biết rằng dù có thấy hàng ngàn rúp bị bỏ quên trước mắt, cô cũng chẳng thèm chạm đến một xu. Cô hầu như chẳng bao giờ đến nhà thờ. Cô toàn ngủ ở hiên nhà thờ hoặc trèo qua hàng rào giậu (cho đến tận ngày nay, thị trấn chúng tôi vẫn dùng rào giậu thay cho tường rào) để vào một khu vườn rau. Ít nhất mỗi tuần một lần, cô lại xuất hiện “ở nhà”, tức là ngôi nhà của chủ cũ của cha cô, và vào mùa đông thì đêm nào cô cũng đến đó, ngủ ở lối đi hoặc trong chuồng bò. Người ta kinh ngạc trước việc cô có thể chịu đựng một cuộc đời như thế, nhưng cô đã quen rồi, và dẫu bé nhỏ là thế, cô lại có một thể lực vô cùng cường tráng. Vài người dân trong thị trấn quả quyết rằng cô làm tất cả những điều ấy chỉ vì kiêu ngạo, nhưng điều đó khó mà tin nổi. Cô hầu như không thể nói chuyện, và chỉ thỉnh thoảng phát ra những tiếng kêu ú ớ không thành lời. Làm sao mà cô có thể kiêu ngạo được chứ?

Đó là một đêm tháng Chín quang đãng, ấm áp và ngập tràn ánh trăng (từ nhiều năm trước), năm hay sáu gã bợm nhậu đang trên đường trở về từ câu lạc bộ vào một đêm đã khuya lắc theo tiêu chuẩn của tỉnh lẻ chúng tôi. Họ đi qua con đường “tắt” dẫn giữa những khu vườn sau nhà, với hai bên là hàng rào giậu. Con đường này dẫn ra cây cầu bắc qua vũng nước dài và bốc mùi mà chúng tôi vẫn quen gọi là sông. Giữa đám cây tầm ma và ngưu bàng dưới chân hàng rào, nhóm bợm nhậu trông thấy Lizaveta đang ngủ. Họ dừng lại ngắm nhìn cô, cười cợt và bắt đầu trêu chọc bằng những lời lẽ suồng sã vô lối. Một thanh niên chợt nảy ra ý định đùa cợt ngớ ngẩn rằng liệu có ai đời lại xem một con sinh vật như thế này là đàn bà hay không, v.v.... Tất cả bọn họ đều bày tỏ sự chê bai cao ngạo rằng điều đó là không thể. Thế nhưng Fyodor Pavlovitch, kẻ có mặt trong nhóm lúc đó, đã bước lên phía trước và tuyên bố rằng điều đó hoàn toàn có thể, hơn nữa lại còn có chút gì đó vô cùng kích thích, v.v.... Quả thực, vào thời điểm đó, hắn đang lố lăng đóng quá tròn vai một tên hề. Hắn thích trổ tài và pha trò mua vui cho đám đông, bề ngoài tất nhiên là ra vẻ bình đẳng, dẫu thực chất hắn chỉ ở vị thế luồn cúi trước họ. Đó đúng là khoảng thời gian hắn vừa nhận được tin người vợ đầu tiên qua đời ở St. Petersburg, và với mảnh băng tang cài trên mũ, hắn chè chén say sưa cùng những hành vi trơ trẽn đến mức ngay cả những kẻ ngông cuồng nhất trong số chúng tôi cũng phải bàng hoàng khi nhìn thấy hắn. Đương nhiên là đám bợm nhậu đã cười trước ý kiến bất ngờ này; và một trong số chúng thậm chí còn bắt đầu thách thức hắn hành động theo lời nói đó. Những kẻ khác còn kịch liệt bác bỏ ý tưởng ấy hơn nữa, dẫu vẫn với vẻ vô cùng cợt nhả, rồi cuối cùng họ cũng tiếp tục lên đường. Về sau, Fyodor Pavlovitch từng thề thốt rằng hắn đã đi cùng bọn họ, và có lẽ sự thật là vậy, chẳng ai biết chắc chắn, và chưa từng ai hay biết. Thế nhưng năm hay sáu tháng sau, cả thị trấn bàn tán xôn xao với sự phẫn nộ mãnh liệt và chân thành về tình trạng của Lizaveta, đồng thời ráo riết tìm xem tên khốn nào đã hãm hại cô. Rồi bỗng nhiên, một lời đồn khủng khiếp lan truyền khắp thị trấn rằng kẻ khốn nạn đó không ai khác chính là Fyodor Pavlovitch. Ai là kẻ khơi mào lời đồn ấy? Trong nhóm bợm nhậu năm người đó, thì năm người đã rời khỏi thị trấn, và người duy nhất vẫn còn ở lại giữa chúng tôi là một viên hội đồng dân sự lớn tuổi rất đáng kính, cha của những cô con gái đã lớn, kẻ khó lòng mà đi loan truyền câu chuyện ấy, dẫu cho nó có lấy một mầm mống sự thật đi chăng nữa. Thế nhưng lời đồn vẫn chĩa thẳng mũi nhọn vào Fyodor Pavlovitch và kiên quyết nhắm vào hắn. Đương nhiên điều này chẳng mảy may khiến hắn bận tâm lớn lao: hắn đời nào thèm đi đôi co với một lũ tiểu thương. Vào những ngày tháng đó, hắn rất kiêu hãnh và không thèm hạ mình trò chuyện với ai ngoài vòng tròn quan chức và quý tộc của chính mình — những kẻ được hắn khoản đãi vô cùng chu đáo.

Vào thời điểm ấy, Grigory đã đứng ra kiên quyết bênh vực chủ nhân. Hắn gây sự và cãi vã để bảo vệ ông chủ, đồng thời thành công lôi kéo một số người đứng về phía mình. “Đấy là lỗi của chính con nhỏ đó,” hắn khẳng định, và kẻ thủ ác chính là Karp, một tên tội phạm nguy hiểm đã trốn trại và có biệt danh nổi tiếng với chúng tôi, vì hắn từng ẩn náu ở thị trấn này. Phỏng đoán này nghe có vẻ hợp lý, bởi người ta nhớ ra rằng Karp từng xuất hiện quanh vùng vào đúng khoảng thời gian mùa thu đó và từng cướp tài sản của ba người. Dẫu vậy, sự việc này và tất cả những lời bàn tán xung quanh nó vẫn không làm phai mờ sự cảm thông của công chúng dành cho tội đồ đáng thương ấy. Cô được chăm sóc chu đáo hơn bao giờ hết. Một góa phụ thương gia khá giả tên là Kondratyev đã sắp xếp đón cô về nhà vào cuối tháng Tư, với ý định không để cô ra ngoài cho đến khi sinh nở xong xuôi. Họ cắt cử người canh chừng cô cẩn mật, thế nhưng bất chấp sự cảnh giác ấy, cô vẫn trốn thoát vào đúng ngày cuối cùng và lẻn được vào khu vườn của Fyodor Pavlovitch. Làm thế nào mà với thân hình nặng nề như vậy, cô có thể trèo qua được bức tường rào cao và chắc chắn ấy vẫn là một điều bí ẩn. Người thì đinh ninh rằng chắc hẳn cô đã được ai đó nhấc bổng qua; người khác lại ám chỉ đến những điều kỳ quái khó lý giải hơn. Lời giải thích hợp lý nhất là mọi chuyện diễn ra tự nhiên — rằng Lizaveta, vốn quen trèo qua các hàng rào giậu để ngủ trong các khu vườn, đã xoay sở trèo qua được bức tường rào này dẫu cho bụng mang dạ chửa, rồi nhảy xuống và tự làm mình bị thương.

Grigory vội vã lao đi tìm Marfa và sai bà đến chỗ Lizaveta, trong lúc hắn chạy đi gọi một bà đỡ đẻ lớn tuổi sống gần đó. Họ đã cứu được đứa trẻ, nhưng Lizaveta thì qua đời vào lúc rạng sáng. Grigory bế đứa bé về nhà, bảo vợ ngồi xuống rồi đặt nó lên đùi bà. “Đây là đứa con của Chúa — một kẻ mồ côi là người thân của tất cả mọi người,” hắn nói, “và hơn hết thảy là của vợ chồng mình. Đứa con xấu số của chúng ta đã gửi gắm cho ta đứa trẻ này, sinh ra từ dòng giống của tên quỷ sứ và một kẻ ngốc nghếch thánh thiện. Hãy nuôi nấng nó và đừng khóc lóc nữa.”

Thế là Marfa nuôi nấng đứa trẻ ấy. Nó được rửa tội và đặt tên là Pavel, và người ta nhanh chóng gắn thêm tên Fyodorovitch (con trai của Fyodor) vào sau. Fyodor Pavlovitch không hề phản đối chuyện này và còn thấy nó khá buồn cười, dẫu hắn vẫn kiên quyết chối bay chối biến trách nhiệm của mình. Người dân trong thị trấn tỏ ra hài lòng khi thấy hắn nhận nuôi đứa trẻ bị bỏ rơi. Về sau, Fyodor Pavlovitch đã bịa ra một cái họ cho đứa trẻ, gọi nó là Smerdyakov, phỏng theo biệt danh của mẹ nó.

Và thế là Smerdyakov trở thành người hầu thứ hai của Fyodor Pavlovitch, sống tại căn nhà nhỏ cùng Grigory và Marfa vào thời điểm câu chuyện của chúng tôi bắt đầu. Nó được giao việc nấu nướng. Lẽ ra tôi nên kể thêm đôi điều về Smerdyakov này, nhưng tôi cảm thấy ngượng ngùng khi cứ để độc giả phải bận tâm quá lâu vào những kẻ đầy tớ tầm thường ấy, nên tôi xin quay lại mạch câu chuyện, với hy vọng sẽ có dịp nhắc nhiều hơn về Smerdyakov trong tiến trình của tác phẩm.