Bà Hohlakov lại là người đầu tiên ra đón Alyosha. Bà đang bối rối; một chuyện quan trọng đã xảy ra. Cơn cuồng loạn của Katerina Ivanovna đã chấm dứt bằng một trận ngất xỉu, rồi tiếp theo là “một sự suy nhược khủng khiếp, ghê gớm, nằm trợn ngược mắt và mê sảng”. Giờ thì cô ấy đang lên cơn sốt. Người ta đã phái người đi mời Herzenstube; người ta đã gọi các dì tới. Các dì đã có mặt ở đây từ trước, nhưng Herzenstube thì vẫn chưa thấy đến. Tất cả đang ngồi trong phòng cô ấy để chờ đợi. Hiện tại cô ấy đã bất tỉnh, và nhỡ chuyển thành chứng viêm màng não thì sao!
Bà Hohlakov trông có vẻ hoảng hốt vô cùng. “Việc này nghiêm trọng lắm, nghiêm trọng lắm,” bà lặp lại trong từng câu nói, như thể chưa có chuyện gì từ trước đến nay trong đời bà lại nghiêm trọng đến thế. Alyosha lo lắng lắng nghe, và toan kể lại những chuyến đi của mình, nhưng bà đã ngắt lời ngay từ câu đầu tiên. Bà không có thời gian để nghe. Bà nài nỉ cậu vào ngồi với Lise và chờ bà ở đó.
“Lise,” bà thì thầm gần như sát tai cậu, “Lise vừa khiến bác ngạc nhiên vô cùng, Alexey Fyodorovitch thân mến ạ. Con bé cũng làm bác cảm động nữa, thế nên lòng bác tha thứ cho nó tất cả. Cậu có tưởng tượng nổi không, ngay sau khi cậu vừa đi, nó bắt đầu cảm thấy thực sự hối hận vì đã cười cợt cậu vào ngày hôm nay và hôm qua, dẫu rằng nó không hề cười cợt cậu, mà chỉ đùa giỡn thôi. Nhưng con bé lại cảm thấy vô cùng ân hận vì chuyện đó, suýt khóc đến nơi, khiến bác ngạc nhiên hết sức. Nó chưa từng thực sự hối hận vì tội hay cười nhạo bác bao giờ, mà toàn biến mọi thứ thành trò đùa. Và cậu biết đấy, nó cười nhạo bác từng phút từng giây ấy chứ. Nhưng lần này thì nó nói thật lòng. Nó đánh giá rất cao ý kiến của cậu, Alexey Fyodorovitch ạ, vậy nên nếu có thể, xin đừng phật ý hay tổn thương vì nó nhé. Bác chưa bao giờ khắt khe với con bé cả, vì nó khôn ngoan lắm. Cậu có tin nổi không? Nó vừa mới bảo cậu là một người bạn thời thơ ấu của nó, ‘người bạn lớn nhất thời thơ ấu’ — cậu nghĩ mà xem — ‘người bạn lớn nhất’ — thế còn bác thì sao? Con bé có tình cảm và ký ức rất sâu sắc, hơn thế nữa, nó lại dùng những cụm từ ấy, những từ ngữ bất ngờ nhất, thốt ra hoàn toàn bất thình lình vào lúc cậu ít ngờ tới nhất. Dạo gần đây nó có nhắc đến một cây thông, chẳng hạn thế: có một cây thông từng đứng trong khu vườn nhà bác từ thưở nhỏ của nó. Rất có thể bây giờ nó vẫn đứng ở đó; vậy nên chẳng việc gì phải dùng thì quá khứ cả. Cây cối đâu giống con người, Alexey Fyodorovitch ạ, chúng đâu có thay đổi nhanh chóng. ‘Mẹ ơi,’ con bé nói, ‘con nhớ cây thông này như trong một giấc mơ,’ chỉ là nó nói về điều đó một cách độc đáo đến nỗi bác không sao nhắc lại được. Hơn nữa, bác quên mất tiêu rồi. Thôi, chào cậu nhé! Bác lo lắng đến mức cảm thấy mình phát điên lên mất. À này! Alexey Fyodorovitch, đời bác đã có hai lần phát điên rồi đấy. Vào với Lise đi, hãy làm con bé vui lên, bằng cách duyên dáng mà cậu vẫn luôn làm ấy. Lise ơi,” bà gọi lớn, tiến về phía cửa phòng, “đây này, mẹ dẫn Alexey Fyodorovitch đến cho con đây, người mà con đã lăng mạ tệ hại thế đấy. Cậu ấy hoàn toàn không giận đâu, mẹ đảm bảo với con; ngược lại, cậu ấy còn ngạc nhiên vì con lại có thể nghĩ như vậy cơ đấy.”
“Merci, maman. Mời anh vào, Alexey Fyodorovitch.”
Alyosha bước vào. Lise có vẻ hơi lúng túng và đỏ bừng mặt ngay lập tức. Rõ ràng là con bé đang xấu hổ vì điều gì đó, và giống như mọi người thường làm trong những hoàn cảnh như thế, nó lập tức bắt đầu chuyển sang những chuyện khác, cứ như thể chúng đang hấp dẫn nó vô cùng vào khoảnh khắc ấy.
“Mẹ vừa kể hết cho em nghe về hai trăm rúp rồi, Alexey Fyodorovitch ạ, và chuyện anh đem tiền cho người sĩ quan nghèo khổ ấy... rồi mẹ còn kể cả câu chuyện khủng khiếp về việc ông ấy bị lăng mạ ra sao... và anh biết đấy, dẫu cho mẹ có hay lú lẫn... mẹ cứ sa đà từ chuyện nọ xọ sang chuyện kia... em đã khóc khi nghe kể đấy. Nào, anh đã đưa tiền cho ông ấy chưa và người đàn ông tội nghiệp ấy giờ ra sao rồi?”
“Thực ra thì anh đã không đưa cho ông ấy, và đó là một câu chuyện dài,” Alyosha đáp, cứ như thể cậu cũng chẳng thể nghĩ đến điều gì khác ngoài nỗi tiếc nuối vì đã thất bại, thế nhưng Lise thừa thừa hiểu rằng cậu cũng đang đánh trống lảng, và rằng cậu cũng đang cố lái câu chuyện sang hướng khác.
Alyosha ngồi xuống bàn và bắt đầu kể câu chuyện của mình, nhưng ngay từ những lời đầu tiên, sự lúng túng của cậu đã biến mất và thu hút trọn vẹn sự chú ý của Lise. Cậu nói bằng tất cả nỗi niềm sâu kín, chịu sự chi phối từ ấn tượng mạnh mẽ mà cậu vừa trải qua, và cậu đã kể lại câu chuyện một cách rành mạch, chi tiết. Ngày xưa ở Moskva, cậu vốn rất thích đến gặp Lise để kể cho con bé nghe về những gì vừa xảy ra với mình, những gì cậu đọc được, hay những ký ức tuổi thơ. Thỉnh thoảng họ lại cùng nhau mơ mộng và dệt nên cả những câu chuyện tình — thường là vui tươi và thú vị. Giờ đây, cả hai đều cảm thấy như được đưa trở về quá khứ ở Moskva của hai năm trước. Lise vô cùng cảm động trước câu chuyện của cậu. Alyosha miêu tả Ilusha bằng sự ấm áp trong lòng. Khi cậu kể xong đoạn người đàn ông bất hạnh ấy giày xéo lên số tiền, Lise không kìm được mà chắp tay thốt lên:
“Thế ra anh không đưa tiền cho ông ấy ư! Thế ra anh để mặc ông ấy bỏ chạy sao! Ôi trời ơi, áng lẽ anh phải đuổi theo chứ!”
“Không, Lise ạ; anh không đuổi theo thì tốt hơn,” Alyosha nói, đứng dậy khỏi ghế và trầm ngâm rảo bước quanh phòng.
“Sao lại thế? Sao lại tốt hơn cơ chứ? Giờ thì họ không có gì ăn và hoàn cảnh đã tuyệt vọng rồi còn gì?”
“Không tuyệt vọng đâu, vì hai trăm rúp đó rồi sẽ vẫn thuộc về họ. Ngày mai ông ấy sẽ nhận tiền thôi. Ngày mai chắc chắn ông ấy sẽ nhận,” Alyosha vừa đi bách bộ vừa trầm ngâm suy nghĩ. “Em thấy đấy, Lise,” cậu tiếp tục, đột ngột dừng lại trước mặt con bé, “anh đã phạm phải một sai lầm, nhưng chính sai lầm đó, hóa ra lại là điều tốt nhất.”
“Sai lầm gì cơ, và tại sao lại là điều tốt nhất?”
“Anh sẽ kể cho em nghe. Ông ấy là một người có tính cách yếu đuối và nhút nhát; ông ấy đã chịu đựng quá nhiều và bản tính lại rất lương thiện. Anh cứ tự hỏi mãi tại sao ông ấy lại đâm ra tự ái đột ngột thế, vì anh đảm bảo với em, cho đến phút cuối cùng, ông ấy cũng không hề biết rằng mình sắp sửa dẫm nát những tờ tiền đó. Và giờ thì anh nghĩ có rất nhiều điều khiến ông ấy tủi hổ... và trong hoàn cảnh của ông ấy thì không thể khác được.... Trước hết, ông ấy cảm thấy xót xa vì đã quá vui mừng trước số tiền đó ngay trước mặt anh mà không giấu giếm anh. Phải chi ông ấy vui mừng nhưng đừng quá lộ liễu; phải chi ông ấy đừng bộc lộ ra thế; phải chi ông ấy cũng ra điều ngại ngùng, làm khó làm dễ như người ta vẫn hay làm khi nhận tiền, thì có lẽ ông ấy đã có thể thản nhiên nhận lấy. Đằng này ông ấy lại mừng rỡ một cách chân thành quá mức, và điều đó thật đáng hổ thẹn. À Lise ạ, ông ấy là một con người tốt bụng và chân thật — đó mới chính là điểm tồi tệ nhất trong toàn bộ câu chuyện này. Suốt quãng thời gian nói chuyện, giọng ông ấy vừa yếu ớt, vừa đứt quãng, ông ấy cứ nói mãi, nói mãi không ngừng, miệng cứ cười một nụ cười thế nào ấy, hoặc có lẽ ông ấy đang khóc — phải, anh dám chắc là ông ấy đang khóc, vì ông ấy quá đỗi vui mừng — rồi ông ấy kể về những đứa con gái của mình... và về công việc mà ông ấy có thể kiếm được ở một thị trấn khác... Và khi đã dốc bầu tâm sự, ông ấy đâm ra xấu hổ vì đã phơi bày cả cõi lòng cho anh thấy như vậy. Thế là ông ấyâm thầm căm ghét anh ngay lập tức. Ông ấy là một trong số những con người nghèo khổ mang lòng tự ái nặng nề. Điều khiến ông ấy thấy xấu hổ nhất chính là việc ông ấy đã đầu hàng quá nhanh và coi anh như một bạn tri kỷ, em hiểu chứ. Lúc đầu ông ấy suýt lao vào anh và tìm cách dọa nạt, nhưng ngay khi nhìn thấy tiền là ông ấy bắt đầu ôm chầm lấy anh; cứ hết chạm vào người này lại đến tay anh. Chắc chắn đó là lý do khiến ông ấy thấy mọi chuyện thật nhục nhã, và rồi anh lại phạm phải cái sai lầm ấy, một sai lầm rất tai hại. Anh bỗng nhiên nói với ông ấy rằng nếu ông ấy không đủ tiền để chuyển đến thị trấn khác, chúng ta sẽ cho ông ấy, và thực ra chính anh sẽ cho ông ấy bao nhiêu tùy thích bằng tiền riêng của mình. Điều đó giáng một đòn mạnh vào ông ấy. Tại sao, ông ấy nghĩ vậy đấy, mà anh lại cứ xía vào để giúp đỡ mình? Em biết không, Lise, thật quá đỗi khó khăn cho một kẻ từng bị tổn thương khi người khác nhìn vào mình cứ như thể họ là những ân nhân... Anh từng nghe điều đó; Cha Zossima đã bảo anh thế. Anh không biết phải diễn tả thế nào, nhưng anh vẫn thường tự mình chứng kiến điều đó. Và chính bản thân anh đôi khi cũng cảm thấy như vậy. Điểm tồi tệ nhất là dẫu cho ông ấy không hề biết, cho đến tận phút chót, rằng mình sẽ giày xéo lên những đồng tiền, nhưng thâm tâm ông ấy lại mang một thứ linh cảm về điều đó, anh chắc chắn thế. Chính thứ linh cảm ấy mới làm ông ấy ngất ngây đến vậy.... Và dẫu cho điều đó thật kinh khủng, nhưng nó lại là một điều may mắn. Thực tình, anh tin rằng chẳng có điều gì tốt đẹp hơn thế có thể xảy ra nữa.”
“Tại sao, tại sao lại không có điều gì tốt hơn có thể xảy ra cơ chứ?” Lise kêu lên, ngạc nhiên nhìn chằm chằm vào Alyosha.
“Bởi vì nếu ông ấy cầm lấy số tiền đó, thì chỉ một tiếng đồng hồ sau khi về đến nhà, ông ấy sẽ ôm mặt khóc nức nở vì tủi nhục, chính xác là chuyện đó sẽ xảy ra. Và rất có thể sáng sớm mai ông ấy sẽ tìm đến anh, rồi ném thẳng những tờ tiền vào mặt anh và dẫm nát chúng y như lúc nãy vậy. Nhưng giờ đây, ông ấy đã lủi thủi về nhà trong sự kiêu hãnh và đắc thắng tột cùng, dẫu cho ông ấy biết rằng mình đã ‘tự hủy hoại bản thân’. Thế nên bây giờ, chẳng có gì dễ dàng hơn việc khiến ông ấy nhận hai trăm rúp vào ngày mai cả, bởi vì ông ấy đã rửa sạch danh dự, đã vứt bỏ tiền bạc và dẫm nát nó dưới chân rồi.... Khi làm điều đó, ông ấy đâu thể biết rằng ngày mai anh sẽ đem nó đến cho mình lần nữa, thế nhưng ông ấy lại đang cực kỳ cần số tiền đó. Dẫu cho lúc này ông ấy đang kiêu hãnh với bản thân, thì ngay trong ngày hôm nay, ông ấy vẫn sẽ nghĩ về sự trợ giúp mà mình đã bỏ lỡ. Ông ấy sẽ còn nghĩ về nó nhiều hơn nữa vào ban đêm, sẽ mơ về nó, và đến sáng mai thì có lẽ ông ấy đã sẵn sàng chạy đến tìm anh để cầu xin sự tha thứ. Chính vào lúc ấy, anh sẽ xuất hiện. ‘Này, anh là một con người kiêu hãnh,’ anh sẽ nói: ‘anh đã chứng tỏ điều đó rồi; nhưng giờ thì hãy nhận lấy tiền và tha thứ cho chúng tôi đi!’ Và rồi ông ấy sẽ cầm lấy nó thôi!”
Alyosha chìm đắm trong niềm hân hoan khi thốt lên những lời cuối cùng ấy, “Và rồi ông ấy sẽ cầm lấy nó thôi!” Lise vỗ tay đen đét.
“À, đúng thế thật! Bây giờ thì em hiểu hoàn toàn rồi. Ôi Alyosha, sao anh lại có thể thấu hiểu những điều này cơ chứ? Còn trẻ thế mà đã thấu tỏ cả lòng dạ con người... Em thì chẳng bao giờ tự mình nghĩ ra được.”
“Điều quan trọng lúc này là phải thuyết phục được ông ấy rằng ông ấy hoàn toàn bình đẳng với chúng ta, bất chấp việc ông ấy có nhận tiền từ chúng ta đi chăng nữa,” Alyosha hào hứng tiếp lời, “và không chỉ bình đẳng, mà thậm chí còn ở một vị thế cao hơn.”
“ ‘Ở một vị thế cao hơn’ nghe đáng yêu thật đấy, Alexey Fyodorovitch ạ; nhưng anh cứ nói tiếp đi, nói nữa đi!”
“Ý em là chẳng có cụm từ nào gọi là ‘ở một vị thế cao hơn’ cả chứ gì; nhưng điều đó chẳng hề gì bởi vì—”
“Ối không, đương nhiên là chẳng sao cả rồi. Tha lỗi cho em nhé, Alyosha thân mến... Anh biết không, từ trước tới giờ em hầu như chẳng tôn trọng anh chút nào — ý em là em có tôn trọng anh nhưng trên nền tảng bình đẳng; thế nhưng giờ thì em bắt đầu tôn trọng anh ở một vị thế cao hơn rồi đấy. Đừng giận em nhé anh yêu, vì em hay đùa cợt,” con bé vội vàng đính kèm, giọng đong đầy cảm xúc. “Em thật ngớ ngẩn và nhỏ bé, còn anh, anh cơ chứ! Lắng nghe em này, Alexey Fyodorovitch. Phải chăng trong toàn bộ sự phân tích của chúng ta — ý em là sự phân tích của anh... không, gọi là của chúng ta thì đúng hơn — chẳng phải chúng ta đang tỏ ra khinh miệt ông ấy, con người khốn khổ ấy hay sao — khi mổ xẻ tâm hồn ông ấy theo kiểu đứng từ trên cao nhìn xuống thế này, hả anh? Khi cả gan khẳng định chắc nịch rằng ông ấy sẽ nhận tiền?”
“Không đâu Lise, đó không phải là sự khinh miệt,” Alyosha đáp, cứ như thể cậu đã chuẩn bị sẵn tinh thần cho câu hỏi ấy. “Trên đường đến đây anh cũng đã nghĩ về điều đó. Sao lại có thể là khinh miệt khi tất cả chúng ta đều giống như ông ấy, khi tất cả chúng ta chẳng khác gì ông ấy cơ chứ? Vì em biết đấy, chúng ta y hệt như vậy, chẳng khá khẩm hơn đâu. Nếu chúng ta có tốt hơn chăng nữa, thì ở vào hoàn cảnh của ông ấy, chúng ta cũng sẽ y hệt như thế mà thôi.... Anh không rõ về em thế nào, Lise, chứ bản thân anh, anh cho rằng trong thâm tâm mình mang một tâm hồn đê tiện ở nhiều khía cạnh, còn tâm hồn ông ấy thì không đê tiện; trái lại, nó ngập tràn những cảm xúc cao đẹp.... Không, Lise ạ, anh không hề khinh miệt ông ấy. Em có biết không, Lise, cha bề trên của anh từng bảo rằng hãy quan tâm đến phần lớn mọi người y như cách người ta chăm sóc trẻ thơ, và đối với một số người thì hãy như chăm sóc bệnh nhân trong bệnh viện vậy.”
“Ôi Alexey Fyodorovitch yêu quý, chúng ta hãy quan tâm đến mọi người y như chăm sóc người bệnh đi!”
“Nào Lise, chúng ta cùng làm thế nhé; anh sẵn sàng rồi. Dẫu cho tự thân anh vẫn chưa hoàn toàn sẵn sàng. Đôi khi anh rất thiếu kiên nhẫn và có lúc lại chẳng nhìn thấu sự việc. Em thì khác.”
“Ôi, em không tin đâu! Alexey Fyodorovitch, sao em lại hạnh phúc thế này cơ chứ!”
“Anh rất mừng vì em nói vậy, Lise.”
“Alexey Fyodorovitch, anh tốt bụng một cách kỳ lạ, nhưng đôi khi anh cứ có vẻ ra điều khách sáo thế nào ấy... Thế mà thực chất anh lại chẳng khách sáo chút nào. Ra cửa đi, hé mở thật khẽ rồi ngó xem mẹ có đang nghe lén không,” Lise thì thầm, giọng đầy hồi hộp và hối hả.
Alyosha bước tới, hé cửa và báo cáo rằng chẳng có ai nghe lén cả.
“Lại đây nào, Alexey Fyodorovitch,” Lise tiếp lời, mặt đỏ bừng lên từng mảng. “Đưa tay anh đây cho em — đúng rồi. Em phải thú nhận với anh một chuyện động trời, bức thư hôm qua em viết cho anh không phải là trò đùa đâu, mà là thật đấy,” và con bé lấy tay che mắt lại. Rõ ràng là nó đang vô cùng xấu hổ về lời thú nhận ấy.
Đột ngột, con bé chộp lấy tay cậu và bốc đồng hôn lên ba bận.
“Ôi Lise, thật là một điều may mắn!” Alyosha vui mừng kêu lên. “Em biết không, anh hoàn toàn chắc chắn là em nói thật lòng mà.”
“Chắc chắn ư? Thật thế á!” Con bé bỏ tay cậu ra, nhưng vẫn không chịu buông hẳn, mặt đỏ rần rần và bật cười khẽ đầy hạnh phúc. “Em hôn tay người ta mà người ta lại bảo ‘Thật là một điều may mắn!’ ”
Nhưng lời trách cứ ấy thật oan uổng. Bản thân Alyosha lúc này cũng đang vô cùng xúc động.
“Anh rất muốn làm em vừa lòng mãi mãi, Lise, nhưng anh chẳng biết phải làm thế nào,” cậu lẩm bẩm, mặt cũng đỏ bừng lên.
“Alyosha yêu quý, anh thật lạnh lùng và thô lỗ. Anh thấy chưa? Anh ấy đã chọn em làm vợ và coi chuyện đó là đương nhiên rồi kìa. Anh ấy chắc mẩm là em nói thật lòng cơ đấy. Cậu bảo thế có chết người không cơ chứ — đấy, người ta gọi thế là hỗn xược đấy — chính xác là thế đấy.”
“Ơ, thế anh thấy chắc chắn như vậy là sai à?” Alyosha bất chợt bật cười hỏi.
“Ôi Alyosha, trái lại, điều đó đúng đến mức đáng yêu ấy chứ,” Lise kêu lên, ánh mắt trìu mến và hạnh phúc nhìn cậu.
Alyosha đứng im lặng, nắm lấy bàn tay nhỏ bé của con bé trong tay mình. Bất ngờ, cậu cúi xuống đặt lên môi con bé một nụ hôn.
“Ôi, anh đang làm gì thế hả?” Lise kêu lên. Alyosha vô cùng lúng túng.
“Ôi, tha lỗi cho anh nếu như anh không nên làm thế... Có lẽ anh ngốc nghếch khủng khiếp... Em bảo anh lạnh lùng cơ mà, thế nên anh mới hôn em... Nhưng anh thấy đúng là mình ngốc thật.”
Lise khúc khích cười, giấu khuôn mặt vào hai bàn tay. “Lại còn trong bộ dạng ấy nữa chứ!” con bé thốt lên giữa tràng cười giòn giã. Nhưng rồi nó bỗng ngưng cười ngay lập tức, nét mặt trở nên nghiêm nghị, suýt soát thành ra cau có.
“Alyosha, chúng ta phải hoãn chuyện hôn hít lại thôi. Cả hai chưa sẵn sàng cho việc đó đâu, và chúng ta sẽ còn phải chờ đợi dài dài,” con bé chốt hạ đột ngột. “Thay vào đó, hãy nói cho em nghe tại sao một kẻ thông minh, trí tuệ và tinh tế như anh lại đi chọn một đứa ngốc nghẻo, một kẻ đau ốm dặt dẹo như em cơ chứ? Ôi Alyosha, em hạnh phúc quá thể, vì em chẳng đáng nhận được một góc từ anh đâu.”
“Em xứng đáng mà, Lise. Chỉ vài ngày nữa thôi là anh sẽ dứt áo rời khỏi tu viện hẳn. Nếu bước chân ra ngoài trần thế, anh buộc phải lấy vợ. Anh biết điều đó. Cha bề trên cũng bảo anh phải lấy vợ cơ mà. Anh biết lấy ai tốt hơn em bây giờ — và ngoài em ra thì còn ai thèm lấy anh nữa chứ? Anh đã ngẫm nghĩ kỹ rồi. Thứ nhất, em đã quen biết anh từ thưở bé và em có rất nhiều phẩm chất mà anh không có. Em vô tư hơn anh; trên hết, em còn trong trắng hơn anh. Anh đã từng phải tiếp xúc với quá nhiều, quá nhiều thứ rồi... Ôi, em không biết đâu, chứ bản thân anh cũng là một kẻ mang dòng máu Karamazov đấy. Em có hay cười cợt, hay trêu chọc anh, thậm chí trêu cả anh đi nữa thì đã sao nào? Cứ cười đi em. Anh vui vì điều đó lắm. Em cười trông cứ như một đứa trẻ thơ, nhưng suy nghĩ thì lại tựa như một bậc tử đạo vậy.”
“Tựa như bậc tử đạo ư? Sao lại thế?”
“Đúng vậy Lise, câu hỏi vừa rồi của em: rằng có phải chúng ta đang tỏ ra khinh miệt con người khốn khổ ấy khi mổ xẻ tâm hồn ông ta hay không — đó là câu hỏi của một kẻ từng trải qua đau khổ... Em thấy đấy, anh không biết phải diễn tả thế nào, nhưng bất cứ ai trăn trở với những câu hỏi như vậy đều là kẻ có khả năng chịu đựng đau khổ. Ngồi trên chiếc xe lăn của người bệnh thế này, chắc hẳn em đã phải nghiền ngẫm rất nhiều điều rồi.”
“Alyosha, đưa tay anh đây nào. Sao lại rụt về thế hả?” Lise lẩm bẩm bằng giọng nói đứt quãng, yếu ớt vì hạnh phúc. “Nghe này Alyosha. Khi bước ra khỏi tu viện, anh sẽ mặc trang phục gì? Kiểu quần áo thế nào? Đừng cười, đừng giận nhé, chuyện đó rất, rất quan trọng đối với em đấy.”
“Anh chưa nghĩ đến chuyện trang phục đâu, Lise ạ; nhưng em muốn thế nào thì anh mặc thế nấy.”
“Em muốn anh mặc một chiếc áo khoác nhung màu xanh đậm, chiếc áo gi-lê vải piqué màu trắng, và một chiếc mũ phớt nỉ màu xám mềm mại... Nói cho em biết đi, có phải anh đã không tin là em không có tình cảm với mình lúc em bảo rằng em không thật lòng với bức thư đó không?”
“Không, anh chẳng tin tí nào.”
“Ôi cái đồ khó ưa này, anh đúng là hết thuốc chữa.”
“Em thấy đấy, anh biết là em — hình như có tình cảm với anh, nhưng anh vờ như không tin là em có tình cảm để làm cho... mọi chuyện dễ dàng hơn cho em thôi.”
“Thế lại càng tệ hơn! Vừa tệ vừa tuyệt nhất trên đời! Alyosha, em quý anh khủng khiếp. Sáng nay, ngay trước lúc anh tới, em đã bói một quẻ. Em quyết định sẽ đòi lại bức thư, và nếu anh thản nhiên mang ra trả cho em (như người ta vẫn tưởng ở một kẻ như anh) thì điều đó có nghĩa là anh chẳng hề yêu em chút nào, rằng anh chẳng hề mảy may cảm xúc, và chỉ là một thằng nhóc đần độn vô tích sự, để rồi đời em thế là tiêu tùng. Thế nhưng anh lại bỏ quên bức thư ở nhà và điều đó làm em khích lệ biết bao. Anh cố tình bỏ quên nó lại đúng không, để khỏi phải trả, vì anh biết chắc là em sẽ đòi chứ gì? Đúng thế phải không nào?”
“Ôi Lise, chẳng phải thế đâu. Thư vẫn đang ở với anh đây này, và từ sáng nay, nó đã nằm trong chiếc túi áo này rồi. Nó đây này.”
Alyosha vừa cười vừa lôi bức thư ra, giơ từ xa cho con bé nhìn thấy.
“Nhưng mà anh đời nào thèm đưa cho em nhé. Cứ đứng từ đấy mà ngắm đi.”
“Thế hóa ra anh nói dối à? Anh, một thầy tu mà lại đi nói dối cơ à!”
“Thì coi như anh nói dối đi nếu em thích,” Alyosha cũng cười vang. “Anh nói dối để khỏi phải trả lại thư cho em thôi. Nó quý giá đối với anh lắm,” cậu bỗng nói thêm bằng giọng đầy xúc động, và mặt lại đỏ bừng lên. “Nó sẽ mãi mãi là thế, và anh sẽ chẳng đời nào đưa nó cho ai hết!”
Lise vui sướng nhìn cậu. “Alyosha,” con bé lại lẩm bẩm, “nhìn ra cửa đi xem nào. Mẹ có đang nghe lén không thế?”
“Thôi được rồi Lise, anh sẽ nhìn; nhưng mà thà không nhìn có khi lại hay hơn ấy chứ? Sao lại đi nghi ngờ mẹ mình loại tiểu nhân bỉ ổi thế hả em?”
“Bỉ ổi cái gì chứ? Chuyện rình rập con gái thì đó là quyền của mẹ, chẳng có gì là bỉ ổi cả!” Lise nổi nóng cãi lại. “Anh cứ tin đi, Alexey Fyodorovitch ạ, sau này khi em làm mẹ, nếu em có một đứa con gái y hệt như mình thì chắc chắn em cũng sẽ rình rập nó cho bằng được!”
“Thật thế cơ à Lise? Thế thì không đúng đâu nhé.”
“Ôi trời đất ơi! Liên quan gì đến chuyện bỉ ổi cơ chứ? Nếu bà ấy nghe lén dăm ba câu chuyện vớ vẩn ngoài xã hội thì mới là bỉ ổi, đằng này con gái ruột lại đóng kín phòng với một tên đàn ông trẻ tuổi cơ mà... Nghe này Alyosha, anh có biết là ngay khi chúng ta cưới nhau, em sẽ rình rập anh không trượt phát nào không, và xin báo trước là em sẽ bóc tất cả thư từ của anh ra đọc sạch đấy, thế nên cứ chuẩn bị tinh thần đi là vừa.”
“Ừ thì, đương nhiên rồi nếu như thế...” Alyosha lẩm bẩm, “chỉ có điều... thế là không đúng.”
“Ôi chao cái giọng điệu khinh khỉnh kìa! Alyosha yêu quý ạ, chúng ta đừng có cãi nhau ngay vào ngày đầu tiên chứ. Thôi em đành khai thật hết với anh còn hơn. Đương nhiên là đi rình rập người khác thì rất sai trái, và đương nhiên là em sai còn anh đúng, chỉ có điều là em vẫn cứ rình anh như thường.”
“Cứ việc đi em; có mà tìm được khối thứ,” Alyosha cười vang.
“Thế còn chuyện anh có chịu nhường nhịn em không, Alyosha? Chúng ta cũng phải chốt luôn điểm ấy chứ nhỉ.”
“Anh rất sẵn lòng ấy chứ Lise, và chắc chắn là sẽ thế, chỉ có điều là trừ những chuyện tối quan trọng ra. Ngay cả khi em không đồng ý với anh, anh vẫn sẽ phải làm tròn bổn phận của mình trong những vấn đề cốt đại nhất.”
“Thế mới phải chứ; nhưng để em nói cho anh nghe, em đã sẵn sàng nhường nhịn anh không chỉ trong những việc quan trọng đâu, mà trong tất cả mọi thứ luôn. Và em sẵn sàng thề ngay bây giờ đây — trong mọi chuyện, và cho suốt cả cuộc đời này!” Lise hăng hái kêu lên, “và em sẽ làm điều đó một cách vui sướng, vô cùng vui sướng! Hơn thế nữa, em xin thề là sẽ chẳng bao giờ rình rập anh lấy một lần, chưa từng lấy một lần, cũng không thèm đọc bất cứ bức thư nào của anh nữa. Vì anh đúng còn em thì sai. Và dẫu cho em có bị sự tò mò cám dỗ dữ dội đến đâu đi nữa, em biết chắc mình sẽ không làm thế vì anh coi đó là điều nhục nhã. Giờ đây anh chính là lương tâm của em rồi đấy... Nghe này Alexey Fyodorovitch, dạo gần đây tại sao trông anh cứ buồn bã thế — cả hôm qua lẫn hôm nay? Em biết là anh đang bận rộn bao lo toan phiền muộn, nhưng em thấy hình như anh còn mang một nỗi buồn riêng biệt nào đó nữa, có lẽ là một nỗi niềm thầm kín chăng?”
“Đúng thế Lise ạ, anh cũng có một nỗi buồn thầm kín,” Alyosha u sầu đáp. “Anh thấy em yêu anh thật lòng rồi đấy, khi mà em đoán được cả điều đó.”
“Nỗi buồn gì cơ? Về chuyện gì thế? Anh kể cho em nghe được không?” Lise rụt rè nài nỉ hỏi.
“Lát nữa anh sẽ kể cho em nghe, Lise — sau nhé,” Alyosha bối rối đáp. “Bây giờ có lẽ em chưa hiểu được đâu — và có khi anh cũng chẳng tài nào giải thích nổi.”
“Em biết là các anh em và cả bố anh nữa cũng đang làm anh đau đầu đúng không.”
“Phải, cả các anh em của anh nữa,” Alyosha lẩm bẩm, chìm vào trầm tư.
“Em không thích anh trai Ivan của anh đâu, Alyosha,” Lise đột ngột lên tiếng.
Cậu nhận xét câu nói ấy với chút ít ngạc nhiên, nhưng không đáp lời.
“Các anh em của anh đang tự hủy hoại chính mình,” cậu tiếp lời, “cả bố anh nữa. Và họ còn kéo theo cả những người khác cùng hủy hoại theo. Đó là ‘sức mạnh nguyên thủy của nhà Karamazov,’ như Cha Païssy mới nói hôm trước, một thứ sức mạnh trần tục thô sơ và không bề kìm chế. Liệu thần linh có ngự trị bên trên thứ sức mạnh ấy không? Ngay cả điều đó anh cũng chẳng rõ nữa. Anh chỉ biết rằng bản thân mình cũng là một kẻ mang dòng máu Karamazov... Mình là một thầy tu, một thầy tu đấy! Liệu anh có phải là thầy tu không hả Lise? Vừa nãy em bảo anh là gì nào?”
“Thì em bảo anh thế.”
“Và có lẽ thậm chí anh còn chẳng tin có Chúa nữa là khác.”
“Anh không tin ư? Có chuyện gì thế anh?” Lise khẽ khàng dịu dàng hỏi. Nhưng Alyosha không đáp. Có cái gì đó quá ư huyền bí, quá ư mang tính chủ quan trong những lời cuối cùng ấy của cậu, có lẽ đến chính cậu cũng thấy mơ hồ, nhưng đồng thời nó lại đang hành hạ tâm can cậu.
“Và giờ đây, giữa lúc ngọn ngành rối ren này, người bạn của anh, con người tuyệt vời nhất trên đời, lại sắp ra đi, sắp từ giã cõi đời này rồi! Nếu em biết được, Lise, tâm hồn anh gắn kết với ông ấy sâu nặng đến nhường nào! Và rồi một mình anh sẽ bị bỏ lại nơi này... Anh sẽ đến tìm em, Lise... Từ nay về sau chúng ta sẽ ở bên nhau.”
“Vâng, bên nhau, bên nhau! Từ nay trở đi chúng ta sẽ luôn luôn ở bên nhau, suốt cả cuộc đời! Nghe này, hôn em đi, em cho phép đấy.”
Alyosha hôn con bé.
“Thôi, đi đi anh. Cầu xin Chúa phù hộ cho anh!” và con bé làm dấu thánh trên người cậu. “Mau quay lại bên ông ấy khi ông ấy còn sống đi. Em biết là mình đã giữ chân anh quá lâu đến mức nhẫn tâm rồi. Hôm nay em sẽ cầu nguyện cho ông ấy và cho anh. Alyosha, chúng ta sẽ hạnh phúc! Liệu chúng ta có được hạnh phúc không anh, có được không?”
“Anh tin là chúng ta sẽ được hạnh phúc, Lise ạ.”
Alyosha nghĩ tốt hơn là không nên vào gặp bà Hohlakov và toan bước ra khỏi nhà mà không chào bà. Nhưng cửa vừa hé mở thì cậu đã thấy bà Hohlakov đang đứng lù lù ngay trước mặt. Chỉ qua câu nói đầu tiên là Alyosha đoán ngay ra bà đã cố tình đứng đợi để đón đường cậu.
“Alexey Fyodorovitch, thế này thì khủng khiếp quá. Toàn là chuyện tào lao trẻ con lố bịch hết chỗ nói. Tôi hy vọng cậu sẽ không đời nào mơ tưởng tới chuyện đó — Đúng là ngớ ngẩn, chẳng có gì ngoài sự ngớ ngẩn!” bà trút ngay vào mặt cậu một tràng.
“Chỉ xin bác đừng nói thế với em ấy,” Alyosha nói, “nếu không em ấy sẽ buồn, mà như thế thì không tốt cho sức khỏe lúc này chút nào.”
“Đúng là lời khuyên sáng suốt từ một cậu thanh niên sáng suốt. Ý cậu là cậu chỉ hùa theo con bé vì thương hại tình trạng bệnh tật của nó, vì sợ làm nó cáu giận nếu dám cãi lại thôi chứ gì?”
“Ôi không, hoàn toàn không phải vậy đâu ạ. Những gì cháu nói đều rất nghiêm túc đấy chứ,” Alyosha kiên quyết khẳng định.
“Nghiêm túc với cái thứ này thì thật là bất khả thi, không tài nào tưởng tượng nổi, và trước hết là tôi sẽ không bao giờ tiếp cậu ở cái nhà này nữa, hơn thế nữa tôi sẽ đưa con bé đi tránh xa, cậu cứ chuẩn bị tinh thần mà đón nhận điều đó đi.”
“Nhưng tại sao lại thế ạ?” Alyosha hỏi. “Mọi chuyện còn xa vời lắm mà. Có khi chúng cháu phải đợi thêm năm rưỡi nữa cơ đấy.”
“À Alexey Fyodorovitch, điều đó thì tất nhiên là đúng rồi, và trong vòng năm rưỡi ấy các người sẽ có đủ thời gian để hạch họe rồi chia tay nhau tới cả ngàn lần ấy chứ. Nhưng tôi khổ tâm quá! Dẫu đó chỉ là dăm ba trò ngớ ngẩn, nhưng nó lại là một đòn giáng nặng nề đối với tôi. Tôi thấy mình chẳng khác nào lão Famusov trong màn cuối của vở ‘Nỗi khổ vì trí tuệ’. Cậu chính là Chatsky còn con bé là Sofya, và cậu tưởng tượng xem, tôi đã lao bổ ra cầu thang để đón cậu, y như trong vở kịch cảnh định mệnh ấy diễn ra ngay trên cầu thang vậy. Tôi nghe thấy hết rồi; tôi suýt ngất đi được. Hóa ra đây là lời giải thích cho cái đêm kinh khủng và những cơn cuồng loạn gần đây của con bé! Nghĩa là tình yêu thuộc về con gái nhưng cái chết lại dành cho người mẹ. Thôi thà tôi lăn ra chết quách đi cho rồi. Và còn một vấn đề nghiêm trọng hơn nữa, cái bức thư mà con bé viết là thế nào? Đưa ngay đây cho tôi xem, đưa ngay lập tức!”
“Không, chẳng cần thiết đâu ạ. Xin bác cho cháu biết tình hình hiện tại của Katerina Ivanovna ra sao rồi? Cháu bắt buộc phải biết.”
“Cô ấy vẫn đang mê sảng; vẫn chưa lại sức. Các dì của cô ấy đã có mặt ở đây; nhưng họ chẳng làm gì ngoài việc thở dài và ra điều ta đây cách điệu. Herzenstube đã đến, và ông ấy hoảng hốt đến mức tôi chẳng biết phải xoay sở thế nào với ông ấy nữa. Suýt chút nữa thì tôi phải cử người đi mời một bác sĩ khác đến để chăm sóc cho ông ấy đấy. Ông ấy được xe nhà tôi chở về tận nhà. Và trên đỉnh điểm của đống hỗn độn ấy, lại là cậu và cái bức thư này! Đúng là chẳng có chuyện gì xảy ra trong vòng năm rưỡi tới thật đấy. Nhân danh tất cả những gì thiêng liêng nhất, nhân danh người cha bề trên đang hấp hối của cậu, hãy đưa bức thư đó cho tôi xem đi, Alexey Fyodorovitch. Tôi là mẹ con bé cơ mà. Cậu cứ cầm ở tay cũng được, tôi sẽ đứng đọc từ xa như thế này.”
“Không, cháu không đưa cho bác xem đâu. Ngay cả khi em ấy có đồng ý đi chăng nữa, cháu cũng nhất quyết không đưa. Ngày mai cháu sẽ qua, và nếu bác muốn, chúng ta có thể thảo luận rất nhiều điều, còn bây giờ thì cháu chào bác!”
Và Alyosha cắm cổ chạy ù xuống cầu thang ra ngoài phố.
