“Trước hết, nguồn gốc của mối nghi ngờ này từ đâu ra?” (Ippolit Kirillovitch cất lời.) “Kẻ đầu tiên lớn tiếng buộc tội Smerdyakov thực hiện vụ mưu sát chính là bị cáo ngay tại thời điểm bị bắt giữ, thế nhưng từ lúc đó cho đến nay, hắn chưa từng đưa ra nổi dù chỉ một sự kiện duy nhất, hay dẫu chỉ là một bóng gió nhỏ nhất để củng cố cho lời buộc tội ấy. Cáo buộc này chỉ được xác thực bởi ba người — hai người anh em của bị cáo và bà Svyetlov. Người anh lớn chỉ bày tỏ sự nghi ngờ của mình vào ngày hôm nay, khi anh ta chắc chắn đang chịu những cơn sốt phát ban ở não. Nhưng chúng ta đều biết rằng trong suốt hai tháng qua, anh ta hoàn toàn đồng thuận với niềm tin của chúng ta về tội lỗi của người em trai và không hề có ý định phản bác lại quan điểm đó. Dù vậy, chuyện này sẽ bàn sau. Người em út đã thừa nhận rằng cậu ta không có lấy một sự kiện nhỏ nhặt nào để hậu thuẫn cho ý nghĩ Smerdyakov có tội, mà chỉ bị dẫn dắt đến kết luận ấy từ chính lời nói và biểu cảm trên khuôn mặt của bị cáo. Vâng, bằng chứng động trời ấy đã được cậu ta đưa ra tận hai lần trong ngày hôm nay. Bà Svyetlov thậm chí còn gây sửng sốt hơn. ‘Những gì bị cáo nói với các anh, các anh phải tin; hắn không phải kẻ biết nói dối.’ Đó là toàn bộ bằng chứng chống lại Smerdyakov do ba con người này đưa ra, những kẻ đều vô cùng bận tâm đến số phận của bị cáo. Thế nhưng giả thuyết về tội lỗi của Smerdyakov vẫn cứ loan truyền, vẫn đã và đang được duy trì. Liệu điều đó có đáng tin không? Liệu có thể tưởng tượng nổi không?”
Tại đây, Ippolit Kirillovitch thấy cần thiết phải phác họa tính cách của Smerdyakov, “kẻ đã kết liễu đời mình trong một cơn điên loạn.” Ông miêu tả hắn là một kẻ có trí tuệ kém cỏi, học đòi nửa mùa, bị đánh trôi dạt khỏi điểm cân bằng bởi những tư tưởng triết học vượt quá tầm hiểu biết cùng một số học thuyết hiện đại về nghĩa vụ—thứ mà hắn lĩnh hội qua thực tiễn từ lối sống phóng túng của người chủ, kẻ đồng thời có lẽ cũng là cha hắn—Fyodor Pavlovitch; và về mặt lý thuyết, từ những cuộc trò chuyện triết học kỳ lạ với người con lớn của chủ nhà, Ivan Fyodorovitch, kẻ sẵn sàng đắm chìm vào trò tiêu khiển này, có lẽ vì cảm thấy buồn chán hoặc muốn giải trí trên lưng kẻ hầu. “Chính hắn đã nói với tôi về trạng thái tinh thần của mình trong những ngày cuối cùng tại nhà cha hắn,” Ippolit Kirillovitch giải thích; “nhưng những người khác cũng đã làm chứng về điều đó—chính bị cáo, người anh trai của hắn, và tên đầy tớ Grigory—nghĩa là tất cả những ai hiểu rõ về hắn.”
Hơn nữa, Smerdyakov, kẻ có sức khỏe bị tàn phá bởi những cơn động kinh, lại nhát gan như gà cừu. “Hắn đã ngã rạp dưới chân tôi và hôn chúng,” chính bị cáo đã kể với chúng ta như vậy, trước khi nhận thức được phát ngôn ấy tai hại thế nào đối với bản thân mình. “Nó là một con gà mắc bệnh động kinh,” bị cáo tuyên bố về hắn bằng thứ ngôn ngữ đặc trưng của mình. Thế mà bị cáo lại chọn hắn làm người tâm sự (theo chính lời chúng ta có được) và đã khủng bố tinh thần khiến hắn cuối cùng phải đồng ý đóng vai trò làm gián tiếp theo dõi cho mình. Ở vai trò đó, hắn đã lừa dối chủ nhân, tiết lộ cho bị cáo sự tồn tại của chiếc phong bì đựng những tờ giấy bạc cùng các ám hiệu để có thể lẻn vào nhà. Thử hỏi sao hắn có thể không kể cho được cơ chứ? “Hắn sẽ giết tôi, tôi thừa hiểu là hắn sẽ giết tôi,” hắn đã khai tại buổi thẩm vấn, run lẩy bẩy ngay trước mặt chúng ta dù kẻ hành hạ hắn lúc bấy giờ đã bị bắt giam và chẳng thể gây tổn hại gì cho hắn nữa. “Hắn nghi ngờ tôi trong từng khoảnh khắc. Trong nỗi sợ hãi và run rẩy, tôi vội vã kể cho hắn mọi bí mật để xoa dịu hắn, cốt để hắn thấy rằng tôi không hề lừa dối mình và tha mạng cho tôi.” Đó là nguyên văn lời của hắn. Tôi đã ghi chép lại và vẫn nhớ rõ. “Khi hắn bắt đầu gào thét với tôi, tôi liền quỳ sụp xuống.”
Bản tính hắn vốn dĩ rất lương thiện và chiếm trọn lòng tin của chủ nhân, kể từ dạo hắn đem trả lại số tiền mà ông chủ đánh rơi. Thế nên có thể suy đoán rằng tội nghiệp thay, anh chàng đã phải chịu đựng những đày đọa của sự cắn rứt lương tâm vì đã lừa dối người chủ mà hắn kính yêu như ân nhân. Những người mắc bệnh động kinh nặng, theo lời các bác sĩ tài giỏi nhất cho biết, thường có xu hướng tự trách móc bản thân liên tục và bệnh hoạn. Họ dằn vặt vì sự “tội lỗi” của mình, bị hành hạ bởi những cơn dằn vặt lương tâm, đôi khi hoàn toàn vô cớ; họ phóng đại và thường tự bịa ra đủ loại lỗi lầm cùng tội ác. Và ở đây, chúng ta có một con người thuộc tuýp ấy, kẻ thực sự bị đẩy đến hành vi sai trái bởi sự khủng bố và đe dọa.
Thêm vào đó, hắn còn có một linh cảm mạnh mẽ rằng một thảm kịch khủng khiếp sẽ là kết cục của tình huống đang diễn ra trước mắt. Khi Ivan Fyodorovitch chuẩn bị rời đi Moscow, ngay trước thảm kịch, Smerdyakov đã tha thiết nài nỉ anh ta ở lại, dẫu hắn quá nhút nhát không dám nói thẳng điều mình sợ hãi. Hắn chỉ dám ám chỉ, nhưng những lời ám chỉ ấy đã không được thấu hiểu.
Phải lưu ý rằng hắn xem Ivan Fyodorovitch là một vị cứu tinh, sự hiện diện của người này trong nhà chính là sự bảo đảm rằng sẽ không có tai họa nào xảy ra. Hãy nhớ lại câu nói trong bức thư say xỉn của Dmitri Karamazov: “Tao sẽ giết lão già, nếu chỉ cần Ivan đi vắng.” Vì thế, sự hiện diện của Ivan Fyodorovitch đối với tất cả mọi người tựa như một sự bảo đảm cho sự bình yên và trật tự trong ngôi nhà.
Thế nhưng anh ta đã đi, và chỉ một tiếng đồng hồ sau khi cậu chủ rời đi, Smerdyakov liền lên cơn động kinh. Nhưng điều đó hoàn toàn dễ hiểu. Tại đây tôi phải nhắc lại rằng Smerdyakov, bị đè nặng bởi nỗi khiếp hãi và sự tuyệt vọng kiểu gì đó, đã cảm thấy trong những ngày cuối cùng ấy rằng một trong những cơn bệnh từng hành hạ hắn trước kia vào những thời điểm căng thẳng, có lẽ sắp quay trở lại. Ngày giờ xảy ra một cơn bệnh như vậy tất nhiên không thể đoán trước, nhưng bất kỳ người bệnh động kinh nào cũng có thể cảm nhận trước được rằng mình sắp sửa lên cơn. Các bác sĩ đã bảo chúng ta thế. Và vì vậy, ngay khi cỗ xe của Ivan Fyodorovitch vừa lăn bánh ra khỏi sân, Smerdyakov, chìm đắm trong sự cô độc và không một bóng người che chở, đã đi xuống hầm rượu. Hắn bước xuống những bậc thang tự hỏi liệu mình có lên cơn hay không, và nhỡ nó giáng xuống ngay lúc này thì sao. Chính sự lo âu ấy, chính nỗi băn khoăn ấy đã kích hoạt cơn co thắt ở cổ họng vốn luôn đi trước những cơn phát bệnh như thế, và hắn ngã bất tỉnh xuống hầm rượu. Thế mà trong một sự việc hoàn toàn tự nhiên này, người ta lại cố gắng dò ra sự nghi ngờ, một ngụ ý rằng hắn cố tình giả vờ lên cơn. Nhưng, nếu đó là cố ý, câu hỏi lập tức đặt ra là: động cơ của hắn là gì? Hắn tính toán điều gì? Hắn nhắm tới mục đích gì? Tôi không bàn về y học: khoa học, tôi được bảo vậy, đôi khi có thể sai lầm: các bác sĩ đã không thể phân biệt nổi đâu là giả đâu là thật. Điều đó có thể đúng, nhưng hãy trả lời tôi một câu hỏi: hắn có động cơ gì để giả vờ như thế? Liệu hắn, khi đang mưu tính vụ mưu sát, lại có thể muốn thu hút sự chú ý của người trong nhà bằng cách giả vờ lên cơn ngay trước đó hay sao?
Các bồi thẩm đoàn kính mến, quý vị thấy đấy, vào đêm xảy ra vụ mưu sát, trong nhà Fyodor Pavlovitch có năm người—chính Fyodor Pavlovitch (nhưng ông không tự sát, điều đó hiển nhiên); tiếp đến là tên đầy tớ của ông, Grigory, nhưng bản thân hắn suýt bị sát hại; người thứ ba là vợ của Grigory, Marfa Ignatyevna, nhưng thật đáng hổ thẹn nếu lại tưởng tượng rằng bà sát hại chủ mình. Chỉ còn lại hai người—bị cáo và Smerdyakov. Nhưng, nếu chúng ta tin vào tuyên bố của bị cáo rằng hắn không phải kẻ sát nhân, thì Smerdyakov buộc phải là thủ phạm, vì chẳng còn lựa chọn nào khác, chẳng thể tìm ra ai khác nữa. Đó là lý do giải thích cho cáo buộc tinh vi, động cơ sửng sốt nhằm vào kẻ ngốc bất hạnh đã tự sát ngày hôm qua. Giả sử có một chút nghi ngờ bám lấy bất kỳ ai khác, giả sử có người thứ sáu nào đó, tôi tin chắc rằng ngay cả bị cáo cũng sẽ cảm thấy hổ thẹn khi buộc tội Smerdyakov mà sẽ quy trách nhiệm cho người thứ sáu ấy, bởi vì việc đổ tội mưu sát cho Smerdyakov là điều hoàn toàn ngớ ngẩn.
Thưa các quý ông, chúng ta hãy gạt tâm lý học sang một bên, gạt y học sang một bên, thậm chí gạt cả logic sang một bên, hãy chỉ quay về với các sự thật và xem các sự thật nói gì với chúng ta. Nếu Smerdyakov đã sát hại ông lão, hắn làm bằng cách nào? Một mình hay có sự trợ giúp của bị cáo? Chúng ta hãy xem xét giả thuyết thứ nhất—rằng hắn hành động một mình. Nếu hắn sát hại nạn nhân thì chắc chắn phải vì một mục đích nào đó, vì một lợi ích nào đó cho bản thân. Nhưng hoàn toàn không có lấy một bóng dáng của động cơ mà bị cáo từng có đối với vụ án—sự căm thù, ghen tuông, v. v.—Smerdyakov chỉ có thể ra tay vì lòng tham tiền tài, nhằm chiếm đoạt ba nghìn rúp mà hắn từng thấy chủ nhân nhét vào phong bì. Thế nhưng hắn lại kể cho một người khác—và là người quan tâm sát sao nhất, chính là bị cáo—mọi chuyện về số tiền cùng các ám hiệu, nơi chiếc phong bì nằm, điều gì được viết trên đó, nó được cột bằng cái gì, và hơn hết, kể cho hắn nghe về những ám hiệu giúp hắn có thể đột nhập vào nhà. Chẳng lẽ hắn làm thế đơn giản để tự tố cáo chính mình, hay để rủ rê vào cùng một vưu vật kẻ đang thèm khát có được chiếc phong bì đó cho riêng mình? “Vâng,” người ta sẽ bảo tôi, “nhưng hắn đã khai ra vì sợ hãi.” Thế nhưng quý vị giải thích điều này thế nào? Một kẻ có thể mưu tính một hành động táo tợn, dã man như thế, lại đi kể ra những sự kiện không một ai trên đời này biết rõ, và nếu hắn giữ miệng thì vĩnh viễn chẳng ai có thể đoán ra được!
Không, dù có hèn nhát đến đâu đi nữa, nếu hắn đã mưu vạch một tội ác như thế, sẽ chẳng có gì ép được hắn kể cho bất cứ ai nghe về chiếc phong bì và các ám hiệu, bởi làm thế khác nào tự tố cáo mình trước. Hắn sẽ bịa ra chuyện gì đó, hắn sẽ nói dối nếu bị ép phải khai báo, nhưng hắn nhất định sẽ ngậm tăm về chuyện đó. Bởi vì, mặt khác, nếu hắn không hé răng về số tiền, mà cứ tiến hành mưu sát rồi cuỗm đi số tiền ấy, thì trên đời này chẳng một ai có thể buộc tội hắn giết người cướp của, vì ngoài hắn ra chẳng ai thấy số tiền, ngoài hắn ra chẳng ai biết đến sự tồn tại của nó trong nhà. Cho dù hắn có bị buộc tội giết người đi chăng nữa, người ta cũng chỉ có thể nghĩ rằng hắn ra tay vì một động cơ nào khác. Nhưng vì chẳng ai từng nhận thấy một động cơ nào như thế ở hắn trước đó, và ngược lại, mọi người đều thấy chủ nhân rất mực yêu quý và tin tưởng hắn, thì đương nhiên hắn sẽ là kẻ ít bị nghi ngờ nhất. Người ta sẽ nghi ngờ trước tiên kẻ có động cơ, kẻ từng lớn tiếng tuyên bố mình có những động cơ ấy, kẻ chẳng thèm giấu giếm điều đó; tóm lại, người ta sẽ nghi ngờ chính người con trai của nạn nhân, Dmitri Fyodorovitch. Giả sử Smerdyakov đã giết người cướp của, rồi người con trai bị gán tội thay, điều đó chắc chắn rất có lợi cho Smerdyakov. Thế mà chúng ta lại phải tin rằng, dẫu đang mưu tính vụ sát nhân, hắn lại đi kể cho người con trai tên là Dmitri ấy nghe về số tiền, chiếc phong bì và các ám hiệu hay sao? Điều đó có hợp logic không? Điều đó có rõ ràng không?
Khi ngày cử hành vụ mưu sát do Smerdyakov vạch kế hoạch đã đến, chúng ta lại thấy hắn ngã lăn xuống cầu thang trong một cơn bệnh giả vờ—với mục đích gì? Thứ nhất là để Grigory, người vốn định uống thuốc, có thể hoãn lại và ở lại canh gác vì thấy chẳng có ai trông nom nhà cửa, và thứ hai, tôi cho rằng, để ông chủ thấy không có ai bảo vệ mình, và vì khiếp sợ chuyến viếng thăm của đứa con trai, có thể sẽ tăng cường cảnh giác cũng như đề phòng hơn nữa. Và trên hết, tôi cho rằng bản thân hắn, Smerdyakov, một kẻ tàn phế vì cơn bệnh, sẽ được khiêng từ căn bếp—nơi hắn vẫn thường ngủ, tách biệt hoàn toàn với tất cả mọi người và là nơi hắn có thể ra vào tùy thích—sang căn phòng của Grigory ở tận đầu bên kia dãy nhà phụ, nơi hắn luôn được bố trí nằm, ngăn cách bởi một tấm bình phong cách chiếc giường của họ ba bước chân. Đó là tập quán bất di bất dịch được thiết lập bởi chủ nhân và bà Marfa Ignatyevna nhân từ, mỗi khi hắn phát bệnh. Nằm đó, khuất sau tấm bình phong, rất có thể để che đậy màn kịch, hắn sẽ bắt đầu rên rỉ, qua đó khiến họ thức trắng cả đêm (như lời khai của Grigory và vợ ông ta). Và tất cả những điều này, chúng ta phải tin rằng, là để hắn có thể thuận lợi đứng dậy và sát hại chủ nhân của mình sao?
Nhưng người ta sẽ bảo tôi rằng hắn giả vờ đau ốm cố ý để khỏi bị nghi ngờ và rằng hắn đã kể cho bị cáo nghe về số tiền cùng các ám hiệu để dụ dỗ hắn thực hiện vụ mưu sát, và khi bị cáo đã giết nạn nhân rồi bỏ đi cùng số tiền, tạo ra tiếng động lớn, rất có thể làm thức giấc mọi người, thì Smerdyakov đã đứng dậy, có đời nào tôi lại tin thế không, rồi bước vào—để làm gì? Để sát hại chủ nhân lần thứ hai và cuỗm đi số tiền đã bị trộm rồi ư? Các quý ông, quý vị đang cười đấy à? Tôi thấy hổ thẹn khi phải đưa ra những giả thiết như thế, nhưng dù khó tin đến đâu, đó lại chính là điều mà bị cáo đang biện hộ. Khi rời khỏi nhà, khi đánh ngã Grigory và hô hoán lên, bị cáo khai rằng Smerdyakov đã đứng dậy, bước vào nhà rồi sát hại chủ nhân và lấy đi số tiền! Tôi không màng nhấn mạnh chuyện Smerdyakov khó lòng có thể tính toán trước điều này và đoán trước được rằng người con trai hung hãn và giận dữ sẽ chỉ ghé vào ngó nghiêng một cách cung kính dẫu biết rõ các ám hiệu, rồi rút lui, để lại chiến lợi phẩm cho Smerdyakov. Thưa các vị bồi thẩm đoàn, tôi xin đặt câu hỏi này một cách nghiêm túc: đâu là khoảnh khắc mà Smerdyakov có thể thực hiện tội ác của mình? Hãy nêu tên khoảnh khắc ấy ra, bằng không quý vị chẳng thể kết tội hắn.
Nhưng, biết đâu cơn bệnh là thật, người bệnh bỗng nhiên hồi phục, nghe thấy tiếng thét và bước ra ngoài. Ồ—rồi sao nữa? Hắn ngó xung quanh và lẩm bẩm: “Sao không ra tay giết luôn lão chủ nhỉ?” Và làm sao hắn biết được chuyện gì đã xảy ra, khi mà hắn vẫn nằm bất tỉnh cho đến khoảnh khắc đó? Nhưng những chuyến bay bổng của trí tưởng tượng cũng phải có giới hạn chứ.
“Đúng thế,” vài kẻ tinh khôn sẽ bảo tôi, “nhưng nhỡ bọn chúng thông đồng với nhau thì sao? Nhỡ chúng cùng nhau sát hại ông lão và chia chác tiền bạc—thì sao nào?” Quả là một câu hỏi nặng ký! Và những bằng chứng để xác thực điều đó thật sửng sốt. Một kẻ ra tay mưu sát và gánh mọi việc vất vả trong khi đồng phạm của hắn nằm một bên giả vờ lên cơn, rõ ràng cốt để khơi gợi sự nghi ngờ ở tất cả mọi người, gây hoang mang cho chủ nhân và hoang mang cho cả Grigory. Thật thú vị làm sao khi biết được động cơ nào có thể xui khiến hai kẻ đồng phạm vạch ra một kế hoạch điên rồ đến thế.
Nhưng biết đâu đó không phải là sự tòng phạm chủ động từ phía Smerdyakov, mà chỉ là sự ngầm đồng thuận thụ động; biết đâu Smerdyakov bị đe dọa và đành đồng ý không cản trở vụ mưu sát, và tiên liệu rằng mình sẽ bị quở trách vì để chủ nhân bị sát hại mà không thét lên cầu cứu hay chống cự, hắn có thể đã xin phép Dmitri Karamazov được rút lui bằng cách giả vờ lên cơn—‘anh muốn giết ông ấy thế nào thì tùy; tôi không can thiệp.’ Nhưng vì cơn phát bệnh này của Smerdyakov chắc chắn sẽ làm náo loạn cả nhà, nên Dmitri Karamazov không đời nào đồng ý với một kế hoạch như thế. Dù vậy, tôi sẽ bỏ qua điểm này. Giả sử anh ta thực sự đồng ý, thì suy ra Dmitri Karamazov vẫn là kẻ sát nhân và kẻ chủ mưu, còn Smerdyakov chỉ là kẻ tòng phạm thụ động, thậm chí chẳng phải đồng phạm mà chỉ là ngầm chấp thuận bất đắc dĩ vì sợ hãi.
Thế nhưng chúng ta đang thấy gì? Ngay khi bị bắt giữ, bị cáo lập tức trút toàn bộ tội lỗi lên đầu Smerdyakov, không cáo buộc hắn là đồng phạm của mình, mà tố cáo chính hắn mới là kẻ sát nhân. “Hắn làm một mình,” anh ta nói. “Chính hắn đã sát hại và cướp của. Đó là tác phẩm của đôi tay hắn.” Thật là một lũ đồng phạm kỳ lạ khi vừa mở miệng đã quay sang tố cáo lẫn nhau! Và hãy nghĩ đến rủi ro mà Karamazov phải gánh chịu. Sau khi thực hiện vụ mưu sát trong lúc kẻ đồng phạm nằm trên giường, anh ta lại đổ tội lên đầu người bệnh—kẻ hoàn toàn có thể bất mãn và vì tự vệ mà khai ra sự thật. Bởi vì hắn thừa hiểu tòa án sẽ lập tức phán xét mức độ chịu trách nhiệm của mình đến đâu, và do đó hắn có thể tính toán rằng nếu bị trừng phạt, mức án sẽ nhẹ hơn rất nhiều so với kẻ sát nhân thực sự. Nhưng trong trường hợp đó, chắc chắn hắn đã phải thú nhận, thế mà hắn lại không làm thế. Smerdyakov chưa từng hé môi ám chỉ về sự thông đồng của họ, mặc dù kẻ sát nhân thực sự cứ khăng khăng buộc tội hắn và tuyên bố chính hắn đã thực hiện tội ác một mình.
Hơn thế nữa, Smerdyakov tại buổi thẩm vấn đã tự nguyện khai rằng chính hắn là kẻ đã kể cho bị cáo nghe về chiếc phong bì đựng tiền giấy cùng các ám hiệu, và rằng nếu không có hắn, bị cáo sẽ chẳng biết gì sất. Nếu thực sự là một kẻ đồng phạm có tội, liệu hắn có sẵn sàng khai báo điều này tại cuộc thẩm vấn không? Ngược lại, hắn sẽ tìm cách che đậy, bóp méo sự kiện hoặc giảm nhẹ tội lỗi. Nhưng hắn hoàn toàn chẳng bóp méo hay giảm nhẹ gì cả. Không một ai ngoài một kẻ vô tội, kẻ chẳng hề sợ hãi bị buộc tội tòng phạm, lại có thể hành xử như hắn đã làm. Và trong một cơn u sầu bắt nguồn từ căn bệnh cùng thảm kịch này, hắn đã thắt cổ tự tử vào ngày hôm qua. Hắn để lại một bức thư được viết bằng thứ ngôn ngữ đặc trưng của mình: ‘Tôi tự hủy hoại bản thân theo ý muốn và tâm nguyện của mình để không đổ lỗi cho bất kỳ ai.’ Hắn sẽ tốn kém gì khi viết thêm câu: ‘Tôi mới là kẻ sát nhân, chứ không phải Karamazov’? Thế nhưng hắn lại không viết thêm điều đó. Phải chăng lương tâm đã đẩy hắn đến cái chết thay vì sự thú nhận tội lỗi?
Và chuyện gì đã xảy ra tiếp theo? Những tờ giấy bạc trị giá ba nghìn rúp vừa được mang ra trước tòa, và chúng ta được bảo rằng đó chính là số tiền từng nằm trong chiếc phong bì hiện đang đặt trên bàn trước mặt chúng ta, và nhân chứng đã nhận chúng từ Smerdyakov vào ngày hôm trước. Nhưng tôi không cần phải nhắc lại cảnh tượng đau lòng ấy, dẫu tôi sẽ đưa ra một vài bình luận, chọn lọc những chi tiết vụn vặt mà thoạt nhìn có lẽ không phải ai cũng nhận ra, và vì thế có thể bị bỏ sót. Thứ nhất, Smerdyakov chắc chắn đã trả lại tiền và thắt cổ tự tử vào ngày hôm qua vì sự cắn rứt lương tâm. Và chỉ mới ngày hôm qua, hắn đã thú nhận tội lỗi với Ivan Karamazov, theo như lời người sau đây thông báo cho chúng ta. Thật vậy, nếu không phải thế, cớ sao Ivan Fyodorovitch lại phải giữ im lặng cho đến tận bây giờ? Và thế là, nếu hắn đã thú nhận, vậy tôi lại xin hỏi, tại sao hắn không khai ra toàn bộ sự thật trong bức thư tuyệt mệnh để lại, khi biết rõ rằng người bị cáo vô tội phải đối mặt với phiên tòa khủng khiếp này vào ngày hôm sau?
Bản thân số tiền không phải là bằng chứng. Cách đây một tuần, hoàn toàn tình cờ, sự thật đã được tôi và hai người khác tại tòa án này biết đến rằng Ivan Fyodorovitch đã gửi hai phiếu lãi suất năm phần trăm, mỗi phiếu trị giá năm nghìn—tức tổng cộng mười nghìn—về thị trấn chính của tỉnh lỵ để đổi lấy tiền mặt. Tôi chỉ đề cập đến điều này để chỉ ra rằng bất kỳ ai cũng có thể có tiền, và không thể chứng minh được những tờ giấy bạc này chính là những tờ từng nằm trong phong bì của Fyodor Pavlovitch.
Ivan Karamazov, sau khi nhận được thông tin có tầm quan trọng nhường ấy từ kẻ sát nhân thực sự vào ngày hôm qua, đã án binh bất động. Tại sao anh ta không báo cáo ngay lập tức? Tại sao lại trì hoãn mọi chuyện cho đến tận sáng nay? Tôi nghĩ mình có quyền được suy đoán lý do. Sức khỏe của anh ta đã suy kiệt trong suốt một tuần qua: anh ta từng thừa nhận trước bác sĩ và những người bạn thân thiết nhất rằng mình đang bị ảo giác và nhìn thấy những bóng ma của người chết: anh ta đang đứng trước bờ vực của cơn sốt phát ban ở não—căn bệnh hiện đang đánh gục anh ta ngày hôm nay. Trong tình trạng đó, anh ta bỗng nghe tin Smerdyakov chết, và lập tức suy tính: ‘Hắn ta đã chết rồi, ta có thể trút tội lên đầu hắn và cứu lấy anh mình. Ta có tiền. Ta sẽ cầm một cuộn giấy bạc và nói rằng Smerdyakov đã đưa chúng cho ta trước khi chết.’ Quý vị sẽ bảo hành động đó thật đê tiện; vu khống ngay cả người đã khuất đã là đê tiện, lại còn làm thế để cứu em trai mình nữa. Đúng vậy, nhưng nhỡ anh ta vô thức vu khống thì sao? Nhỡ như, cuối cùng bị đánh gục bởi tin tức bất ngờ về cái chết của tên đầy tớ, anh ta tưởng tượng rằng sự việc thực sự là như thế thì sao? Quý vị vừa chứng kiến cảnh tượng ban nãy: quý vị đã thấy tình trạng của nhân chứng. Anh ta đứng dậy và cất tiếng nói, nhưng tâm trí anh ta đang để ở đâu?
Tiếp theo là tài liệu, bức thư của bị cáo được viết hai ngày trước thảm kịch, chứa đựng cả một kế hoạch chi tiết của vụ mưu sát. Vậy thì, cớ sao chúng ta lại phải đi tìm một kế hoạch nào khác nữa? Tội ác đã được thực hiện chính xác theo kế hoạch này, và không bởi ai khác ngoài chính tác giả của nó. Vâng, thưa các vị bồi thẩm đoàn, mọi chuyện đã diễn ra suôn sẻ không một vết gợn! Anh ta không hề hoảng hốt rón rén và rụt rè bỏ chạy khỏi cửa sổ phòng cha mình, dẫu anh ta đinh ninh rằng người mình ch(i)êm ái đang ở bên trong. Không, điều đó thật vô lý và khó xảy ra! Anh ta đã bước vào và sát hại ông lão. Rất có thể anh ta đã giết ông bằng một cú đánh bằng chày đồng, bừng bừng nộ khí, ngay khi vừa nhìn thấy tình địch đáng ghét của mình. Nhưng sau khi giết ông, có lẽ chỉ bằng một nhát, và sau khi tự khẳng định sau một hồi lục lọi kỹ lưỡng rằng cô ta không có ở đó, anh ta vẫn không quên thò tay xuống dưới gối để rút lấy chiếc phong bì mà phần vỏ rách rời hiện đang nằm trên bàn trước mặt chúng ta.
Tôi đề cập đến sự kiện này để quý vị lưu ý một chi tiết, theo tôi là vô cùng đặc trưng. Giả sử anh ta là một kẻ sát nhân có nghề và thực hiện vụ mưu sát chỉ vì lòng tham, liệu hắn có để lại chiếc phong bì bị xé rách trên sàn nhà y như lúc được tìm thấy, nằm ngay cạnh xác nạn nhân hay không? Lấy Smerdyakov chẳng hạn, nếu hắn sát hại chủ nhân để cướp của, hắn chắc chắn sẽ cầm luôn chiếc phong bì đi theo, chẳng bận tâm gì đến việc mở nó ra ngay trên thi thể của nạn nhân, bởi vì hắn biết chắc chắn rằng những tờ giấy bạc nằm trong phong bì—chúng đã được bỏ vào và niêm phong ngay trước mặt hắn—và nếu hắn mang chiếc phong bì đi cùng, vĩnh viễn sẽ chẳng ai hay biết về vụ cướp. Tôi xin hỏi quý vị, liệu Smerdyakov có hành xử theo kiểu đó không? Liệu hắn có bỏ lại chiếc phong bì trên sàn nhà không?
Không, đây là hành động của một kẻ sát nhân đang hoảng loạn, một kẻ sát nhân vốn không phải là tên trộm và chưa từng ăn cắp trước ngày hôm đó, kẻ đã giật những tờ giấy bạc từ dưới gối ra, không phải theo kiểu một tên trộm đang cuỗm của, mà như thể đang giật lại tài sản thuộc về chính mình từ tay một kẻ gian đã tha thấu nó đi. Bởi vì đó chính là ý nghĩ đã trở thành một nỗi ám ảnh suýt điên cuồng trong đầu Dmitri Karamazov liên quan đến số tiền ấy. Và lao vào chiếc phong bì vốn chưa từng thấy bao giờ, anh ta xé toạc nó ra để chắc chắn xem tiền có ở trong đó không, rồi ôm tiền chạy trốn mất hút, thậm chí quên mất rằng mình đã để lại một bằng chứng động trời chống lại bản thân chính là chiếc phong bì bị xé rách trên sàn nhà. Tất cả chỉ vì đó là Karamazov, chứ không phải Smerdyakov; anh ta chẳng thèm suy nghĩ, chẳng thèm đắn đo, mà làm sao còn nghĩ ngợi được nữa? Anh ta tháo chạy; anh ta nghe thấy phía sau tiếng người hầu la lối; ông già đuổi theo, chặn anh ta lại và bị chiếc chày đồng đánh ngã gục xuống đất.
Bị cáo, vì động lòng trắc ẩn, đã nhảy xuống để xem xét nạn nhân. Quý vị có tin không, anh ta khai rằng mình nhảy xuống vì thương xót, vì động lòng trắc ẩn, muốn xem mình có thể làm gì được cho ông lão không. Đó có phải là lúc để bày tỏ sự thương xót hay không? Không; anh ta nhảy xuống đơn giản để xác minh xem nhân chứng duy nhất cho tội ác của mình đã chết hay còn sống. Bất kỳ cảm xúc nào khác, bất kỳ động cơ nào khác đều đi ngược lại tự nhiên. Hãy lưu ý rằng anh ta đã bận tâm chăm sóc Grigory, lấy khăn tay lau đầu cho ông và sau khi đinh ninh rằng ông đã chết, anh ta chạy đến nhà người tình, đầu óc bấn loạn và đẫm máu. Sao anh ta lại chưa từng nghĩ rằng mình đang dính đầy máu và sẽ bị phát hiện ngay lập tức? Nhưng chính bị cáo quả quyết rằng anh ta thậm chí không nhận ra mình đang dính máu. Điều đó có thể tin được, điều đó hoàn toàn có thể xảy ra, chuyện ấy vẫn luôn diễn ra trong những khoảnh khắc như thế đối với tội phạm. Về điểm này, bọn chúng sẽ thể hiện sự ranh ma quỷ quyệt, trong khi điểm khác lại hoàn toàn tuột khỏi tầm kiểm soát của chúng. Thế nhưng vào khoảnh khắc đó, anh ta chỉ nghĩ đến một điều duy nhất—cô ta đang ở đâu? Anh ta muốn tìm ra ngay cô ta đang ở đâu, thế nên anh ta chạy đến phòng trọ của cô và nhận được một tin tức bất ngờ, sửng sốt—cô ta đã chuồn đến Mokroe để gặp lại người tình đầu tiên của mình.
