Có một điểm đã gây ấn tượng sâu sắc với tất cả mọi người trong bài biện hộ của Fetyukovitch. Ông bác bỏ hoàn toàn sự tồn tại của ba nghìn rúp định mệnh kia, và do đó, cũng bác bỏ cả khả năng số tiền ấy đã bị đánh cắp.

"Thưa các vị bồi thẩm đoàn," ông mở đầu. "Bất kỳ nhà quan sát mới mẻ và vô tư nào cũng sẽ phải chú ý đến một đặc điểm kỳ lạ trong vụ án này, đó là cáo buộc tội cướp tài sản lại đi liền với sự bất khả thi hoàn toàn trong việc chứng minh rằng có thứ gì đó để mà cướp. Người ta bảo rằng tiền đã bị đánh cắp — ba nghìn rúp — nhưng liệu số rúp đó có từng tồn tại hay không thì chẳng ai biết. Hãy thử nghĩ xem, chúng ta nghe về khoản tiền ấy từ đâu, và ai đã nhìn thấy những tờ bạc đó? Người duy nhất nhìn thấy chúng, và khẳng định rằng chúng đã được bỏ vào phong bì, chính là tên đầy tớ Smerdyakov. Hắn đã nói về điều đó với bị cáo và anh trai hắn, Ivan Fyodorovitch, trước thảm kịch. Bà Svyetlov cũng đã được kể cho nghe về chuyện này. Nhưng không một ai trong ba người ấy thực sự nhìn thấy những tờ bạc, chẳng ai ngoài Smerdyakov từng nhìn thấy chúng cả.

"Đến đây nảy sinh câu hỏi: nếu quả thực chúng có tồn tại, và Smerdyakov đã nhìn thấy chúng, thì lần cuối cùng hắn trông thấy là khi nào? Lỡ như ông chủ của hắn đã lấy những tờ bạc đó ra khỏi gầm giường và cất lại vào hộp sắt mà không báo cho hắn biết thì sao? Xin lưu ý rằng, theo lời kể của Smerdyakov, những tờ bạc được giữ dưới nệm; bị cáo chắc hẳn đã rút chúng ra, thế nhưng chiếc giường lại hoàn toàn không hề bị xộc xệch; điều đó đã được ghi chép rất cẩn thận trong biên bản. Làm sao bị cáo có thể tìm thấy những tờ bạc mà không làm xáo trộn chiếc giường? Làm sao hắn có thể tránh được việc làm vấy bẩn bằng đôi bàn tay dính đầy máu lên lớp vải lanh mịn màng, trắng tinh mà người ta đã cố tình dùng để trải giường?"

"Nhưng sẽ có người hỏi tôi: Thế còn chiếc phong bì trên sàn nhà thì sao? Vâng, rất đáng để nói một vài lời về chiếc phong bì đó. Tôi vừa ngạc nhiên khi nghe vị công tố viên đầy tài năng tự tuyên bố — tự tuyên bố, xin hãy chú ý điều đó — rằng nếu không có chiếc phong bì ấy, nếu nó không bị vứt lại trên sàn nhà, thì chẳng một ai trên đời này biết được sự tồn tại của chiếc phong bì cùng những tờ bạc trong đó, và do đó cũng chẳng ai biết việc bị cáo đã trộm nó. Và như vậy, chính theo lời thừa nhận của công tố viên, mẩu giấy rách nôi ấy lại là bằng chứng duy nhất làm cơ sở cho cáo buộc tội cướp, ‘nếu không thì chẳng ai hay biết về vụ cướp, và có lẽ cả về số tiền đó nữa.’ Nhưng liệu tự thân chi tiết mẩu giấy ấy nằm trên sàn nhà có phải là bằng chứng cho thấy đã từng có tiền trong đó, và số tiền ấy đã bị đánh cắp hay không? Tuy nhiên, người ta sẽ phản đối rằng Smerdyakov đã nhìn thấy tiền trong phong bì. Nhưng khi nào, khi nào thì hắn nhìn thấy lần cuối cùng, tôi xin hỏi quý vị điều đó? Tôi đã nói chuyện với Smerdyakov, và hắn bảo rằng hắn đã trông thấy những tờ bạc đó hai ngày trước thảm kịch. Vậy thì tại sao chúng ta không thể tưởng tượng rằng lão Fyodor Pavlovitch, khi bị giam cầm một mình trong niềm mong mỏi sốt ruột và đầy cuồng dã đối với người phụ nữ lão sùng kính, đã giết thời gian bằng cách xé phong bì ra và lấy những tờ bạc ra? ‘Cần gì cái phong bì này nữa?’ — lão có thể tự nhủ như vậy. ‘Cô ta sẽ chẳng tin là có tiền trong đó đâu, nhưng khi ta chìa cho cô ta ba mươi tờ bạc đủ màu sắc rực rỡ trong một tệp, chắc chắn nó sẽ tạo ấn tượng mạnh hơn nhiều, các người cứ chờ mà xem, nó sẽ làm cô ta thèm thuồng cho mà xem.’ Và thế là lão xé toạc phong bì, lấy tiền ra, rồi vứt chiếc phong bì xuống sàn, với ý thức mình là chủ nhân và chẳng mảy quan tâm hay sợ hãi gì việc để lại tang chứng."

"Lắng nghe tôi đi, thưa các quý vị, còn có điều gì hợp lý hơn giả thuyết này và hành động kiểu đó cơ chứ? Tại sao lại cho rằng điều đó là không thể xảy ra? Nhưng nếu một việc tương tự như vậy đã có thể xảy ra, thì cáo buộc tội cướp sẽ sụp đổ; nếu không có tiền, thì chẳng có vụ trộm tiền nào cả. Nếu chiếc phong bì trên sàn nhà có thể được coi là bằng chứng cho thấy đã từng có tiền ở trong đó, thì tại sao tôi lại không thể quả quyết điều ngược lại, rằng chiếc phong bì nằm trên sàn là vì tiền đã được chính chủ nhân lấy ra khỏi đó?"

"Nhưng người ta sẽ hỏi tôi rằng chuyện gì đã xảy ra với số tiền nếu Fyodor Pavlovitch thực sự lấy nó ra khỏi phong bì, bởi vì người ta không tìm thấy nó khi cảnh sát khám xét ngôi nhà? Trước hết, một phần số tiền đã được tìm thấy trong hộp sắt, và thứ hai, lão có thể đã lấy nó ra vào buổi sáng hôm đó hoặc tối hôm trước để dùng vào việc khác, để cho đi hoặc gửi đi đâu đó; lão có thể đã thay đổi ý định, thay đổi hoàn toàn kế hoạch hành động của mình mà không thấy cần thiết phải thông báo trước cho Smerdyakov. Và nếu chỉ có một chút khả năng nhỏ nhoi cho một lời giải thích như vậy, thì làm sao có thể buộc tội bị cáo một cách quả quyết rằng hắn đã phạm tội giết người vì cướp của, và thực sự đã thực hiện vụ cướp đó? Hành động này đã bước sang lĩnh vực của tiểu thuyết hư cấu rồi. Nếu người ta khăng khăng cho rằng có thứ gì đó đã bị đánh cắp, thì vật đó phải được trưng ra, hoặc ít nhất sự tồn tại của nó phải được chứng minh một cách không thể chối cãi. Thế nhưng chưa từng có ai nhìn thấy những tờ bạc đó cả."

"Chẳng bao lâu trước đây ở Petersburg, một thanh niên mười tám tuổi, hầu như vẫn chỉ là một đứa trẻ, làm nghề buôn bán nhỏ, đã hiên ngang bước vào tiệm đổi tiền giữa ban ngày với một chiếc rìu, và với một sự táo bạo kỳ lạ, điển hình, đã giết chết chủ tiệm rồi cướp đi một nghìn năm trăm rúp. Năm giờ sau, hắn bị bắt, và ngoại trừ mười lăm rúp hắn đã kịp tiêu xài, toàn bộ số tiền còn lại đã được tìm thấy trên người hắn. Hơn nữa, người bán hàng, khi quay lại cửa hàng sau vụ án mạng, không chỉ khai báo với cảnh sát chính xác số tiền bị cướp mà thậm chí còn nêu rõ cả những tờ bạc và tiền vàng cấu thành số tiền đó, và chính những tờ bạc cùng tiền vàng ấy đã được tìm thấy trên người kẻ tội phạm. Tiếp theo đó là lời thú tội hoàn toàn và thành khẩn từ kẻ sát nhân. Đó mới là điều mà tôi gọi là bằng chứng, thưa các vị bồi thẩm đoàn! Trong trường hợp đó, tôi biết, tôi nhìn thấy, tôi chạm vào đồng tiền, và không thể chối cãi sự tồn tại của nó. Vụ án hiện tại có giống như thế không? Thế mà đây lại là một vấn đề liên quan đến sinh mạng con người."

"Vâng, người ta sẽ bảo tôi rằng, nhưng đêm đó hắn đang chè chén, tiêu xài phung phí tiền bạc; người ta đã chứng minh là hắn có một nghìn năm trăm rúp — vậy hắn kiếm đâu ra số tiền đó? Nhưng chính thực tế là người ta chỉ tìm thấy một nghìn rúp rưỡi, và nửa còn lại của tổng số tiền hoàn toàn không tài nào tìm ra ở đâu được, đã cho thấy rằng số tiền đó không phải là số tiền kia, và chưa từng nằm trong bất kỳ chiếc phong bì nào cả. Qua việc tính toán thời gian nghiêm ngặt, người ta đã chứng minh được tại cuộc điều tra sơ bộ rằng bị cáo đã chạy thẳng từ chỗ mấy người phụ nữ hầu bàn ấy đến tiệm của Perhotin mà không hề ghé về nhà, và hắn cũng không đi đâu khác cả. Do đó, hắn vẫn luôn ở cùng những người khác và vì thế không thể nào chia đôi ba nghìn rúp rồi giấu một nửa ở đâu đó trong thị trấn. Chính sự cân nhắc này đã khiến công tố viên suy diễn rằng số tiền được giấu trong một kẽ hở nào đó ở Mokroe. Tại sao lại không phải là trong các hầm ngục của lâu đài Udolpho nhỉ, thưa các vị? Phải chăng giả định này thực sự quá hoang đường và quá mang tính tiểu thuyết? Và xin hãy lưu ý rằng, nếu giả định đó đổ vỡ, thì toàn bộ cáo buộc tội cướp sẽ tan thành mây khói, bởi vì trong trường hợp đó thì một nghìn năm trăm rúp còn lại đã đi đâu về đâu? Bằng phép màu nào mà chúng có thể biến mất được, khi đã chứng minh là bị cáo không hề đi đâu khác? Thế mà chúng ta lại sẵn sàng hủy hoại cuộc đời một con người dựa trên những câu chuyện hoang đường như vậy!"

"Người ta sẽ bảo tôi rằng hắn không thể giải thích được tiền đâu ra mà hắn có một nghìn rúp rưỡi đó, và ai cũng biết là trước đêm hôm ấy hắn túng quẫn chẳng có một xu dính túi. Xin thưa, ai biết điều đó cơ chứ? Bị cáo đã đưa ra một lời khai rõ ràng và kiên quyết về nguồn gốc của số tiền ấy, và nếu các vị muốn thế, thưa các vị bồi thẩm đoàn, thì chẳng có gì hợp lý hơn lời khai đó, và chẳng có gì phù hợp hơn với tâm trạng cũng như tinh thần của bị cáo. Vị công tố viên đang say đắm với cuốn tiểu thuyết do chính ông ta tự thêu dệt nên. Một kẻ yếu đuối, người đã tự nhủ phải nhận lấy ba nghìn rúp do vị hôn thê của mình trao cho một cách đầy sỉ nhục, thì theo như người ta nói, lại không thể cất riêng một nửa rồi khâu lại, mà dẫu có làm thế đi chăng nữa thì cứ hai ngày hắn lại thưa chỉ ra để rút một trăm, và rồi sẽ tiêu sạch sành sanh chỉ trong vòng một tháng. Tất cả những điều này, các vị hẳn còn nhớ, đã được đưa ra với một giọng điệu không cho phép ai phản bác. Nhưng lỡ như mọi chuyện diễn ra hoàn toàn khác thì sao? Lỡ như các vị đang thêu dệt nên một cuốn tiểu thuyết, lại còn vẽ ra về một con người hoàn toàn khác thì sao? Vấn đề là ở chỗ đó đấy, các vị đã tự bịa ra một con người hoàn toàn khác mất rồi!"

"Có lẽ người ta sẽ bảo tôi rằng, có những nhân chứng khai rằng hắn đã tiêu sạch trong một ngày toàn bộ ba nghìn rúp mà vị hôn thê đưa cho hắn một tháng trước thảm kịch, thế nên hắn không thể nào chia đôi số tiền đó ra được. Nhưng những nhân chứng ấy là ai? Giá trị lời khai của họ đã phơi bày tại tòa rồi. Hơn nữa, củ khoai nhà người trông bao giờ cũng to hơn củ nhà mình, và chẳng có một ai trong số những nhân chứng ấy đếm số tiền đó cả; tất cả bọn họ đều chỉ phán đoán bằng mắt thường. Và nhân chứng Maximov đã khai rằng bị cáo cầm trong tay tới tận hai mươi nghìn rúp. Các vị thấy đấy, thưa các vị bồi thẩm đoàn, tâm lý học là con dao hai lưỡi. Giờ thì tôi xin lật sang lưỡi dao bên kia để xem kết quả sẽ ra sao nhé."

"Một tháng trước thảm kịch, bị cáo đã được Katerina Ivanovna giao cho ba nghìn rúp để gửi đi qua đường bưu điện. Nhưng câu hỏi đặt ra là: có đúng là số tiền đó đã được giao cho hắn theo một cách thức đầy sỉ nhục và hạ nhục như người ta vừa lớn tiếng tuyên bố hay không? Lời khai đầu tiên của cô tiểu thư về vấn đề này hoàn thế khác, hoàn toàn khác cơ. Đến lời khai thứ hai, chúng ta chỉ nghe thấy những tiếng thét của sự căm phẫn và trả thù, những tiếng thét của mối thù hằn đã kìm nén lâu ngày. Và chính việc người làm chứng đưa ra lời khai đầu tiên không chính xác, đã trao cho chúng ta quyền kết luận rằng lời khai thứ hai của cô ta rất có thể cũng không chính xác nốt. Vị công tố viên sẽ không dám, không dám (lời của chính ông ta) chạm đến câu chuyện đó. Thôi được. Tôi cũng sẽ không chạm đến nó, mà chỉ mạo muội xin nhận xét rằng nếu một con người cao thượng và có nguyên tắc, như vị tiểu thư rất mực đáng kính ấy chắc chắn là thế, nếu một con người như vậy, tôi xin nhắc lại, lại tự cho phép mình đột nhiên mâu thuẫn ngay tại tòa với lời khai ban đầu của chính mình, với động cơ rõ ràng là nhằm hủy hoại bị cáo, thì rõ ràng là lời khai này đã không được đưa ra một cách vô tư, bình tĩnh. Phải chăng chúng ta có quyền giả định rằng một người phụ nữ đầy lòng thù hận hoàn toàn có thể phóng đại mọi chuyện lên rất nhiều? Vâng, rất có thể cô ta đã phóng đại, đặc biệt là về sự sỉ nhục và nỗi nhục nhã trong việc cô ta đưa tiền cho hắn. Không, tiền được đưa theo cách mà người ta vẫn có thể nhận lấy được, nhất là đối với một kẻ sống phóng túng như bị cáo, trên hết là vì hắn vốn hy vọng chẳng mấy chốc sẽ nhận được từ cha mình khoản tiền ba nghìn rúp mà hắn tính toán là cha phải trả cho mình. Hành động đó của hắn thật thiếu suy nghĩ, nhưng chính sự thiếu suy nghĩ bồng bột ấy lại khiến hắn vô cùng tự tin rằng cha sẽ cho hắn tiền, rằng hắn sẽ lấy được nó, và do đó hắn luôn có thể gửi đi số tiền được giao phó để trả nợ."

"Nhưng vị công tố viên từ chối thừa nhận rằng ngay trong ngày hôm đó, hắn có thể đã cất riêng một nửa số tiền và khâu nó vào một chiếc túi nhỏ. Ông ta bảo rằng đó không phải là tính cách của hắn, rằng hắn không thể có những cảm xúc như vậy. Thế nhưng chính ông ta lại lớn tiếng nói về bản chất Karamazov phóng khoáng rộng lượng; ông ta gào lên về hai thái cực mà một con người mang dòng máu Karamazov có thể cùng lúc suy tính đến. Karamazov chính là một bản chất hai mặt như thế, luôn dao động giữa hai thái cực, đến mức ngay cả khi bị cuốn vào niềm khát khao vui chơi trụy lạc dữ dội nhất, hắn vẫn có thể tự kìm chế lại nếu có điều gì đó tác động đến hắn từ phía bên kia. Và ở phía bên kia chính là tình yêu — thứ tình yêu mới mẻ bùng cháy trong lồng ngực hắn, và vì tình yêu ấy, hắn cần tiền; ồ, cần nhiều hơn rất nhiều so với việc chè chén với nhân tình. Nếu cô ấy nói với anh ta rằng, ‘Em là của anh, em không cần Fyodor Pavlovitch đâu,’ thì anh ta buộc phải có tiền để đưa cô ta cao chạy xa bay. Điều đó quan trọng hơn nhiều so với chuyện chè chén trác táng. Một kẻ mang dòng máu Karamazov lẽ nào lại không hiểu được điều đó? Nỗi lo lắng ấy chính là thứ đang dằn vặt hắn — có gì là vô lý trong việc hắn cất riêng số tiền đó và giấu đi để phòng khi khẩn cấp cơ chứ?"

"Nhưng thời gian cứ thế trôi đi, và Fyodor Pavlovitch vẫn không đưa cho bị cáo ba nghìn rúp như trông đợi; trái lại, người ta nghe nói rằng lão định dùng số tiền này để quyến rũ người phụ nữ mà hắn — bị cáo — đang yêu sâu sắc. ‘Nếu Fyodor Pavlovitch không chịu đưa tiền,’ hắn nghĩ, ‘mình sẽ bị đặt vào cái thế của một kẻ trộm trước mặt Katerina Ivanovna.’ Và rồi ý nghĩ ấy xuất hiện trong đầu, rằng hắn sẽ đến gặp Katerina Ivanovna, bày ra trước mặt cô một nghìn rúp rưỡi mà hắn vẫn mang quanh cổ, và nói rằng: ‘Anh là một tên khốn, nhưng không phải là một tên trộm.’ Thế là chúng ta đã có sẵn một lý do kép giải thích tại sao hắn phải nâng niu khoản tiền đó như con ngươi của mắt mình, tại sao hắn lại không thưa chỉ chiếc túi nhỏ ấy ra rồi tiêu xài từng trăm một. Tại sao các vị lại phủ nhận lòng tự trọng của bị cáo cơ chứ? Vâng, hắn có lòng tự trọng, cứ cho là nó đặt nhầm chỗ đi, cứ cho là nó thường bị ngộ nhận đi chăng nữa, thì nó vẫn tồn tại và lớn lao như một niềm đam mê, và hắn đã chứng minh điều đó rồi."

"Nhưng giờ đây mọi chuyện lại càng trở nên phức tạp hơn; những cơn dằn vặt vì ghen tuông đã lên đến đỉnh điểm, và chính hai câu hỏi ấy ngày càng tra tấn bộ óc đang sốt sắng của hắn: ‘Nếu ta trả lại tiền cho Katerina Ivanovna, thì ta có thể tìm đâu ra phương tiện để cao chạy xa bay cùng Grushenka?’ Nếu hắn có hành xử điên cuồng, uống rượu và gây gổ ở các quán rượu trong suốt tháng đó, thì có lẽ là vì hắn quá đau khổ và bị đẩy đến tận cùng giới hạn chịu đựng. Hai câu hỏi này trở nên gay gắt đến mức cuối cùng đã đẩy hắn đến bờ vực tuyệt vọng. Hắn đã phái cậu em trai út đến để van xin lần cuối cùng khoản tiền ba nghìn rúp, nhưng chẳng thèm đợi câu trả lời, hắn tự mình xông vào và kết quả là đánh cả ông già ngay trước mặt các nhân chứng. Sau sự việc đó, hắn chẳng còn chút hy vọng nào để xin tiền từ bất kỳ ai nữa; cha hắn sau trận đòn đó sẽ đời nào chịu đưa tiền cho hắn."

"Cũng ngay tối hôm đó, hắn đấm vào ngực mình, ngay phần trên ngực nơi có chiếc túi nhỏ, và thề với em trai rằng hắn có phương tiện để không phải là một tên khốn, nhưng hắn vẫn sẽ cứ làm một tên khốn, vì hắn tiên lượng trước rằng mình sẽ không dùng phương tiện đó, rằng hắn sẽ không có đủ khí phách, không có đủ ý chí để làm điều đó. Tại sao, tại sao vị công tố viên lại từ chối tin tưởng vào lời khai của Alexey Karamazov, một lời khai được đưa ra một cách vô cùng chân thành và thành khẩn, đầy tự nhiên và thuyết phục đến thế? Và tại sao, ngược lại, ông ta lại ép tôi phải tin vào số tiền được giấu trong một kẽ hở, trong những hầm ngục của lâu đài Udolpho cơ chứ?"

"Cũng vào tối hôm đó, sau cuộc trò chuyện với em trai, bị cáo đã viết bức thư định mệnh ấy, và bức thư đó chính là bằng chứng chủ chốt, vĩ đại nhất cho việc bị cáo đã phạm tội cướp của! ‘Ta sẽ van xin tất cả mọi người, và nếu không ai cho, ta sẽ giết cha rồi lấy chiếc phong bì có dải ruy băng hồng dưới nệm của ông ngay sau khi Ivan đi rồi.’ Một kế hoạch hoàn chỉnh cho vụ án mạng, người ta bảo thế, vậy nên chắc chắn hắn chính là hung thủ. ‘Mọi chuyện đã được thực hiện đúng như những gì hắn viết,’ công tố viên gào lên."

"Nhưng trước hết, đó là bức thư của một kẻ say rượu và được viết trong cơn giận dữ tột cùng; thứ hai, hắn viết về chiếc phong bì dựa trên những gì hắn nghe được từ Smerdyakov, bởi vì chính bản thân hắn chưa từng nhìn thấy chiếc phong bì đó; và thứ ba, đúng là hắn đã viết bức thư ấy, nhưng làm sao các vị chứng minh được chính hắn đã hành động như thế? Bị cáo có thực sự lấy chiếc phong bì từ dưới gối ra không, hắn có tìm thấy tiền không, và liệu số tiền đó có thực sự tồn tại hay không? Và liệu bị cáo có chạy đi vì tiền hay không, nếu các vị còn nhớ? Hắn vội vã chạy đi không phải để ăn cắp, mà là để tìm xem cô ấy đang ở đâu, người phụ nữ đã nghiền nát tâm can hắn. Hắn không chạy đi để thực hiện một kế hoạch, để hoàn thành những gì hắn đã viết, nghĩa là không phải cho một hành vi cướp của đã được trù tính trước, mà hắn chạy đi một cách đột ngột, bộc phát, trong cơn cuồng nộ vì ghen tuông. Vâng! Người ta sẽ bảo tôi rằng, nhưng khi đến nơi và giết chết lão, hắn cũng đã vớ luôn cả tiền. Suy cho cùng thì hắn có thực sự giết lão không? Tôi phẫn nộ bác bỏ cáo buộc tội cướp của. Một người không thể bị kết tội cướp, nếu không thể xác định chính xác thứ mà hắn đã cướp; đó là một định lý hiển nhiên. Nhưng có phải hắn đã giết người mà không cướp của, hay rốt cuộc hắn có thực sự giết người hay không? Điều đó đã được chứng minh chưa? Phải chăng đó cũng chỉ là một câu chuyện tiểu thuyết hư cấu mà thôi?"