Quả thực cậu không có thời gian để chần chừ. Ngay cả khi đang nói lời tạm giã Lise, trong đầu cậu đã loé lên ý nghĩ phải tìm cách mưu mẹo để gặp người anh Dmitri, kẻ dường như đang cố tình tránh mặt cậu. Trời đã xế chiều, suýt soát ba giờ. Tâm can Alyosha hoàn toàn hướng về tu viện, về vị thánh đang hấp hối của mình, nhưng sự bức thiết phải gặp Dmitri đã lấn át tất cả. Niềm tin rằng một tai hoạ lớn không thể tránh khỏi sắp sửa giáng xuống ngày càng củng cố mạnh mẽ trong tâm trí Alyosha qua từng giờ. Tai hoạ ấy là gì, và cậu sẽ nói gì với anh mình vào khoảnh khắc đó, có lẽ cậu chưa thể nói rạch ròi. “Thậm chí dẫu vị ân sư của ta có phải từ trần khi không có ta ở bên, thì chí ít ta cũng không phải dằn vặt suốt đời với ý nghĩ rằng mình đã có thể cứu vãn điều gì đó nhưng lại thôi, cứ thế bước qua và hối hả trở về nhà. Nếu làm theo dự định này, ta đang tuân theo lời răn vĩ đại của người.”
Kế hoạch của cậu là bất ngờ tóm lấy người anh Dmitri, trèo qua hàng rào như ngày hôm qua, đột nhập vào khu vườn rồi ngồi chờ trong chiếc chòi nghỉ. Alyosha nghĩ rằng nếu Dmitri không có ở đó, cậu sẽ không báo cho Foma hay đám gia nhân trong nhà hay biết, mà cứ ẩn nấp trong chòi, dẫu có phải đợi đến tối mịt. Nếu như hôm trước, Dmitri vẫn đang rình rập để gặp Grushenka, rất có thể anh ta sẽ lui tới chòi nghỉ. Dù vậy, Alyosha không bận tâm lắm đến các chi tiết trong kế hoạch của mình, mà quyết tâm thực hiện cho bằng được, dẫu điều đó đồng nghĩa với việc hôm ấy cậu không thể quay về tu viện.
Mọi chuyện diễn ra suôn sẻ không chút trở ngại; cậu trèo qua hàng rào gần như đúng chỗ của ngày hôm qua và lẻn vào chòi nghỉ mà không bị ai phát hiện. Cậu không muốn bị chú ý. Người đàn bà trong nhà và cả Foma nữa, nếu hắn có mặt ở đây, có lẽ sẽ trung thành với anh trai cậu và tuân lệnh hắn, từ đó không cho Alyosha bước vào vườn, hoặc sẽ cảnh báo Dmitri rằng có kẻ đang lùng sục và dò hỏi tung tích anh ta.
Trong chòi nghỉ chẳng có một bóng người. Alyosha ngồi xuống và bắt đầu chờ đợi. Cậu đảo mắt quan sát xung quanh, chẳng hiểu sao lại thấy chiếc chòi trông cũ kỹ hơn hẳn hôm qua. Dù thời tiết đẹp chẳng kém gì ngày hôm qua, nơi này lần này trông thật thảm hại và nhỏ nhoi. Trên chiếc bàn vẫn còn hằn một vòng tròn, chắc chắn là do vết rượu brandy bị đổ ngày hôm qua để lại. Những ý nghĩ ngốc nghếch và lạc đề cứ vẩn vơ trong đầu cậu, như vẫn thường thế trong những khoảng thời gian chờ đợi mệt mỏi. Cậu tự hỏi, chẳng hạn, tại sao mình lại ngồi đúng vào chỗ cũ mà không chọn chiếc ghế khác. Cuối cùng, cậu cảm thấy vô cùng chán nản — chán nản vì sự hồi hộp và bất định. Nhưng cậu ngồi chưa đầy một phần tư giờ thì bỗng nghe tiếng đàn ghita khua vang ở đâu đó ngay gần đây. Có ai đó đang ngồi, hoặc vừa mới ngồi xuống, đâu đó trong lùm cây cách đó không quá hai mươi bước chân. Alyosha chợt nhớ ra rằng khi bước ra khỏi chòi nghỉ vào ngày hôm qua, cậu đã thoáng thấy một chiếc ghế dài trong vườn, sơn xanh và đã cũ, nằm giữa lùm cây bên trái, sát hàng rào. Chắc là họ đang ngồi trên chiếc ghế đó lúc này. Họ là ai?
Một giọng đàn ông bỗng vang lên cất tiếng hát bằng giọng giả thanh ngọt xớt, vừa hát vừa tự đệm đàn:
Bằng sức mạnh vô song
Lòng tôi vương bóng hồng.
Lạy Chúa, xin thương xót
Cho nàng và cho tôi!
Cho nàng và cho tôi!
Cho nàng và cho tôi!
Giọng hát bặt dứt. Đó là giọng nam trung của kẻ làm thuê và bài hát của kẻ làm thuê. Một giọng khác, giọng phụ nữ, độtאbỗng cất lên đầy nịnh nọt và bẽn lẽn, nhưng lại ra chiều đài các điệu đà:
“Sao đã lâu lắm rồi Pavel Fyodorovitch không ghé thăm chúng tôi? Sao anh lúc nào cũng coi rẻ chúng tôi thế?”
“Đâu có thế,” giọng nam đáp lại một cách lịch sự nhưng đầy vẻ uy nghiêm cương quyết. Rõ ràng là người đàn ông đang nắm thế thượng phong, còn người phụ nữ thì đang chủ động tỏ tình. “Hẳn gã này là Smerdyakov,” Alyosha thầm nghĩ, “dựa theo giọng điệu của hắn. Còn người phụ nữ chắc là cô con gái chủ nhà mới ở Mát-xcơ-va về, người mặc chiếc váy đuôi tôm và hay sang chỗ Marfa xin súp.”
“Tôi cực kỳ mê đủ loại thơ ca, miễn là chúng có vần điệu,” giọng người phụ nữ tiếp lời. “Sao anh không hát tiếp đi?”
Người đàn ông lại cất tiếng hát:
Của cải vua chúa có là chi
Miễn người thương được mạnh khỏe thì!
Lạy Chúa, xin thương xót
Cho nàng và cho tôi!
Cho nàng và cho tôi!
Cho nàng và cho tôi!
“Lần trước nghe còn hay hơn cơ,” giọng người phụ nữ nhận xét. “Hôm trước anh hát câu ‘Miễn người thương được mạnh khỏe thì’; nghe dịu dàng hơn nhiều. Chắc hôm nay anh quên mất rồi.”
“Thơ phú là thứ vớ vẩn!” Smerdyakov cộc lốc đáp.
“Ối, không đâu! Tôi thích thơ ca lắm.”
“Xét cho cùng thì thơ ca vốn là thứ vô tích sự. Cứ thử ngẫm mà xem, có ai lại đi nói chuyện bằng thơ vần bao giờ? Và nếu tất cả chúng ta đều nói chuyện bằng vần điệu, dẫu cho có là sắc lệnh của triều đình đi chăng nữa, thì chúng ta cũng chẳng truyền đạt được mấy đâu, phải không nào? Thơ với chả thẩn chẳng ích gì đâu, Marya Kondratyevna ạ.”
“Sao anh khôn thế nhỉ? Sao mà anh lại thấu triệt mọi chuyện sâu sắc đến vậy?” Giọng người phụ nữ ngày càng trở nên nịnh nọt hơn.
“Tôi còn có thể làm tốt hơn thế. Tôi đã có thể hiểu biết nhiều hơn thế, nếu không vì số phận hẩm hiu của tôi từ thủa lọt lòng. Tôi sẵn sàng bắn thủng ngực một kẻ thách đấu nếu hắn dám lăng mạ tôi chỉ vì tôi là dòng dõi của một kẻ ăn mày nhơ nhớp và không có lấy một người cha. Thế mà người ta từng lôi chuyện đó ra để sỉ nhục tôi ở Mát-xcơ-va đấy. Tin đó đã bay từ đây tới tận trển, nhờ ơn Grigory Vassilyevitch cả. Grigory Vassilyevitch trách tôi vì đã bất mãn với thân phận của mình, nhưng tôi thà cầu xin họ bóp chết tôi từ trong bụng mẹ để khỏi phải chào đời còn hơn. Họ từng bàn tán ngoài chợ, và cả u của cô nữa, với sự thiếu tế nhị tột cùng, đã oang oang kể lể rằng tóc u ta xù như cái thảm lau chân, và người thì thấp hơn năm thước tây có một chút. Vẽ chuyện một chút làm gì trong khi u ta hoàn toàn có thể nói là ‘một tí’, giống như tất cả mọi người khác chứ? U ta muốn làm cho câu chuyện trở nên cảm động, mang đậm chất dân dã quê mùa. Một tên nông dân Nga thì biết gì là xúc cảm nếu đem so với một kẻ có học thức? Hắn ta làm gì có chút cảm xúc nào trong sự dốt nát của mình chứ. Từ bé, cứ hễ nghe ai nói câu ‘một chút’ là tôi lại tức điên lên được. Tôi căm ghét toàn bộ nước Nga, Marya Kondratyevna ạ.”
“Nếu anh là một thiếu sinh quân trong quân đội, hay một tay kỵ binh trẻ tuổi, thì anh đã chẳng nói những lời đó, mà hẳn đã tuốt gươm ra để bảo vệ toàn nước Nga rồi.”
“Tôi chẳng muốn làm lính kỵ binh đâu, Marya Kondratyevna ạ, và hơn thế nữa, tôi còn muốn dẹp bỏ toàn bộ quân đội ấy chứ.”
“Thế rồi khi giặc ngoại xâm tràn tới, ai sẽ là kẻ bảo vệ chúng ta?”
“Chẳng cần phải bảo vệ gì sất. Hồi năm 1812 đã từng có một cuộc đại xâm lược vào nước Nga của Napoleon, Hoàng đế đầu tiên của nước Pháp, thân phụ của vị đương kim hoàng đế bây giờ, và giá như lúc đó họ chinh phục được chúng ta thì mọi chuyện đã tốt biết mấy. Một dân tộc văn minh sẽ chinh phục một dân tộc ngu đần và sáp nhập nó. Khi ấy chúng ta đã có được những thể chế hoàn toàn khác biệt rồi.”
“Liệu bên xứ người ta có tốt hơn ở xứ mình nhiều không nhỉ? Tôi đố mà đổi được một anh công tử dandy mà tôi quen lấy ba chàng trai người Anh đấy,” Marya Kondratyevna dịu dàng nhận xét, chắc hẳn kèm theo lời nói ấy là một cái liếc mắt đưa tình hết sức đong đưa.
“Cái đó thì tùy người nghĩ thôi.”
“Nhưng trông anh cứ như người ngoại quốc ấy — y hệt như một quý ông ngoại quốc chính hiệu. Tôi phải nói thật dẫu có hơi ngượng ngùng.”
“Nếu cô muốn biết, thì dân tình ở bển và dân mình ở đây thói hư tật xấu y chang nhau. Họ cũng là một lũ bịp bợm cả, chỉ có điều ở bển thì thằng đểu cáng đi giày da bóng lộn, còn ở đây thì kẻ đốn mạt bò lê lết trong vũng bùn mà chẳng thấy có gì là xấu xa cả. Người Nga đúng là cần phải cho một trận roi đòn, y như lời Fyodor Pavlovitch đã nói rất đúng vào ngày hôm qua, dẫu cho lão ta có điên rồ và đám con cái lão cũng vậy.”
“Chính anh từng nói là rất kính trọng Ivan Fyodorovitch cơ mà.”
“Nhưng anh ta gọi tôi là một tên gia nhân hèn mọn bốc mùi. Anh ta nghĩ rằng tôi có thể sinh sự bất tuân. Anh ta lầm to rồi. Nếu trong túi tôi có sẵn một khoản tiền, tôi đã rời khỏi nơi này từ lâu lắm rồi. Dmitri Fyodorovitch còn thấp kém hơn bất kỳ tên gia nhân nào về cung cách cư xử, về tư duy lẫn tình trạng túng quẫn của hắn. Hắn chẳng biết làm tích sự gì ráo, thế mà lại được mọi người nể trọng. Tôi có thể chỉ là một thằng nấu súp, nhưng nếu gặp thời, tôi hoàn toàn có thể mở một quán cà phê nhà hàng ở phố Petrovka bên Mát-xcơ-va, vì tay nghề nấu nướng của tôi là một thứ gì đó vô cùng đặc biệt, và ở Mát-xcơ-va chẳng có ai, ngoại trừ người nước ngoài, có tài nghệ nấu nướng đặc biệt cả. Dmitri Fyodorovitch chẳng qua chỉ là một kẻ ăn mày, nhưng nếu hắn thách đấu với con trai của một vị bá tước quyền quý nhất xứ, hắn cũng dám lao vào chiến đấu. Thế nhưng hắn có điểm gì hơn tôi cơ chứ? Trong khi hắn ta đần độn hơn tôi gấp vạn lần. Nhìn số tiền hắn ném qua cửa sổ một cách vô tích sự kìa!”
“Trận đấu súng chắc là lãng mạn lắm nhỉ,” Marya Kondratyevna đột nhiên cất lời nhận xét.
“Sao lại thế?”
“Chắc là vừa đáng sợ lại vừa dũng cảm lắm, nhất là khi mấy chàng sĩ quan trẻ tuổi tay cầm súng lục chĩa vào nhau chỉ vì một bóng hồng nào đó. Quả là một bức tranh tuyệt mỹ! A, ngộ nhỡ mà phụ nữ chúng tôi cũng được phép đứng xem, tôi sẵn sàng đánh đổi mọi thứ để được mục kích một lần!”
“Chuyện bắn người khác thì hay ho gì cho cam, chứ còn lúc người ta chĩa nòng súng thẳng vào mõm mình ấy, chắc chắn là cậu sẽ thấy quê độ lắm đấy. Đến lúc ấy có mà chạy thà chết khiếp ấy chứ, Marya Kondratyevna ạ.”
“Ý anh là anh sẽ bỏ chạy á?” Nhưng Smerdyakov chẳng thèm đếm xỉa gì đến câu hỏi đó. Sau một thoáng im lặng, tiếng đàn ghita lại khua lên và hắn tiếp tục cất giọng giả thanh hát bài ca cũ:
Mặc ai nói ngả nói nghiêng,
Tôi đây vẫn quyết đi liền một phương.
Đời vui tươi với đoạn trường,
Nơi thành thị lớn muôn vàn sắc hoa.
Tôi nào buồn tủi đâu ta,
Tôi nào buồn tủi dẫu là một phen,
Chẳng hề buồn tủi chút tên.
Rồi một chuyện bất ngờ xảy ra. Alyosha bỗng hắt xì một cái rõ to. Cả hai im bặt. Alyosha đứng dậy và bước thẳng về phía họ. Cậu bắt gặp Smerdyakov đang ăn mặc chải chuốt, đi giày da bóng loáng, tóc bôi pomade chải mượt, có lẽ còn uốn xoăn tít. Chiếc đàn ghita nằm vắt vẻo trên ghế đá. Đi cùng hắn là cô con gái chủ nhà, diện chiếc váy xanh nhạt với cái đuôi váy dài tới hai thước. Cô ta còn trẻ và trông cũng không đến nỗi nào, ngặt nỗi khuôn mặt lại tròn vo và chi chít những tàn nhang khủng khiếp.
“Anh Dmitri nhà tôi có sớm về không?” Alyosha cất tiếng hỏi với vẻ điềm tĩnh nhất có thể.
Smerdyakov chậm rãi đứng lên; Marya Kondratyevna cũng đứng dậy theo.
“Làm sao mà tôi hay được chuyện của Dmitri Fyodorovitch cơ chứ? Tôi có phải là kẻ canh chừng lão ta đâu,” Smerdyakov điềm đạm, rành mạch và đầy vẻ trịch thượng đáp lời.
“Nhưng tôi chỉ hỏi xem anh có biết hay không thôi?” Alyosha giải thích thêm.
“Tôi chẳng biết gì về tung tích của hắn ta và cũng chẳng muốn bận tâm.”
“Nhưng anh trai tôi bảo rằng chính anh là người thông báo mọi chuyện xảy ra trong nhà cho anh ấy, và đã hứa sẽ báo cho anh ấy biết khi nào Agrafena Alexandrovna tới.”
Smerdyakov chậm rãi quay sang nhìn cậu bằng ánh mắt dửng dưng.
“Thế sao lần này cậu lại lọt vào đây được hay vậy, trong khi cổng ngõ đã cài then từ cả tiếng đồng hồ trước rồi cơ mà?” hắn hỏi, nhìn chằm chằm vào Alyosha.
“Tôi đi từ ngõ sau, trèo qua hàng rào, rồi tiến thẳng vào chòi nghỉ. Mong cô lượng thứ cho,” cậu nói thêm, quay sang hướng Marya Kondratyevna. “Tôi đang vội tìm anh trai mình.”
“Chà, nào dám chấp nhất chi cậu!” Marya Kondratyevna cất giọng kéo dài, lấy làm hãnh diện vì lời xin lỗi của Alyosha. “Bởi vì Dmitri Fyodorovitch vẫn hay lui tới chòi nghỉ theo lối đó mà. Có khi tụi tôi chẳng hay biết lão có nhà mà lão cứ ngồi lì trong chòi ấy chứ.”
“Tôi đang rất sốt sắng tìm anh ấy, hoặc muốn biết từ hai người xem hiện giờ anh ấy đang ở đâu. Tin tôi đi, đây là chuyện vô cùng quan trọng đối với anh ấy.”
“Lão có bao giờ chịu nói cho chúng tôi biết đâu,” Marya Kondratyevna lắp bắp.
“Dẫu cho trước đây tôi vẫn thường lui tới đây như một người bạn,” Smerdyakov lại cất lời, “thì Dmitri Fyodorovitch cũng đã làm phiền tôi một cách tàn nhẫn ngay cả ở chốn này bằng những câu hỏi không dứt về ông chủ. ‘Có tin tức gì không?’ — lão hay hỏi thế. ‘Trong đó hiện giờ ra sao rồi? Ai đến ai đi?’ — rồi đòi tôi phải báo cáo tường tận mọi thứ. Lão đã hai lần đe dọa lấy mạng tôi rồi đấy.”
“Lấy mạng ư?” Alyosha kinh ngạc thốt lên.
“Cậu tưởng với cái bản tính hung hăng của lão — thứ mà chính cậu hôm qua cũng có dịp mục sở thị — thì lão tiếc gì mạng người chắc? Lão bảo rằng nếu tôi dám cho Agrafena Alexandrovna vào nhà và để mụ ta qua đêm ở đây, thì tôi sẽ là kẻ phải gánh họa đầu tiên. Tôi sợ lão lắm chứ, và ngộ nhỡ tôi không còn sợ cái hậu quả của việc đi báo cảnh sát hơn nữa, thì tôi đã mách phỏm cho nhà chức trách rồi đấy. Chúa mới biết được lão ta có thể làm ra những trò tày trời gì!”
“Cậu ấm nhà tôi hôm nọ còn bảo thẳng mặt lão rằng: ‘Tao sẽ giã mày trong cối đá cho xem!’” Marya Kondratyevna thêm vào.
“Ồ, nếu chỉ là dọa giã trong cối đá thì có khi chỉ là lời nói suông thôi,” Alyosha nhận xét. “Giá mà gặp được anh ấy, tôi cũng sẽ nói chuyện với anh ấy về việc đó.”
“Chà, điều duy nhất tôi có thể nói với cậu thế này,” Smerdyakov nói, như thể vừa đổi ý; “tôi có mặt ở đây với tư cách là một người bạn cũ kiêm hàng xóm, không qua lại thì lại hóa ra kỳ cục. Mặt khác, chính tay Ivan Fyodorovitch đã sai tôi đi từ sáng sớm tinh mơ tới chỗ ở của anh trai cậu ở phố Lake, không mang theo thư từ gì cả, chỉ nhắn nhủ Dmitri Fyodorovitch tới ăn trưa cùng anh ấy tại quán ăn ở ngoài chợ đây này. Tôi đã đến đó, nhưng chẳng gặp Dmitri Fyodorovitch ở nhà, dẫu lúc đó đã là tám giờ. ‘Hắn có đến đây, nhưng đã đi hẳn rồi’, chủ nhà trọ đã khẳng định chắc nịch như thế. Cứ như thể họ đã có sự thông đồng với nhau từ trước vậy. Rất có thể vào giờ phút này hắn đang ở quán ăn cùng Ivan Fyodorovitch rồi, vì Ivan Fyodorovitch nãy giờ vẫn chưa về nhà ăn trưa, còn Fyodor Pavlovitch thì đã ăn một mình từ cách đây một tiếng và đã đi nằm nghỉ rồi. Nhưng tôi khẩn khoản van xin cậu đừng nhắc đến tôi và những gì tôi vừa kể nhé, không thì lão ta sẽ bóp cổ tôi chết tươi mất thôi.”
“Anh Ivan đã mời Dmitri tới quán ăn ngày hôm nay ư?” Alyosha nhanh chóng lặp lại.
“Đúng thế đấy.”
“Quán trọ Metropolis ngoài khu chợ ấy hả?”
“Chuẩn không cần chỉnh.”
“Khả năng cao là thế rồi,” Alyosha kêu lên, vô cùng phấn khích. “Cảm ơn anh nhé, Smerdyakov; thông tin này rất quan trọng. Tôi phải tới đó ngay lập tức đây.”
“Đừng có bán đứng tôi đấy nhé,” Smerdyakov gọi với theo sau lưng cậu.
“Ồ, không đâu, tôi sẽ ghé quán trọ như thể vô tình tạt qua thôi. Đừng lo lắng.”
“Nhưng đợi chút đã, tôi ra mở cổng cho cậu,” Marya Kondratyevna kêu lên.
“Thôi khỏi; đi đường tắt nhanh hơn, tôi lại trèo qua hàng rào vậy.”
Những gì vừa nghe được khiến Alyosha hết sức bồi hồi, lo lắng. Cậu cắm cổ chạy ra quán trọ. Đương nhiên cậu không thể cứ để nguyên bộ tu phục mà bước chân vào quán nhậu được, nhưng cậu hoàn toàn có thể đứng ở lối ra vào để dò hỏi tung tích các anh mình rồi gọi họ ra ngoài. Thế nhưng, vừa khéo lúc cậu tới nơi, một khung cửa sổ bỗng bật mở, và người anh Ivan từ trên lầu cất tiếng gọi giật xuống:
“Alyosha, em có thể lên đây với anh chút được không? Anh sẽ mang ơn em nhiều lắm.”
“Dạ được chứ ạ, chỉ là em không chắc bộ đồ tu hành này có tiện hay không—”
“Nhưng anh ngồi ở một phòng riêng mà. Cứ thong thả bước lên bậc thềm đi; anh chạy xuống đón em ngay đây.”
Chỉ một phút sau, Alyosha đã ngồi bên cạnh người anh trai. Ivan đang một mình dùng bữa.
