Ngôi nhà của gia đình Karamazov hoàn toàn không nằm ở trung tâm thị trấn, nhưng cũng chẳng phải ở tận ngoài ô. Đó là một ngôi nhà cổ hai tầng trông rất dễ chịu, sơn màu xám với mái lợp tôn đỏ. Nhà rộng rãi và ấm cúng, có lẽ vẫn còn đứng vững được thêm nhiều năm nữa. Bên trong có đủ loại tủ nhỏ, phòng xép và cầu thang khuất lỉu không ngờ tới. Nơi đó có chuột, nhưng Fyodor Pavlovitch không hề ghét chúng. "Người ta thấy đỡ cô đơn hơn khi ở một mình vào buổi tối," ông thường nói thế. Thói quen của ông là đuổi các gia nhân sang nhà phụ vào ban đêm để tự khóa mình lại một mình trong nhà. Nhà phụ là một tòa nhà rộng rãi và kiên cố nằm ở sân sau. Fyodor Pavlovitch thường cho nấu nướng ở đó, mặc dù trong nhà chính cũng có một gian bếp; ông vốn không thích mùi nấu nướng, và dù là mùa đông hay mùa hạ, các món ăn đều được bưng qua khoảng sân để mang vào nhà. Ngôi nhà vốn được xây cho một gia đình đông đúc; sức chứa của nó thừa chỗ cho gấp năm lần số người ấy cùng với gia nhân của họ. Thế nhưng vào thời điểm diễn ra câu chuyện của chúng tôi, chẳng có ai sống trong nhà ngoài Fyodor Pavlovitch và người con trai Ivan. Còn ở nhà phụ chỉ có ba người gia nhân: lão già Grigory, người vợ già Marfa của lão, và một thanh niên tên là Smerdyakov. Về ba con người này, chúng ta cần phải nhắc đến đôi điều. Về lão Grigory, chúng ta đã nói qua đôi chút rồi. Lão là kẻ cương quyết, bướng bỉnh, một khi đã bị thuyết phục bởi bất kỳ lý do nào (dẫu cho chúng thường rất phi lý) rằng điều gì đó là đúng đắn bất biến, lão sẽ nhắm mắt lao theo mục đích ấy một cách cố chấp. Lão là người lương thiện và không thể bị mua chuộc. Vợ lão, bà Marfa Ignatyevna, suốt đời vẫn luôn ngoan ngoãn phục tùng ý chồng, thế nhưng bà đã làm lão phiền lòng khủng khiếp sau khi chế độ nông nô được bãi bỏ. Bà cứ khăng khăng đòi rời bỏ Fyodor Pavlovitch để mở một cửa hàng nhỏ ở Moscow bằng số tiền tiết kiệm ít ỏi của họ. Thế nhưng Grigory lúc đó đã dứt khoát quyết định rằng "con mụ này đang nói nhảm, vì đàn bà đứa nào cũng bất lương," và rằng họ không được phép rời xa người chủ cũ của mình, dù ông ta có thế nào đi nữa, bởi vì "đó giờ là bổn phận của họ."

– Bà có hiểu bổn phận là gì không? – lão hỏi Marfa Ignatyevna.

– Tôi hiểu bổn phận nghĩa là gì, Grigory Vassilyevitch, nhưng tại sao chúng ta lại có bổn phận phải ở lại đây thì đời nào tôi cũng không tài nào hiểu nổi, – Marfa đáp một cách kiên quyết.

– Ừ, thế thì đừng hiểu. Nhưng mọi chuyện sẽ cứ thế mà diễn ra. Và bà hãy ngậm miệng lại.

Và mọi chuyện đúng là như thế. Họ không đi đâu cả, còn Fyodor Pavlovitch hứa sẽ trả cho họ một khoản tiền công nhỏ và trả rất đều đặn. Grigory thừa biết rằng lão có sức ảnh hưởng không thể chối cãi đối với người chủ của mình. Sự thật đúng là như vậy, và lão ý thức được điều đó. Fyodor Pavlovitch là một kẻ hề bướng bỉnh và xảo quyệt, tuy rằng ý chí của ông đủ mạnh "trong một số vấn đề của cuộc sống," như cách ông thường nói, nhưng ngạc nhiên thay, ông lại tỏ ra vô cùng yếu đuối khi phải đối mặt với một số hoàn cảnh khác. Ông thừa nhận những điểm yếu của mình và rất sợ chúng. Có những tình huống mà người ta phải luôn cảnh giác cao độ. Và điều đó không hề dễ dàng nếu thiếu đi một người đáng tin cậy, và Grigory chính là một con người vô cùng đáng tin cậy. Đã nhiều lần trong đời, Fyodor Pavlovitch suýt chút nữa phải chịu những trận đòn nhừ tử nếu không có sự can thiệp của Grigory, và sau mỗi lần như vậy, lão gia nhân đều giảng cho ông một bài học ra trò. Nhưng Fyodor Pavlovitch không chỉ sợ những trận đòn roi. Có những trường hợp nghiêm trọng hơn, vô cùng tinh vi và phức tạp, khi Fyodor Pavlovitch không tài nào giải thích nổi cái khao khát mãnh liệt đến kỳ lạ về một ai đó trung thành và tận tụy, thứ đôi khi bất thình lình trào dâng trong ông mà chẳng vì lý do gì. Trạng thái đó gần như là một thứ bệnh tâm thần. Vừa đồi bại lại vừa tàn nhẫn trong dục vọng như một thứ côn trùng độc hại, Fyodor Pavlovitch đôi khi, trong những cơn say xỉn, bị bủa vây bởi nỗi sợ hãi mang màu sắc mê tín và sự hoảng loạn tinh thần mang hình hài gần như thể xác. "Những lúc ấy, linh hồn tôi cứ run rẩy nghẹn ngào tận cổ họng," ông thường nói thế. Những lúc như vậy, ông thích cảm giác có một người đàn ông mạnh mẽ, trung thành ở gần bên – dù là ở nhà phụ hay trong phòng – một kẻ có đức hạnh và hoàn toàn trái ngược với ông, người từng chứng kiến mọi thói đồi bại và biết mọi bí mật của ông, nhưng lại sẵn sàng vì lòng trung thành mà bỏ qua tất cả những điều đó, không hề chống lại ông, và trên hết là không hề quở trách hay đe dọa ông bằng bất cứ điều gì, dù là ở thế gian này hay thế giới mai sau, và trong trường hợp cần thiết, sẵn sàng bảo vệ ông – khỏi ai cơ chứ? Khỏi một kẻ nào đó vô danh nhưng vô cùng khủng khiếp và nguy hiểm. Điều ông cần là cảm giác có một người khác, một người bạn già dặn và từng trải, để ông có thể gọi đến trong những lúc ốm đau chỉ để nhìn mặt, hoặc có lẽ để trao đổi vài câu chuyện hoàn hảo chẳng ăn nhập gì với nhau. Và nếu lão gia nhân không nổi giận, ông cảm thấy được an ủi; còn nếu lão nổi giận, ông càng thêm chán nản.

Cũng có lúc (dù rất hiếm hoi) Fyodor Pavlovitch mò sang nhà phụ vào ban đêm để đánh thức Grigory và bắt lão đến bên mình chỉ trong chốc lát. Khi lão già bước vào, Fyodor Pavlovitch sẽ bắt đầu huyên thuyên về những chuyện vụn vặt nhất, rồi chẳng mấy chốc lại cho lão lui ra, đôi khi thậm chí còn kèm theo một câu nói đùa. Và sau khi lão đi rồi, Fyodor Pavlovitch sẽ chui vào giường kèm theo một tiếng nguyền rủa và ngủ một giấc ngon lành của kẻ lương thiện. Một điều tương tự cũng từng xảy ra với Fyodor Pavlovitch khi Alyosha mới đến. Alyosha đã "đâm thấu trái tim" ông bằng cách "sống cùng ông, chứng kiến mọi thứ mà không hề trách móc điều gì." Hơn thế nữa, Alyosha mang theo bên mình một thứ mà người cha chưa từng biết đến trước đó: một sự hoàn toàn không có chút khinh miệt nào dành cho ông và một lòng tốt không gì lay chuyển được, một sự tận tụy tự nhiên không chút vụ lợi đối với người cha già chẳng có lấy một điểm đáng được như vậy. Tất cả những điều đó là một bất ngờ hoàn toàn đối với kẻ đồi phong bại tục lâu năm vốn đã vứt bỏ mọi mối quan hệ gia đình. Đó là một trải nghiệm mới mẻ và ngỡ ngàng đối với một kẻ cho đến lúc đó chưa từng yêu mến bất cứ thứ gì ngoài "cái ác." Khi Alyosha rời đi, ông đã tự thú nhận với lòng mình rằng ông đã học được một điều mà trước đó ông chưa từng muốn học.

Tôi đã nhắc đến việc Grigory từng căm ghét Adelaïda Ivanovna, người vợ đầu tiên của Fyodor Pavlovitch đồng thời là mẹ của Dmitri, và trái lại, lão đã bảo vệ Sofya Ivanovna, người "người đàn bà điên tội nghiệp," trước mặt ông chủ của mình cũng như bất kỳ ai dám nói xấu hoặc cợt nhả bà. Niềm cảm thông của lão dành cho người vợ bất hạnh đã trở thành một điều gì đó thiêng liêng trong lòng lão, đến mức ngay cả bây giờ, hai mươi năm sau, lão vẫn không thể chịu đựng nổi bất kỳ lời bóng gió khinh miệt nào về bà từ bất cứ ai, và sẽ lập tức chặn họng kẻ đó lại. Về bề ngoài, Grigory là một kẻ lạnh lùng, đường hoàng, ít nói, và mỗi lời nói ra đều được cân nhắc kỹ lưỡng, không chút cợt nhả. Nhìn bề ngoài, thoạt đầu không thể biết được lão có yêu người vợ hiền lành, vâng lời của mình hay không; nhưng thực ra lão rất yêu bà, và bà thừa hiểu điều đó.

Marfa Ignatyevna hoàn toàn không phải là kẻ khờ khạo; có lẽ, thực ra bà còn thông minh hơn chồng mình, hoặc ít ra là cẩn trọng hơn trong các vấn đề trần thế, thế nhưng bà vẫn phục tùng chồng trong mọi chuyện mà không một lời thắc mắc hay phàn nàn kể từ khi kết hôn, đồng thời vô cùng kính trọng sự vượt trội về mặt tinh thần của ông. Thật đáng kinh ngạc là trong suốt cuộc đời chung sống, họ rất ít khi trò chuyện với nhau, và chỉ nói về những công việc thường nhật thiết yếu nhất. Lão Grigory trang nghiêm và điềm tĩnh tự mình suy ngẫm về mọi mối bận tâm và bổn phận, khiến cho bà Marfa Ignatyevna từ lâu đã quen với việc nhận ra rằng chồng mình chẳng cần đến lời khuyên của bà. Bà cảm nhận được rằng chồng mình tôn trọng sự im lặng của bà, và coi đó là biểu hiện của sự khôn ngoan nơi bà. Lão chỉ đánh bà đúng một lần, và lần đó cũng chỉ khẽ khàng. Có lần, trong năm đầu tiên sau khi Fyodor Pavlovitch kết hôn với Adelaïda Ivanovna, những cô gái và phụ nữ trong làng – lúc bấy giờ vẫn là nông nô – được tập trung lại trước hiên nhà để hát hò và nhảy múa. Họ vừa bắt đầu bài hát "Trên đồng cỏ xanh," thì Marfa, lúc ấy hãy còn là một phụ nữ trẻ, liền nhảy chồm lên phía trước và múa điệu "Nhảy múa kiểu Nga," không phải theo lối múa của dân làng, mà là theo cách bà từng múa khi còn là người hầu trong phủ của gia đình giàu có Miüsov, tại nhà hát riêng của họ, nơi các diễn viên được truyền dạy những bước nhảy bởi một giáo viên múa đến từ Moscow. Grigory tận mắt chứng kiến vợ mình nhảy múa, và một giờ sau, khi đã về đến túp lều của họ, lão đã cho vợ một bài học bằng cách giật nhẹ vài sợi tóc của bà. Nhưng mọi chuyện chỉ dừng lại ở đó: trận đòn không bao giờ lặp lại nữa, và Marfa Ignatyevna từ bỏ hẳn việc nhảy múa.

Trời không ban cho họ con cái. Đứa con đầu lòng sinh ra nhưng đã chết yểu. Grigory rất yêu trẻ con và không hề giấu giếm điều đó. Khi Adelaïda Ivanovna bỏ trốn, Grigory đã bế Dmitri, lúc đó mới là một đứa bé ba tuổi, tự tay chải tóc và tắm rửa cho cậu bé trong một chiếc thùng gỗ, rồi chăm sóc cậu suốt gần một năm trời. Sau đó, lão lại chăm sóc cả Ivan và Alyosha, để rồi đổi lại bị người góa phụ của vị tướng tát thẳng vào mặt; nhưng tôi đã kể hết chuyện đó rồi. Niềm hạnh phúc duy nhất mà đứa con ruột thịt mang lại cho lão chỉ nằm ở khoảng thời gian mong chờ nó ra đời. Khi nó chào đời, lão chìm đắm trong đau khổ và kinh hoàng. Đứa trẻ có tới sáu ngón tay. Grigory suy sụp đến mức không chỉ câm lặng cho đến tận ngày làm lễ rửa tội, mà còn trốn biệt vào khu vườn. Lúc đó đang là mùa xuân, và lão đã dành trọn ba ngày để cuốc đất trồng rau. Ngày thứ ba được ấn định làm lễ rửa tội cho đứa trẻ: trong lúc đó, Grigory đã đi đến một quyết định. Bước vào túp lều nơi các giáo sĩ đang tề tựu và khách khứa đã tề đông đủ, trong đó có cả Fyodor Pavlovitch – người sẽ nhận làm cha đỡ đầu, lão đột ngột tuyên bố rằng đứa bé "tuyệt đối không được làm lễ rửa tội." Lão tuyên bố điều này một cách bình tĩnh, ngắn gọn, rít từng chữ qua kẽ răng, và dán đôi mắt đờ đẫn đầy kiên quyết vào vị linh mục.

– Tại sao lại không? – vị linh mục ngạc nhiên hỏi với vẻn điềm đạm.

– Bởi vì nó là một con quái vật, – Grigory lầm bầm.

– Quái vật? Quái vật nào chứ?

Grigory im lặng một hồi lâu. – Đó là sự pha tạp của tạo hóa, – lão lầm bầm một cách mơ hồ nhưng kiên quyết, rõ ràng là không muốn nói thêm gì nữa.

Họ cười ồ lên, và tất nhiên là vẫn làm lễ rửa tội cho đứa trẻ tội nghiệp. Grigory cầu nguyện thành kính trước bồn nước thánh, nhưng quan điểm của lão về đứa trẻ mới sinh vẫn không hề thay đổi. Dù vậy, lão không hề can thiệp vào bất cứ chuyện gì. Chừng nào đứa trẻ ốm yếu ấy còn sống, lão hầu như chẳng thèm nhìn lấy nó, thậm chí cố tình phớt lờ nó, và phần lớn thời gian đều trốn ra ngoài túp lều. Thế nhưng khi đứa bé qua đời vì bệnh tưa miệng chỉ sau nửa tháng, chính tay lão đã đặt đứa trẻ vào chiếc quan tài nhỏ, nhìn ngắm nó với nỗi đau thương tận cùng, và khi người ta đang lấp đi nôi mộ nhỏ nông choèn ấy, lão đã quỳ rụp xuống và sụp lạy sát đất. Mấy năm sau đó, lão không hề nhắc đến đứa con của mình, và bà Marfa cũng không bao giờ dám nhắc đến đứa bé trước mặt chồng, thậm chí ngay cả khi Grigory không có mặt, bà cũng chưa bao giờ nói về nó bằng giọng lớn hơn tiếng thì thầm. Marfa nhận ra rằng kể từ ngày chôn cất đứa bé, chồng bà đã dốc toàn tâm toàn ý cho "tôn giáo," và bắt đầu đọc Cuộc đời các Thánh, phần lớn thời gian là ngồi một mình trong im lặng, và luôn đeo cặp kính gọng bạc tròn xoe to tướng. Lão hiếm khi đọc thành tiếng, có chăng chỉ là vào dịp Mùa Chay. Lão rất thích Sách Gióp, và không hiểu bằng cách nào đã kiếm được một bản chép tay chứa đựng những lời răn dạy và bài giảng của "Vị giáo phụ kính sợ Chúa Isaac người Syria," thứ mà lão kiên trì đọc suốt nhiều năm trời, dẫu hiểu chẳng được bao nhiêu nhưng có lẽ nhờ thế mà lại càng trân trọng và yêu quý nó hơn. Gần đây, lão đã bắt đầu lắng nghe những giáo lý của giáo phái Tự quất roi vốn sinh sống ở vùng lân cận. Rõ ràng là lão đã dao động trước những giáo lý ấy, nhưng lại tự thấy không phù hợp để gia nhập đức tin mới. Thói quen đọc sách thần học ấy càng làm cho vẻ mặt lão thêm phần nghiêm nghị.

Có lẽ lão vốn có sẵn máu huyền bí trong người. Và sự ra đời của đứa con dị tật cùng cái chết của nó, dường như được sắp đặt theo một kịch bản kỳ lạ, lại đi kèm với một sự kiện kỳ lạ và kinh ngạc khác, mà theo lời lão kể lại sau này, đã để lại một "dấu ấn" sâu đậm trong tâm hồn lão. Chuyện xảy ra là vào chính đêm hôm sau ngày chôn cất đứa con, Marfa bị đánh thức bởi tiếng khóc oe oe của một đứa trẻ sơ sinh. Bà hoảng sợ và lay chồng dậy. Lão lắng nghe rồi bảo rằng nghe tiếng đó giống tiếng rên rỉ hơn, "giống tiếng của một người đàn bà nào đó." Lão chỗi dậy và mặc quần áo. Đó là một đêm tháng Năm tương đối ấm áp. Khi bước xuống bậc thềm, lão nghe rõ mồn một những tiếng rên rỉ phát ra từ phía khu vườn. Thế nhưng cánh cổng từ sân dẫn vào khu vườn đã bị khóa chặt vào ban đêm, và chẳng còn lối nào khác để vào vườn cả, bởi vì xung quanh nó được bao bọc bởi một hàng rào gỗ cao và chắc chắn. Quay trở lại nhà, Grigory châm một ngọn đèn lồng, lấy chìa khóa vườn, và phớt lờ đi nỗi sợ hãi mang tính cuồng loạn của người vợ – người vẫn đinh ninh rằng mình nghe thấy tiếng trẻ con khóc, và đó chính là đứa con của bà đang khóc gọi mẹ – lão cứ thế lặng lẽ bước ra vườn. Ở đó, lão lập tức nghe rõ tiếng rên phát ra từ nhà tắm hơi nằm gần cổng vườn, và đó là tiếng rên của một người đàn bà. Đẩy cửa nhà tắm hơi bước vào, lão chứng kiến một cảnh tượng khiến lão hóa đá. Một cô gái đần độn thường lang thang ngoài đường phố và được cả thị trấn biết đến với biệt danh Lizaveta Smerdyastchaya (Lizaveta Thối Tha), đã lẻn được vào nhà tắm hơi và vừa mới sinh hạ một đứa con. Cô ta nằm đó chờ chết với đứa bé nằm ngay bên cạnh. Cô ta không nói năng gì, bởi từ trước tới nay cô ta vốn không biết nói. Nhưng câu chuyện về cô ta thì cần phải được dành riêng một chương mới kể hết.