Sự việc đầu tiên diễn ra tại dinh cơ của phu nhân Hohlakov, và cậu vội vã đến đó để giải quyết cho xong xuôi càng nhanh càng tốt, cốt sao không bị trễ hẹn với Mitya.

Phu nhân Hohlakov đã lâm bệnh nhẹ suốt ba tuần qua: chân bà chẳng vì lý do gì mà sưng phồng lên, và dẫu không phải nằm liệt giường, bà vẫn dành cả ngày để nửa nằm nửa ngồi trên chiếc ghế bành trong phòng riêng, khoác một bộ đồ mặc nhà quyến rũ nhưng vẫn vô cùng đoan trang. Alyosha từng đôi lần nhận ra với vẻ ngây thơ và buồn cười rằng, bất chấp bệnh tật, phu nhân Hohlakov bắt đầu chuộng chưng diện hơn—nào nơ bướm, dải băng, áo choàng rộng thùng thỉnh thầm xuất hiện, và cậu láng mờ đoán được nguyên nhân, dẫu cho cậu nhanh chóng gạt phăng những ý nghĩ ấy khỏi đầu vì cho là trò phù phiếm. Suốt hai tháng qua, viên sĩ quan trẻ tuổi Perhotin đã trở thành vị khách thường xuyên lui tới ngôi nhà này.

Alyosha đã bốn ngày không ghé thăm và cậu đang nóng lòng muốn sang thẳng chỗ Lise, bởi chính cô mới là người cậu cần trò chuyện. Hôm qua, Lise đã phái một hầu gái đến tìm cậu, đặc biệt nài nỉ cậu ghé qua "vì một việc rất quan trọng"—một thỉnh cầu mà vì vài lý do nào đó, đã thu hút sự chú ý của Alyosha. Nhưng khi người hầu gái vừa vào để thông báo tên cậu với Lise, phu nhân Hohlakov hay tin cậu đến từ ai đó, liền lập tức sai người sang nài nỉ cậu ghé qua gặp bà "chỉ đúng một phút thôi". Alyosha thầm nghĩ tốt hơn là nên chiều theo ý bác gái, bằng không bà sẽ cứ sai người xuống phòng Lise liên tục trong suốt thời gian cậu ở đó. Phu nhân Hohlakov đang nằm trên ghế bành. Bà ăn vận vô cùng bảnh bao và rõ ràng đang chìm trong trạng thái kích động thần kinh tột độ. Bà chào đón Alyosha bằng những lời ca tụng đầy phấn khích.

"Lâu lắm rồi, lâu lắm rồi, đúng là lâu kinh khủng từ lần cuối bác gặp cháu! Tính ra cả tuần lễ rồi đấy—cháu thử nghĩ xem! À mà, chẳng phải cháu vừa ở đây cách đây bốn ngày, vào hôm Thứ Tư sao. Cháu đến thăm Lise phải không. Bác chắc mẩm là cháu định rón rén tẻn tẻn bước vào phòng con bé mà không để bác nghe thấy cơ chứ. Alexey Fyodorovitch yêu quý của bác ơi, nếu cháu thấu hiểu bác lo lắng cho con bé đến nhường nào! Nhưng chuyện đó tính sau, dẫu đó là điều quan trọng nhất, cứ để sau hãy hay. Alexey Fyodorovitch thân mến, bác hoàn toàn trao phó con bé Lise cho cháu đấy. Kể từ khi Cha Zossima qua đời—cầu Chúa cho linh hồn ngài được yên nghỉ!" (bà làm dấu thánh)—"bác coi cháu chẳng khác nào một tu sĩ, dẫu cháu trông thật bảnh bao trong bộ đồ mới này. Cháu tìm đâu ra tay thợ may cừ thế ở cái xứ này vậy? Không, không, đó không phải là điều chính yếu—chuyện đó để sau đi. Bác xin lỗi vì đôi khi cứ gọi cháu là Alyosha; một bà già như bác có quyền được phóng túng chút đỉnh chứ," bà mỉm cười đầy yểu điệu; "nhưng việc đó cũng để sau luôn đi. Điều quan trọng là bác đừng có quên mất việc chính. Làm ơn nhắc bác với nhé. Hễ cái lưỡi của bác cứ thế trôi tuột đi bất kham, cháu cứ việc thốt lên 'còn việc quan trọng thì sao?'. Trơi ơi! Giờ thì làm sao bác biết được chuyện nào mới là quan trọng nhất nữa chứ? Kể từ khi Lise rút lại lời hứa—lời hứa trẻ con ấy, Alexey Fyodorovitch ạ—là sẽ kết hôn với cháu, hẳn cháu đã nhận ra, dẫu chỉ là sự tưởng tượng vui đùa của một đứa trẻ bệnh tật phải ngồi lì trên xe lăn bấy lâu—tạ ơn Chúa, giờ con bé đã đi lại được rồi!... vị bác sĩ mới mà Katya mời từ Moscow đến cho người anh bất hạnh của cháu, kẻ mà ngày mai—Nhưng sao lại nhắc đến ngày mai cơ chứ? Bác chỉ muốn chết ngay khi nghĩ đến ngày mai thôi. Muốn chết vì tò mò ấy chứ.... Vị bác sĩ đó đã đến chỗ chúng ta hôm qua và thăm khám cho Lise.... Bác đã trả ông ta năm mươi rúp cho chuyến thăm khám đó. Nhưng vấn đề không nằm ở đó, lại không nằm ở đó nữa rồi. Cháu thấy đấy, bác đang làm mọi thứ rối tung lên hết cả. Sao mà bác cứ hấp tấp thế nhỉ. Sao mà bác lại hấp tấp cơ chứ? Bác chẳng hiểu nổi nữa. Thật kinh khủng khi hình như bác ngày càng chẳng thể hiểu nổi bất cứ điều gì trên đời. Mọi thứ cứ nhào nặn lại với nhau thành một mớ bòng bong. Bác sợ rằng cháu sẽ chán ngấy đến mức chồm dậy rồi tót đi mất, và đó sẽ là lần cuối cùng bác được nhìn thấy bóng dáng cháu. Trời ạ! Sao chúng ta cứ ngồi đây mà chẳng có lấy một tách cà phê nhỉ? Yulia, Glafira, cà phê đâu!"

Alyosha vội vã cảm ơn và thưa rằng cậu vừa mới uống cà phê xong.

"Ở đâu?"

"Ở nhà Agrafena Alexandrovna ạ."

"Ở... ở nhà cái ả đó á? Chà, chính ả ta là kẻ đã mang lại tai hoạ cho tất cả mọi người. Dù sao thì bác cũng chẳng rõ mấy chuyện đó. Người ta đồn rằng ả đã trở thành một vị thánh, dẫu có hơi muộn màng một chút. Lẽ ra ả nên làm thế từ trước thì hơn. Giờ thì còn tích sự gì nữa chứ? Thôi, thôi nào, Alexey Fyodorovitch, vì bác còn quá nhiều điều muốn nói với cháu đến mức bác sợ rằng cuối cùng bác chẳng thể kể lại được gì mất. Vụ án kinh khủng này... bác nhất định sẽ đến tham dự, bác đang chuẩn bị chu đáo mọi thứ đây. Người ta sẽ khiêng bác đến đó trên chiếc ghế bành; vả lại bác cũng có thể ngồi dậy được cơ mà. Bác sẽ có người đi cùng. Và cháu biết đấy, bác là nhân chứng đấy. Bác sẽ nói thế nào đây, bác phải mở lời ra sao? Bác chẳng biết mình sẽ thốt lên những gì nữa. Chẳng lẽ người ta phải tuyên thệ trước khi nói sao cháu?"

"Vâng ạ; nhưng cháu nghĩ bác sẽ không đi được đâu."

"Bác ngồi dậy được mà. Chà, cháu làm bác cụt cả hứng rồi đấy! Chà! Vụ án này, hành động dã man này, rồi tất cả bọn họ đều sẽ bị đày đến Siberia, vài người thì chuẩn bị kết hôn, và mọi thứ diễn ra quá nhanh, quá nhanh, vạn vật đều đổi dời, và cuối cùng—chẳng còn lại chi. Ai nấy đều già đi và chỉ trông chờ vào cái chết đang đến gần. Thôi được rồi, tùy ý họ! Bác mệt mỏi lắm rồi. Con mụ Katya này, cette charmante personne, đã đập tan mọi hy vọng của bác. Giờ thì nó lại chuẩn bị theo chân một người anh của cháu đến Siberia, còn người anh kia của cháu lại chuẩn bị theo đuổi nó, rồi họ sẽ sống ở cái thị trấn gần nhất, và cứ thế hành hạ lẫn nhau. Chuyện đó khiến bác phát điên lên được. Tệ hại nhất chính là—sự soi mói của công luận. Câu chuyện đã được kể đi kể lại hàng triệu lần trên tất cả các tờ báo ở Moscow và Petersburg. Ả ơi! Vâng, cháu có tin nổi không, có cả một đoạn viết rằng bác là 'một người bạn thân thiết' của anh trai cháu ——, bác không thể thốt lên cái từ tởm lợm ấy được đâu. Thử tưởng tượng xem, thử tưởng tượng mà xem!"

"Không thể nào! Đoạn đó nằm ở đâu ạ? Họ viết những gì vậy?"

"Bác sẽ cho cháu xem ngay đây. Bác đã mua tờ báo và đọc nó hôm qua. Nơi này này, trên tờ báo Chuyện Phiếm của Petersburg. Tờ báo mới bắt đầu phát hành từ năm nay. Bác cực kỳ thích đọc chuyện phiếm, và bác đã đặt mua nó, để rồi giờ đây nó quật lại bác thế này đây—hậu quả của việc đọc chuyện phiếm là thế đấy! Nó đây này, ở đây, đoạn này này. Đọc đi cháu."

Và bà đưa cho Alyosha một tờ báo vốn được giấu dưới gối của mình.

Không hẳn là bà đang suy sụp, trông bà có vẻ ngỡ ngàng đến độ choáng váng và có lẽ mọi thứ thực sự đã lẫn lộn thành một mớ bòng bong trong đầu bà. Đoạn báo đó rất tiêu biểu, và chắc hẳn đã giáng một đòn chí mạng vào tâm lý của bà, nhưng may mắn thay—hoặc có lẽ cũng nhờ vậy—bà chẳng thể giữ nổi sự tập trung vào bất kỳ chủ đề nào quá lâu vào lúc ấy, nên rất có thể chỉ một phút sau bà sẽ lái sang chuyện khác và quên bẵng đi tờ báo.

Alyosha thừa biết rằng câu chuyện về vụ án khủng điều đã lan truyền khắp nước Nga. Và lạy Chúa trên cao! Biết bao lời đồn đại hoang đường về người anh trai cậu, về nhà Karamazov, và về chính bản thân cậu mà cậu từng đọc được trong suốt hai tháng qua, bên cạnh vô số tin tức có độ tin cậy tương đương! Thậm chí có tờ báo còn đưa tin rằng cậu đã trốn vào tu viện và trở thành một tu sĩ, vì quá kinh hãi trước tội ác của anh trai mình. Tờ khác thì phủ nhận chuyện này, tuyên bố rằng cậu cùng vị trưởng lão của mình, Cha Zossima, đã đột nhập vào két sắt của tu viện và “tẩu thoát khỏi tu viện”. Đoạn văn hiện tại trên tờ Chuyện Phiếm nằm dưới tiêu đề: “Vụ án Karamazov tại Skotoprigonyevsk.” (Đó, than ôi! chính là tên cái thị trấn nhỏ bé của chúng tôi. Bấy lâu nay tôi vẫn giấu nhẹm nó đi.) Bài báo rất ngắn gọn, và phu nhân Hohlakov không bị điểm mặt chỉ tên trực tiếp trong đó. Thậm chí chẳng có một cái tên nào xuất hiện cả. Bài báo chỉ đơn thuần thuật lại rằng tên tội phạm, kẻ mà phiên tòa sắp diễn ra đang gây xôn xao dư luận—một đại úy quân đội đã về hưu, kẻ ba hoa lác mắt và là một tên côn đồ phản động—thường xuyên vướng vào những cuộc tình ái lăng nhăng, và đặc biệt được lòng một số quý bà “đang mòn mỏi trong cảnh cô đơn”. Một quý bà như thế, một góa phụ đang u sầu, kẻ luôn cố tỏ ra trẻ trung dẫu đã có một cô con gái lớn, đã mê mẩn hắn đến mức chỉ hai tiếng trước khi vụ án xảy ra, bà ta đã đề nghị dâng tặng hắn ba nghìn rúp, với điều kiện hắn phải cùng bà ta đào tẩu sang vùng mỏ vàng. Thế nhưng tên tội phạm, vì ôm mộng thoát tội, đã nhẫn tâm sát hại cha ruột để cướp lấy ba nghìn rúp thay vì cao chạy xa bay đến Siberia với những nét quyến rũ tuổi trung niên của người tình đang u sầu của mình. Đoạn trào phúng này khép lại, tất nhiên rồi, bằng một tràng phẫn nộ cao thượng trước sự độc ác của tội sát phụ và trước chế độ nông nô vừa bị bãi bỏ gần đây. Đọc nó với vẻ tò mò, Alyosha gấp tờ báo lại và trao trả cho phu nhân Hohlakov.

"Chà, chắc chắn đó phải là bác rồi," bà lại tuôn một hơi không ngừng nghỉ. "Đương nhiên là họ ám chỉ bác rồi. Chỉ hơn một tiếng trước đó, bác còn đề nghị dâng mỏ vàng cho hắn, và giờ thì họ lại bàn về 'những nét quyến rũ tuổi trung niên' cứ như thể đó là động cơ của bác vậy! Hắn viết thế là vì hằn học đấy! Nguyện xin Chúa Trời toàn năng tha thứ cho hắn về chuyện những nét quyến rũ tuổi trung niên, cũng như bác đã tha thứ cho hắn vậy! Cháu có biết đó là ai không—Cháu có biết kẻ nào viết không? Chính là bạn của cháu, Rakitin chứ ai."

"Có thể lắm ạ," Alyosha đáp, "dẫu cháu chẳng hề nghe ngóng được gì về chuyện đó."

"Chính hắn, đích thị là hắn! Chẳng có cái 'có thể' nào ở đây cả. Cháu biết đấy, chính bác đã tống cổ hắn ra khỏi nhà... Cháu biết toàn bộ câu chuyện đó rồi chứ gì?"

"Cháu biết rằng bác đã yêu cầu hắn đừng đến thăm bác nữa, nhưng lý do tại sao, thì cháu chưa hề nghe... ít nhất là từ phía bác."

"À, thế ra cháu đã nghe chuyện đó từ miệng hắn! Chắc hắn đang bôi nhọ bác, mắng nhiếc bác thậm tệ lắm phải không?"

"Vâng, có ạ; nhưng ngặt nỗi hắn vốn hay mắng nhiếc tất cả mọi người mà. Còn lý do tại sao bác lại tuyệt giao với hắn thì cháu cũng chưa từng nghe hắn kể. Dạo này cháu rất ít khi gặp hắn. Chúng cháu không phải là bạn."

"Thế thì bác sẽ kể hết cho cháu nghe. Chẳng còn cách nào khác, bác đành thú nhận vậy, bởi có một điểm mà có lẽ bác đã có phần sai sót. Chỉ một chút, một chút xíu thôi, nhỏ đến mức có lẽ chẳng đáng bận tâm. Cháu thấy đấy, đứa con trai ngoan của bác"—phu nhân Hohlakov đột nhiên đổi sang vẻ tinh nghịch và một nụ cười quyến rũ, dẫu có phần khó hiểu, nở quanh làn môi bà—"cháu thấy đấy, bác hoài nghi rằng... Cháu phải tha thứ cho bác đấy, Alyosha. Bác coi cháu như con ruột... Không, không; hoàn toàn ngược lại. Giờ thì bác đang nói chuyện với cháu cứ như thể cháu là cha bác vậy—mẹ con gì ở đây nữa. Thôi được, cứ như thể bác đang xưng tội với Cha Zossima ấy, đúng là thế đấy. Vừa nãy bác còn gọi cháu là tu sĩ cơ mà. Thế rồi, cái tên thanh niên tội nghiệp ấy, bạn của cháu cơ—Rakitin (Lạy Chúa tôi! Bác chẳng thể giận nổi hắn. Bác thấy bực mình thôi chứ không giận lắm đâu), cái tên thanh niên phù phiếm đó, cháu có tin nổi không, hình như lại nổi cơn cớ muốn đem lòng yêu bác. Mãi về sau bác mới nhận ra điều đó. Lúc đầu—từ một tháng trước—hắn chỉ bắt đầu đến thăm bác thường xuyên hơn, suýt soát mỗi ngày; dẫu rằng trước đó chúng ta vốn đã quen biết nhau rồi. Bác chẳng mảy may hay biết gì cả... để rồi đột nhiên mọi thứ vỡ lở trong đầu và bác bắt đầu nhận ra những biểu hiện lạ lùng với vẻ đầy kinh ngạc. Cháu biết đấy, hai tháng trước, cái cậu thanh niên khiêm nhường, duyên dáng và tuyệt vời Pyotr Ilyitch Perhotin, người hiện đang làm việc ở đây, bắt đầu trở thành khách quen lui tới ngôi nhà này. Chính cháu cũng từng chạm mặt cậu ấy ở đây không biết bao nhiêu lần rồi còn gì. Cậu ấy là một thanh niên xuất sắc và vô cùng nghiêm túc phải không nào? Cậu ấy ghé đây ba ngày một lần, chứ không phải ngày nào cũng đến (dẫu bác rất sẵn lòng chào đón cậu ấy mỗi ngày), và lúc nào cũng ăn vận vô cùng lịch lãm. Nói chung, bác rất quý những người trẻ tuổi, Alyosha ạ, vừa tài năng lại khiêm nhường như cháu, và cậu ấy gần như có tư duy của một nhà chính trị gia vậy, cách cậu ấy trò chuyện thật đáng yêu làm sao, và bác nhất định, nhất định sẽ tìm cách nâng chức cho cậu ấy. Cậu ấy là một nhà ngoại giao tương lai đấy. Vào cái ngày kinh hoàng đó, chính sự xuất hiện giữa đêm khuya của cậu ấy đã cứu bác khỏi bờ vực cái chết. Thế mà bạn của cháu—Rakitin—lại bước vào với đôi giày bẩn thỉu, và lúc nào cũng chỏng gọng đôi giày ấy lên tấm thảm trải sàn... Hắn bắt đầu bóng gió về tình cảm của mình, và rồi có hôm, khi đang chuẩn bị ra về, hắn đã bóp chặt tay bác đau điếng. Ngay sau cái siết tay kinh hoàng ấy, chân bác bắt đầu sưng phồng lên. Hắn từng chạm mặt Pyotr Ilyitch ở đây trước đó, và cháu có tin nổi không, chẳng hiểu sao hắn luôn châm chọc, gầm gừ với cậu ấy mỗi khi gặp mặt. Bác chỉ trân mình quan sát cách họ đối xử với nhau và thầm cười một mình. Thế rồi có hôm bác đang ngồi lủi thủi một mình ở đây—không, lúc đó bác đang nằm liệt giường cơ mà. À vâng, bác đang nằm dài ở đây một mình thì bỗng nhiên Rakitin bước vào, và cháu thử tưởng tượng xem! Hắn mang cho bác mấy vần thơ do chính hắn sáng tác—một bài thơ ngắn, viết về cái chân đau của bác: nghĩa là hắn miêu tả bàn chân bác trong thơ đấy. Đợi chút đã—nó mở đầu thế nào nhỉ?"

Một bàn chân nhỏ xinh đến xiêu lòng.

Nó bắt đầu bằng câu đại loại thế đấy. Bác chẳng bao giờ nhớ nổi thơ ca. Bác đang giữ nó đây này. Lát nữa bác sẽ cho cháu xem. Nhưng đó là một tác phẩm vô cùng đáng yêu—đáng yêu lắm cháu ạ; và cháu biết không, nó không chỉ viết về mỗi bàn chân đâu nhé, nó còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc nữa, một ý tưởng thật tuyệt vời, chỉ tiếc là bác quên béng mất tiêu rồi; nói tóm lại, nó là thứ hoàn hảo để nhét vào một cuốn lưu bút. Thế nên, tất nhiên là bác đã cảm ơn hắn, và rõ ràng là hắn vô cùng hãnh diện. Bác vừa mới kịp cảm ơn hắn xong thì Pyotr Ilyitch bước vào, và mặt Rakitin bỗng chốc tối sầm lại như mực. Bác thừa nhận là sự có mặt của Pyotr Ilyitch đã làm vướng víu, bởi Rakitin chắc chắn còn muốn thốt lên điều gì đó sau khi tặng bác những vần thơ kia. Bác đã có linh cảm trước điều đó rồi; nhưng Pyotr Ilyitch cứ thế bước vào. Bác liền chìa bài thơ ra cho Pyotr Ilyitch xem mà không hề hé lộ ai là tác giả. Nhưng bác đoan chắc rằng cậu ấy đã đoán ra, dẫu cho đến tận hôm nay cậu ấy vẫn chối bay chối biến và tuyên bố rằng bản thân chẳng hề hay biết gì. Cậu ấy cố tình nói thế thôi. Pyotr Ilyitch liền lăn ra cười ngất và bắt đầu chê bai bài thơ không thương tiếc. 'Đúng là thứ thơ con cóc rẻ tiền,' cậu ấy bảo thế, 'chắc lại do mấy thằng sinh viên thần học nào đấy viết ra chứ gì,' và nhận xét với một thái độ đầy phẫn nộ, phẫn nộ tột cùng! Thế rồi, thay vì hùa vào cười cợt, bạn của cháu lại đùng đùng nổi giận. 'Lạy Chúa tôi!' bác thầm nghĩ, 'họ sắp lao vào xé xác nhau đến nơi rồi đây.' 'Chính tôi là người viết ra nó đấy,' hắn gầm lên. 'Tôi viết nó chỉ để đùa cợt cho vui thôi,' hắn bảo thế, 'vì tôi thấy việc làm thơ là một điều đáng hổ thẹn.... Nhưng đó là những vần thơ hay. Người ta muốn dựng đài tưởng niệm cho Puskin của các người chỉ vì ông ta viết về đôi chân phụ nữ, trong khi tôi viết với một mục đích cao cả mang tính giáo dục, còn anh,' hắn chỉ trỏ, 'lại là kẻ bảo vệ chế độ nông nô. Anh chẳng có lấy một tư tưởng nhân văn nào cả,' hắn nói. 'Anh chẳng có chút tình cảm tiến bộ văn minh hiện đại nào sất, anh chẳng bị ảnh hưởng bởi trào lưu tiến bộ nào hết, anh chỉ là một tên viên chức quèn,' hắn mắng, 'và anh chuyên đi ăn hối lộ.' Lúc đó bác đâm hoảng loạn, bắt đầu la hét và van xin họ dừng lại. Và cháu biết không, Pyotr Ilyitch tuyệt đối không phải là kẻ nhát gan. Cậu ấy lập tức chuyển sang giọng điệu cực kỳ lịch thiệp của một quý ông, nhìn hắn bằng ánh mắt mỉa mai, chăm chú lắng nghe và cất lời xin lỗi. 'Tôi không hề biết đấy,' cậu ấy thốt lên. 'Lẽ ra tôi đã không nói thế nếu tôi sớm hay biết. Tôi đã khen ngợi nó rồi. Mấy nhà thơ ai mà chẳng hay cáu bẳn,' cậu ấy nói thế. Tóm lại, cậu ấy mỉm cười chế giễu đối phương đằng sau lớp vỏ bọc lịch thiệp nhã nhặn nhất. Mãi sau này cậu ấy mới giải thích với bác rằng tất cả chỉ là sự mỉm mai cay đắng. Hàng ngày bác cứ tưởng cậu ấy nói thật lòng cơ chứ. Chỉ là khi bác nằm đó, y hệt như tư thế của bác trước mặt cháu lúc này đây, bác cứ ngẫm nghĩ: 'Liệu mình có nên, hay không nên tống cổ cái tên Rakitin vì tội dám lớn tiếng quát tháo một vị khách ngay trong nhà mình nhỉ?' Và cháu có tin nổi không, bác cứ nằm ì ở đó, nhắm nghiền hai mắt lại và tự vấn xem hành động đó có phải phép hay không. Bác cứ dằn vặt mãi, dằn vặt hoài cho đến khi tim đập thình thịch và chẳng tài nào đưa ra nổi quyết định nên la làng lên hay cứ im lặng. Một giọng nói trong đầu cứ thì thầm bên tai bác rằng: 'Hãy lên tiếng đi,' còn giọng kia lại bảo: 'Không, đừng nói gì cả.' Và hễ giọng nói thứ hai vừa dứt lời thì bác liền gào lên ngất lịm. Đương nhiên là sau đó cả nhà được một phenáo nháo nhào. Bác chồm dậy ngay lập tức và tuyên bố với Rakitin rằng: 'Thật đau đớn khi phải thốt lên điều này, nhưng tôi không muốn nhìn thấy anh bước chân vào nhà tôi thêm một lần nào nữa.' Thế là bác tống cổ hắn đi. À này! Alexey Fyodorovitch, tự đáy lòng bác thừa biết mình đã cư xử sai lầm. Bác chỉ đang làm hàng thôi. Thực chất bác chẳng hề giận dữ gì hắn sất; chỉ là bỗng nhiên bác nảy ra ý nghĩ—chính cái ý nghĩ quái quỷ đó đã xui khiến bác—rằng tình cảnh lúc đó sẽ tạo ra một màn kịch thật ngoạn mục.... Nhưng dẫu sao, cháu hãy tin bác đi, mọi thứ diễn ra hoàn toàn tự nhiên đấy chứ, bởi bác đã thực sự sụt sùi rơi lệ và khóc ròng suốt mấy ngày trời sau đó, để rồi đột nhiên vào một buổi chiều nọ, bác quên sạch sành sanh mọi chuyện. Tính ra đã hai tuần trôi qua kể từ ngày hắn bị đuổi khỏi đây, và bác cứ tự hỏi không biết hắn có quay lại nữa hay không. Thậm chí hôm qua bác vẫn còn thắc mắc điều đó, thế rồi đột nhiên tối hôm qua, tờ Chuyện Phiếm này xuất hiện. Bác đọc xong mà há hốc cả mồm. Kẻ nào lại dám viết ra những dòng này cơ chứ? Nhất định là do hắn viết rồi. Hắn vừa lủi thủi bước về nhà, ngồi sụp xuống, viết ngay tại chỗ, đem gửi cho báo và thế là họ cho đăng lên. Cháu thấy đấy, mọi chuyện xảy ra cách đây đúng hai tuần lễ. Nhưng Alyosha ơi, sao mà bác cứ huyên man mãi mà chẳng chịu nói đúng trọng tâm thế này. Chà! Lời lẽ cứ tự động tuôn ra khỏi miệng bác thế đấy!" "Cháu đang bận phải đến gặp anh trai cho kịp giờ trong ngày hôm nay," Alyosha ấp úng ngắt lời.

"Đương nhiên rồi, đương nhiên rồi! Cháu lại khơi gợi tất cả những chuyện đó trong đầu bác rồi đấy. Này, thế sự lầm lẫn bệnh lý là gì hử cháu?"

"Sự lầm lẫn bệnh lý nào ạ?" Alyosha ngạc nhiên hỏi lại.

"Theo nghĩa pháp lý ấy. Một trạng thái lầm lẫn thần kinh mà trong đó mọi tội lỗi đều được tha thứ. Dù cháu có làm bất cứ điều gì đi chăng nữa, cháu cũng sẽ được tuyên trắng án ngay lập tức."

"Ý bác là sao ạ?"

"Bác sẽ kể cho cháu nghe. Con mụ Katya này... Chà, nó là một sinh vật vô cùng quyến rũ, chỉ có điều chẳng bao giờ bác tài nào đoán ra nổi nó đang đem lòng yêu thương gã nào nữa. Cách đây ít lâu nó có ghé thăm bác và bác chẳng thể moi ra được gì từ nó cả. Nhất là khi dạo này nó từ chối trò chuyện với bác ngoài những câu chuyện xã giao hời hợt bề ngoài. Nó lúc nào cũng chỉ mở miệng ra là hỏi han tình hình sức khỏe của bác chứ chẳng màng chuyện khác, vả lại nó cũng chọn thái độ đó khi đối xử với bác nữa chứ. Bác đành tự nhủ: 'Thôi được rồi, tùy nó vậy. Bác mặc thây nó...' Ồ, phải rồi. Bác đang bàn về sự lầm lẫn bệnh lý cơ mà. Vị bác sĩ đó đã đến rồi đấy. Cháu có biết vị bác sĩ nào vừa tới không? Chắc chắn là cháu phải biết chứ—vị bác sĩ chuyên đi chẩn đoán kẻ tâm thần ấy. Chính các cháu đã gửi thư mời ông ta mà. Không, không phải cháu, mà là con mụ Katya. Tất cả đều do một tay Katya nhúng vào cả. Thế đấy cháu yêu, một người có lẽ đang ngồi vô cùng tỉnh táo bỗng nhiên rơi vào trạng thái lầm lẫn bệnh lý. Người đó vẫn hoàn toàn ý thức và biết rõ mình đang làm những gì nhưng đồng thời lại chìm trong trạng thái lầm lẫn ấy. Và chẳng còn hoài nghi gì nữa khi Dmitri Fyodorovitch lúc đó đang phải oằn mình chịu đựng trạng thái lầm lẫn bệnh lý. Người ta đã phát hiện ra khái niệm lầm lẫn bệnh lý này ngay sau khi tòa án được cải cách. Đó chính là thành quả tốt đẹp từ các tòa án cải cách mang lại đấy. Vị bác sĩ đó đã đến đây và gặng hỏi bác về buổi tối định mệnh đó, về những mỏ vàng. 'Hắn trông có vẻ thế nào vào lúc đó?' ông ta gặng hỏi bác. Chắc chắn lúc ấy hắn đang chìm trong trạng thái lầm lẫn bệnh lý rồi. Hắn xông vào và gào thét: 'Tiền đây, tiền đâu, ba nghìn! Đưa tao ba nghìn!' rồi sau đó bỏ đi và ngay lập tức gây ra vụ án mạng. 'Tôi không muốn sát hại ông ta đâu,' hắn từng tuyên bố thế, để rồi rốt cuộc hắn lại đùng đùng xông đến và sát hại nạn nhân. Đó chính là lý do vì sao họ sẽ tuyên trắng án cho hắn, bởi hắn đã từng chật vật đấu tranh chống lại nó nhưng rồi rốt cuộc vẫn ra tay sát hại nạn nhân."

"Nhưng anh ấy có sát hại ông cụ đâu cơ chứ," Alyosha ngắt lời với giọng có phần gay gắt. Cảm giác lo lắng và sốt ruột ngày càng bóp nghẹt tâm can cậu.

"Vâng, bác biết rõ chính cái lão già Grigory mới là kẻ đã sát hại nạn nhân mà."

"Grigory ư?" Alyosha kinh hãi kêu lên.

"Phải, đúng thế; chính là Grigory. Lão ta nằm ngất đi khi bị Dmitri Fyodorovitch giáng cho một đòn chí mạng, rồi sau đó lồm cồm bò dậy, tận mắt thấy cánh cửa mở toang, liền lách mình bước vào và ra tay sát hại Fyodor Pavlovitch."

"Nhưng tại sao, tại sao lão lại làm thế chứ?"

"Vì lão ta mắc chứng lầm lẫn bệnh lý chứ sao. Khi hồi tỉnh lại sau cú đánh trời giáng vào đầu do Dmitri Fyodorovitch ban tặng, lão ta đang chìm đắm trong trạng thái lầm lẫn bệnh lý; chính vì thế lão mới lê thân đi và thực hiện hành vi sát nhân. Còn việc lão ta và miệng chối đây đẩy rằng mình không làm, rất có thể là vì lão chẳng còn nhớ nổi mảy may chuyện gì đã xảy ra. Chỉ là, cháu biết đấy, mọi chuyện sẽ trở nên tốt đẹp hơn, tốt đẹp hơn rất nhiều nếu thực sự Dmitri Fyodorovitch là kẻ sát hại lão già. Và chắc chắn sự thật phải là như thế, dẫu cho miệng bác cứ khăng khăng đó là Grigory đi nữa. Đích thị là Dmitri Fyodorovitch đã làm điều đó, và như thế mới tốt, tốt hơn rất nhiều chứ! Ồ! Không phải chuyện đứa con trai ra tay tước đoạt mạng sống của cha ruột là tốt đẹp gì đâu nhé, bác hoàn toàn không bao giờ bênh vực hành vi đó. Con cái phải biết kính trọng các bậc sinh thành, dẫu vậy mọi thứ vẫn sẽ tốt hơn nếu kẻ ra tay chính là anh ta, vì khi ấy cháu sẽ chẳng việc gì phải khóc lóc thảm thiết nữa, bởi anh ta hành động trong lúc vô thức, hay đúng hơn là lúc anh ta có ý thức nhưng lại hoàn toàn chẳng biết bản thân đang làm những gì. Cứ để bọn họ tuyên trắng án cho anh ta đi—hành động đó thật nhân đạo biết bao, và sẽ minh chứng cho thấy các tòa án cải cách mang lại phước lành to lớn nhường nào. Bác vốn chẳng hay biết gì sất, nhưng người ta đồn rằng các tòa án ấy đã duy trì được một thời gian dài rồi. Và khi hay tin đó vào ngày hôm qua, bác đã bị sốc nặng đến mức chỉ muốn sai người sang triệu tập cháu ngay lập tức. Và nếu anh ta được tuyên trắng án, hãy bảo anh ta ghé thẳng từ tòa án đến dùng bữa tối với bác, bác sẽ tổ chức một bữa tiệc thịnh soạn mời bạn bè đến chung vui, và chúng ta sẽ cùng nhau nâng ly chúc mừng các tòa án cải cách. Bác tin chắc rằng anh ta chẳng hề nguy hiểm đâu; vả lại, bác sẽ mời thật nhiều bạn bè đến dự, để hễ hắn có giở trò gì thì luôn có người kịp thời lôi cổ hắn ra ngoài. Và sau đó, biết đâu anh ta lại được cất nhắc lên làm thẩm phán hòa giải hay chức vụ gì đó ở một thị trấn khác, bởi những kẻ từng vấp ngã qua sóng gió thường sẽ đảm nhận vai trò thẩm phán xuất sắc nhất. Vả lại, thời buổi này thì ai mà chẳng đang gánh chịu chứng lầm lẫn bệnh lý cơ chứ?—cháu, bác, tất cả chúng ta đều đang chìm đắm trong trạng thái lầm lẫn bệnh lý, và ngoài kia có biết bao nhiêu ví dụ rành rành ra đấy: một gã đang ngồi cất cao tiếng hát, bỗng nhiên có chuyện gì đó chọc giận hắn ta, thế là hắn vớ ngay lấy khẩu súng lục và nắn gí bắn chết toi bất cứ kẻ nào hắn chạm mặt đầu tiên trên đường, mà chẳng ai dám trách cứ hắn cả. Bác vừa mới đọc được điều đó gần đây thôi, và tất cả các bác sĩ đều xác nhận sự thật đó. Bác sĩ lúc nào chẳng xác nhận; họ xác nhận tuốt tuồn tuột mọi thứ trên đời. Thử hỏi, ngay cả con bé Lise của bác đây cũng đang chìm trong trạng thái lầm lẫn bệnh lý kìa. Ngày hôm qua nó lại làm bác khóc sướt mướt, ngày kia cũng vậy, và hôm nay bác chợt nhận ra rằng tất cả nguyên nhân đều bắt nguồn từ căn bệnh lầm lẫn bệnh lý quái quỷ đó. Ôi, con bé Lise khiến bác đau lòng quá chừng! Bác tin rằng con bé đã hoàn toàn phát điên rồi. Tại sao nó lại sai người đi gọi cháu cơ chứ? Là nó chủ động sai người đến tìm cháu hay tự thân cháu xách mép đến đây?"

"Vâng, em ấy sai người tìm cháu, và cháu đang trên đường sang chỗ em ấy đây." Alyosha dứt khoát đứng phắt dậy.

"Ôi, đứa con trai Alexey Fyodorovitch yêu quý của bác ơi, có lẽ đó mới chính là điều quan trọng nhất," phu nhân Hohlakov vừa thốt lên vừa oà khóc nức nở. "Chúa mới thấu hiểu lòng bác, bác hoàn toàn trao trọn trái tim mình để phó thác con bé Lise cho cháu, dẫu cho chuyện nó lén lút sai người gọi cháu mà không thèm hé lộ nửa lời với mẹ nó chẳng có gì là ổn cả. Nhưng xin cháu hãy tha thứ, bác chẳng thể yên tâm trao con gái mình dễ dàng vào tay anh trai cháu—anh chàng Ivan Fyodorovitch được, dẫu bác vẫn coi cậu ta là hình mẫu thanh niên trượng nghĩa nhất. Thế mà cháu thử tưởng tượng xem, cậu ta đã lẻn đến thăm Lise mà bác chẳng hề hay biết gì sất!"

"Sao cơ? Gì cơ? Vào lúc nào ạ?" Alyosha vô cùng kinh ngạc. Cậu không ngồi xuống lại mà cứ thế đứng thẳng người chăm chú lắng nghe.

"Bác sẽ kể cho cháu nghe; có lẽ đó mới là lý do chính khiến bác nài nỉ cháu ghé qua, chứ giờ thì bác cũng chẳng tài nào nhớ nổi lý do thực sự mình gọi cháu đến đây để làm gì nữa rồi. Chà, Ivan Fyodorovitch đã ghé qua nhà bác đúng hai lần kể từ khi cậu ta từ Moscow trở về. Lần đầu tiên cậu ta đến thăm hỏi bác với tư cách một người bạn, còn lần thứ hai thì con bé Katya đang có mặt ở đây và cậu ta ghé đến vì hay tin cô ta đang ở đây. Đương nhiên là bác chẳng trông mong cậu ta ghé thăm thường xuyên làm gì, khi thừa biết đống công việc ngập đầu mà cậu ta đang phải gánh vác, vous comprenez, cette affaire et la mort terrible de votre papa. Thế nhưng bỗng nhiên bác lại hay tin cậu ta vừa ghé qua đây thêm một lần nữa, không phải để thăm bác mà là sang gặp Lise. Chuyện đó xảy ra từ sáu ngày trước rồi đấy. Cậu ta đến, ở lại đúng năm phút rồi tót đi mất. Và mãi ba ngày sau bác mới hay tin đó từ con bé Glafira, thế nên đó thực sự là một cú sốc lớn đối với bác. Bác liền sai người gọi Lise sang ngay lập tức. Con bé chỉ cười khẩy. 'Anh ấy tưởng mẹ đang ngủ,' nó thản nhiên đáp, 'nên đã ghé sang phòng con để thăm hỏi tình hình sức khỏe của mẹ thôi.' Đương nhiên là sự tình diễn ra đúng là như thế rồi. Nhưng con bé Lise, Lise ơi, lạy Chúa tôi, sao mà nó lại đày đọa tâm can bác đến thế cơ chứ! Cháu có tin nổi không, có một đêm nọ, đúng bốn ngày trước, ngay sau lần cuối cùng cháu gặp nó và rời đi, con bé bỗng nhiên lăn đùng ra phát cơn, la hét oai oái, lên cơn cuồng loạn! Tại sao bác chẳng bao giờ lên cơn cuồng loạn thế hả giời? Thế rồi sang ngày hôm sau nó lại lên cơn lần nữa, ngày thứ ba cũng y hệt vậy, ngày hôm qua cũng thế, và rồi ngày hôm qua lại xuất hiện chứng lầm lẫn bệnh lý đó. Nó bỗng nhiên gào thét: 'Con căm ghét Ivan Fyodorovitch lắm. Mẹ phải lập tức cấm tiệt hắn không được bước chân vào ngôi nhà này thêm lần nào nữa.' Bác chết trân trước những lời lẽ kinh ngạc đó, và đành đáp lại rằng: 'Dựa vào lý do gì mà mẹ có thể từ chối tiếp đón một cậu thanh niên ưu tú đến thế, một thanh niên vừa uy bác lại vừa bất hạnh nhường kia?'—bởi toàn bộ vụ bê bối này vốn là một tai hoạ to lớn phải không nào? Nó bỗng nhiên bật cười ha hả trước câu nói của bác, một tràng cười cợt xấc xược, cháu biết đấy. Chà, lúc đó bác lại cảm thấy khấp khởi mừng thầm; bác cứ nghĩ rằng mình vừa chọc cười được con bé và những cơn bệnh quái ác ấy sẽ mau chóng qua đi, nhất là khi bản thân bác cũng đang định tìm cớ từ chối tiếp đón Ivan Fyodorovitch vì những chuyến thăm nom mập mờ sau lưng bác, và định bụng sẽ bắt cậu ta phải giải thích rõ ràng mọi chuyện. Thế nhưng sáng sớm tinh mơ hôm nay, Lise vừa thức giấc liền nổi trận lôi đình với con bé Yulia và, cháu có tin nổi không, con bé dám giáng ngay một cái tát trời giáng vào mặt nó. Thật là hành động vô luân; bác lúc nào cũng đối xử lịch thiệp với gia nhân cơ mà. Thế nhưng chỉ một tiếng sau, nó lại sà xuống ôm chầm lấy đôi chân Yulia và khẩn khoản hôn hít. Nó sai người mang thông điệp đến chỗ bác rằng nó sẽ tuyệt đối không lên gặp bác nữa, và sẽ chẳng bao giờ bén mảng sang thăm bác thêm một lần nào trong đời, và khi bác lết thân già xuống tận phòng nó, nó lao đến ôm chộn lấy bác, nức nở khóc òa, rồi trong lúc hôn bác, nó đẩy thốc bác ra khỏi phòng mà chẳng thốt thêm một lời nào, khiến bác chẳng tài nào tìm ra nổi rốt cuộc đã xảy ra chuyện quái quỷ gì nữa. Giờ đây, Alexey Fyodorovitch thân mến ạ, bác đặt trọn vẹn niềm hy vọng lên đôi vai cháu, và dĩ nhiên toàn bộ cuộc đời bác đang nằm trong tay cháu. Bác chỉ tha thiết van xin cháu hãy sang gặp Lise và moi cho ra tất cả mọi sự thật từ con bé, vì chỉ có một mình cháu mới làm nổi điều đó, rồi quay trở về thuật lại cho bác nghe—cho bác, người mẹ tội nghiệp của con bé, vì cháu thừa hiểu rằng bác sẽ chết mất, sẽ chết quách đi được nếu tình trạng này cứ tiếp diễn, bằng không chắc bác phải cao chạy xa bay quá. Bác không thể chịu đựng nổi thêm giây phút nào nữa rồi. Bác vốn rất kiên nhẫn đấy chứ; nhưng rồi sức chịu đựng của bác cũng phải có giới hạn, và khi ấy... khi ấy chuyện khủng khiếp sẽ xảy ra mất. Ôi trời ơi! Cuối cùng thì Pyotr Ilyitch cũng đến!" phu nhân Hohlakov cất tiếng reo lên với khuôn mặt rạng rỡ hẳn lên khi nhìn thấy Perhotin bước vào phòng. "Cháu đến muộn quá đấy, muộn quá rồi đấy! Thôi ngồi xuống đi, nói đi cháu, hãy giải tỏa cơn thấp thỏm của bọn bác đi xem nào. Luật sư bào chữa nói thế nào rồi? Cháu định tót đi đâu đấy, Alexey Fyodorovitch?"

"Cháu sang chỗ Lise ạ."

"Ờ phải rồi. Cháu sẽ không quên chứ, cháu sẽ không quên những điều bác vừa nài nỉ chứ? Đó là vấn đề sinh tử đấy cháu ơi!"

"Đương nhiên là cháu sẽ không quên, nếu cháu có thể... nhưng mà cháu muộn lắm rồi ạ," Alyosha lắp bắp, vội vã thối lui.

"Không, hãy nhớ ghé qua nhé, nhất định phải ghé đấy; đừng có thốt lên câu 'nếu cháu có thể'. Bác sẽ lăn đùng ra chết nếu cháu dám bỏ mặc bác đấy," phu nhân Hohlakov với theo sau lưng cậu, nhưng lúc ấy Alyosha đã khuất dạng khỏi căn phòng từ thủa nào.