Tôi có thể lưu ý rằng lẽ ra anh đã được gọi lên trước Alyosha. Nhưng viên thị vệ của tòa án đã thông báo với Chánh án rằng, do bị ốm đột xuất hoặc một cơn bệnh nào đó, nhân chứng chưa thể trình diện ngay lúc ấy, nhưng sẵn sàng khai báo ngay khi khỏe lại. Thế nhưng dường như không ai chú ý đến điều đó và chuyện này mãi sau mới được hé lộ.
Sự xuất hiện của anh thoạt đầu hầu như chẳng ai để ý tới. Các nhân chứng chính, đặc biệt là hai người phụ nữ kình địch nhau, đã được xét hỏi xong. Sự tò mò tạm thời được thỏa mãn; công chúng bắt đầu cảm thấy mệt mỏi. Vẫn còn vài nhân chứng nữa phải lên tiếng, những người có lẽ chẳng còn mấy thông tin mới mẻ sau tất cả những gì đã được trình bày. Thời gian trôi đi. Ivan bước tới với vẻ chậm chạp kỳ lạ, chẳng nhìn ai, đầu cúi gằm như đang chìm đắm trong những suy nghĩ u ám. Anh ăn mặc vô cùng chỉnh tề, nhưng gương mặt lại để lại một ấn tượng nhức nhối, ít nhất là với tôi: nó mang một vẻ tái mét của đất, trông như mặt của một người sắp chết. Đôi mắt anh đờ đẫn; anh ngước lên và chậm rãi đảo mắt nhìn quanh phòng xử án. Alyosha bật dậy khỏi ghế và rên rỉ: "Á!". Tôi nhớ điều đó, nhưng hầu như chẳng ai để ý.
Chánh án mở đầu bằng việc thông báo rằng anh là nhân chứng không tuyên thệ, rằng anh có thể trả lời hoặc từ chối trả lời, nhưng dĩ nhiên, anh phải khai báo theo đúng lương tâm của mình, vân vân và vân vân. Ivan lắng nghe và nhìn ông với ánh mắt vô hồn, nhưng gương mặt anh dần dãn ra thành một nụ cười, và ngay khi Chánh án, với vẻ kinh ngạc, vừa dứt lời, anh liền bật cười thành tiếng.
"Nào, còn gì nữa không?" anh lớn tiếng hỏi.
Cả phòng xử án chìm vào tĩnh lặng; người ta cảm nhận thấy có điều gì đó bất ổn. Chánh án lộ rõ vẻ bất an.
"Anh... có lẽ vẫn chưa khỏe?" ông bắt đầu, đảo mắt tìm kiếm viên thị vệ khắp nơi.
"Xin ngài cứ tự nhiên, thưa quan lớn, tôi đủ khỏe và có thể kể cho ngài nghe một chuyện thú vị," Ivan đáp lại với sự bình thản và cung kính đột ngột.
Chánh án tiếp tục, vẫn đầy vẻ hoài nghi: "Anh có thông điệp gì đặc biệt muốn trình bày ư?"
Ivan nhìn xuống, chờ đợi vài giây rồi ngẩng đầu lên, trả lời gần như lắp bắp:
"Không... tôi chẳng có gì. Tôi chẳng có điều gì đặc biệt cả."
Họ bắt đầu đặt câu hỏi cho anh. Anh trả lời cứ như thể đang miễn cưỡng, ngắn gọn hết mức, với một vẻ ghê tởm ngày càng hiện rõ, dẫu cho anh vẫn trả lời một cách mạch lạc. Trước rất nhiều câu hỏi, anh đáp rằng mình không biết. Anh không biết gì về mối quan hệ tiền nong giữa cha anh với Dmitri. "Tôi không quan tâm đến chuyện đó," anh bổ sung thêm. Những lời đe dọa giết cha, anh từng nghe từ bị cáo. Còn về số tiền trong phong bì, anh nghe được từ Smerdyakov.
"Hết chuyện này đến chuyện khác cứ lặp đi lặp lại," anh đột ngột ngắt lời với vẻ mệt mỏi. "Tôi chẳng có gì đặc biệt để khai báo trước tòa cả."
Chánh án cất lời: "Tôi thấy anh không khỏe và hiểu cho tâm trạng của anh."
Ông quay sang công tố viên và luật sư bào chữa để mời họ xét hỏi nhân chứng nếu cần thiết, thì bỗng nhiên Ivan cất giọng kiệt quệ:
"Xin hãy để tôi đi, thưa quan lớn, tôi thấy rất mệt."
Và nói đoạn, chẳng chờ sự cho phép, anh quay người định bước ra khỏi phòng xử án. Nhưng đi được bốn bước, anh đứng khựng lại như thể đã đưa ra được một quyết định, mười phần chậm rãi mỉm cười, rồi quay trở lại.
"Tôi cũng giống như cô thôn nữ nọ, thưa quan lớn... ngài biết đấy. Câu chuyện thế nào nhỉ? 'Ta thích thì ta đứng lên, không thích thì ta ngồi.' Người ta đang cố mặc váy sa-ra-fan cho cô ấy để đưa đến nhà thờ làm lễ cưới, và cô ấy bảo: 'Ta thích thì ta đứng lên, không thích thì ta ngồi.'... Chuyện đó có trong một cuốn sách nào viết về đời sống nông dân ấy mà."
Chánh án nghiêm khắc hỏi: "Ý anh muốn nói gì qua câu chuyện đó?"
“Thì thế này đây,” Ivan đột ngột rút ra một xấp giấy bạc. “Đây là tiền... mấy tờ tiền nằm trong chiếc phong bì ấy” (anh gật đầu về phía chiếc bàn bày tang vật), “thứ mà vì nó cha chúng ta đã bị sát hại. Tôi nên đặt chúng ở đâu đây? Thưa ông cảnh thê, hãy nhận lấy đi.”
Viên thị vệ tòa án đón lấy toàn bộ xấp tiền và trao lại cho Chánh án.
Chánh án kinh ngạc hỏi: “Làm thế nào mà số tiền này lại rơi vào tay anh được, nếu quả thực đây chính là số tiền ấy?”
“Tôi lấy chúng từ Smerdyakov, từ kẻ sát nhân, vào ngày hôm qua.... Tôi đã ở bên cạnh hắn ngay trước lúc hắn thắt cổ tự vẫn. Chính hắn, chứ không phải anh trai tôi, đã giết cha chúng ta. Hắn đã sát hại cụ và tôi chính là kẻ xúi giục hắn làm điều đó... Nào có ai là không mong mỏi cái chết của cha mình chứ?”
“Anh có đang tỉnh táo không đấy?” Chánh án vô thức thốt lên.
“Tôi nghĩ là mình hoàn toàn tỉnh táo... tỉnh táo trong cái tâm trí tồi tệ y như tất cả các người... y như tất cả những... gương mặt ghê tởm này.” Anh đột ngột quay sang phía khán giả. “Cha tôi đã bị sát hại và bọn họ đang ra điều ra vẻ kinh hoàng,” anh gầm lên với một sự khinh bỉ tột độ. “Bọn chúng cứ diễn trò với nhau mãi thế. Đồ dối trá! Tất cả bọn chúng đều khao khát cái chết của cha mình cả. Loài bò sát này nuốt chửng loài bò sát khác... Nếu không có một vụ án mạng xảy ra, thể nào bọn chúng cũng sẽ tức tối và ra về với tâm trạng bực dọc. Cái mà chúng cần là một màn trình diễn! Panem et circenses. Dù tôi thì cũng nào có hơn gì ai! Các người có nước không? Cho tôi xin một ngụm vì tình Chúa!” Anh đột ngột ôm lấy đầu.
Viên thị vệ lập tức tiến lại gần anh. Alyosha bật dậy và kêu lên: “Anh ấy đang ốm. Xin đừng tin anh ấy: anh ấy bị viêm màng não đấy.” Katerina Ivanovna xông xáo đứng phắt dậy khỏi ghế, chết lặng vì kinh hoàng, đăm đăm nhìn Ivan. Mitya đứng lên, hau háu nhìn em trai và lắng nghe với một nụ cười hoang dại, kỳ quặc.
“Xin đừng bận tâm. Tôi không hề phát điên, tôi chỉ là một kẻ sát nhân thôi,” Ivan lại cất lời. “Các người không thể đòi hỏi sự hùng biện từ một tên giết người được,” vì lý do nào đó, anh bỗng nói thêm rồi bật cười một tiếng cười kỳ dị.
Công tố viên cúi người sang phía Chánh án với vẻ rõ là hoang mang. Hai vị thẩm phán còn lại trao đổi với nhau bằng những lời thì thầm đầy kích động. Fetyukovitch vểnh tai lắng nghe: cả hội trường chìm trong bầu không khí ngóng chờ nghẹt thở. Chánh án dường như chợt sực nhớ lại.
“Nhân chứng, những lời anh nói thật khó hiểu và không thể chấp nhận được ở nơi này. Hãy bình tĩnh lại, nếu có thể, và kể lại câu chuyện của anh... nếu quả thực anh có điều gì muốn nói. Làm sao anh có thể chứng minh cho lời khai của mình... nếu quả thực anh không hề mê sảng?”
“Đấy là vấn đề đấy. Tôi chẳng có bằng chứng nào cả. Cái đồ khốn Smerdyakov đó sẽ chẳng gửi cho các ngài bằng chứng nào từ thế giới bên kia đâu... bằng một chiếc phong bì cả. Các ngài lúc nào cũng chỉ nghĩ đến phong bì — có một cái là đủ rồi. Tôi chẳng có nhân chứng nào cả... ngoại trừ một kẻ, có lẽ thế,” anh mỉm cười đăm chiêu.
“Nhân chứng của anh là ai?”
“Hắn có một chiếc đuôi, thưa quan lớn, và điều đó thì thật là phạm quy! Le diable n’existe point! Xin đừng để tâm: hắn chỉ là một con quỷ tồi tệ, đáng thương mà thôi,” anh bỗng nói thêm. Anh ngừng cười và nói cứ như thể đang tâm sự riêng tư. “Chắc chắn hắn đang ở đâu đó quanh đây — có lẽ là ở dưới cái bàn bày tang vật kia kìa. Hắn còn có thể ngồi ở đâu ngoài chỗ đó chứ? Các ngài thấy đấy, hãy lắng nghe tôi. Tôi đã bảo hắn rằng tôi không muốn giữ im lặng, và hắn đã nói về trận đại hồng thủy địa chất... thật là ngớ ngẩn! Nào, hãy thả con quái vật đó ra... hắn đang hát một khúc thánh ca đấy. Đó là vì lòng hắn đang vô cùng thảnh thơi! Cứ như một kẻ say rượu trên phố đang gào thét về chuyện ‘Vanka đã đến Petersburg’ vậy, còn tôi thì sẵn sàng đổi cả một tỷ tỷ lần hai giây phút hớn hở. Các người chẳng hiểu gì về tôi cả! Ồ, sao mọi chuyện lại ngớ ngẩn đến thế này cơ chứ! Nào, hãy bắt tôi thay cho hắn đi! Tôi đến đây đâu phải là vô cớ... Tại sao, tại sao mọi thứ lại ngớ ngẩn đến thế?...”
Và anh lại bắt đầu chậm rãi, cứ như thể đang ngẫm nghĩ, đưa mắt nhìn quanh một lần nữa. Nhưng lúc này phòng xử án đã hoàn toàn náo loạn. Alyosha lao về phía anh, nhưng viên thị vệ tòa án đã kịp chộp lấy cánh tay Ivan.
“Anh đang làm gì thế hả?” anh ta hét lên, trân trân nhìn vào mặt gã đàn ông, rồi bất ngờ túm lấy vai gã, quật mạnh xuống sàn nhà. Nhưng cảnh sát đã có mặt kịp thời và gã bị khống chế. Gã thét lên cuồng loạn. Và suốt dọc đường bị tống cổ ra ngoài, gã cứ gào thét và truéo lên những điều lộn xộn, vô nghĩa.
Cả phòng xử án chìm trong hỗn loạn. Tôi không thể nhớ nổi mọi chuyện diễn ra thế nào nữa. Bản thân tôi lúc đó cũng hoảng hốt và không thể theo dõi kịp. Tôi chỉ biết rằng sau đó, khi mọi thứ đã bình yên trở lại và ai nấy đều hiểu chuyện gì đã xảy ra, viên thị vệ tòa án vào nhận kỷ luật, dẫu cho anh ta giải thích một cách vô cùng hợp lý rằng nhân chứng hoàn toàn khỏe mạnh, rằng bác sĩ đã thăm khám cho anh ta một tiếng trước, khi anh ta chỉ bị choáng nhẹ, nhưng cho đến khi bước vào phòng xử án, anh ta vẫn nói năng hoàn toàn mạch lạc, khiến chẳng ai có thể lường trước được điều gì — rằng thực ra, chính anh ta đã nài nỉ được khai báo. Thế nhưng trước khi mọi người kịp hoàn toàn trấn tĩnh lại và bình tâm sau cảnh tượng vừa rồi, thì một sự cố khác lại ập đến. Katerina Ivanovna lên một cơn kích động thần kinh dữ dội. Cô nức nở, gào thét lớn tiếng, nhưng nhất quyết không chịu rời khỏi phòng xử án, vùng vẫy và khẩn khoản xin họ đừng đuổi cô đi. Bỗng cô hét lên với Chánh án:
“Vẫn còn một lời khai nữa tôi phải trình bày ngay lập tức... ngay lập tức! Đây là một tài liệu, một bức thư... hãy cầm lấy, đọc nó thật nhanh, thật nhanh lên! Đây là bức thư của con quái vật đó... của cái kẻ ở đằng kia kìa, kia kìa!” cô chỉ tay về phía Mitya. “Chính hắn đã giết cha mình, các người sẽ thấy rõ điều đó ngay đây thôi. Hắn đã viết thư cho tôi về việc hắn sẽ giết cha mình ra sao! Thế nhưng người kia mới bị ốm, anh ấy bị ốm, anh ấy đang mê sảng!” cô cứ thế gào lên, hoàn toàn mất kiểm soát.
Viên thị vệ cầm lấy tài liệu mà cô chìa ra đưa cho Chánh án, còn cô thì ngã gục xuống ghế, lấy hai tay che mặt, bắt đầu nức nở co giật không thành tiếng, toàn thân run lẩy bẩy và cố nén mọi âm thanh vì sợ bị tống cổ khỏi phòng xử án. Tài liệu mà cô vừa giao nộp chính là bức thư mà Mitya đã viết tại quán trọ “Metropolis”, thứ mà Ivan từng nhắc đến như một “chứng cứ toán học”. Hỡi ôi! Tính xác thực mang tính toán học của nó đã được công nhận, và nếu không có bức thư ấy, có lẽ Mitya đã thoát khỏi tai họa hoặc ít ra, tai họa ấy đã không khủng khiếp đến thế. Tôi xin nhắc lại, thật khó để có thể chú ý đến từng chi tiết nhỏ. Những diễn biến sau đó vẫn còn mờ mịt trong tâm trí tôi. Chắc là Chánh án đã lập tức chuyển tài liệu đó cho các thẩm phán, bồi thẩm đoàn và các luật sư của cả hai bên. Tôi chỉ nhớ cách họ bắt đầu xét hỏi nhân chứng. Khi được Chánh án ân cần hỏi rằng cô đã lại sức chưa, Katerina Ivanovna bèn bồng bột thốt lên:
“Tôi sẵn sàng rồi, sẵn sàng rồi! Tôi hoàn toàn đủ khả năng trả lời các ngài,” cô nói thêm, rõ ràng vẫn sợ rằng vì lý do nào đó mình sẽ bị ngăn cản không cho khai báo. Cô được yêu cầu giải thích chi tiết bức thư này là gì và trong hoàn cảnh nào cô đã nhận được nó.
“Tôi nhận được nó vào cái ngày trước khi tội ác xảy ra, nhưng anh ta viết nó vào ngày trước đó nữa, tại quán trọ — nghĩa là hai ngày trước khi anh ta phạm tội. Hãy nhìn xem, nó được viết trên một thứ hóa đơn nào đó!” cô thốt lên đứt quãng. “Lúc đó anh ta căm ghét tôi, bởi vì anh ta đã cư xử đê tiện và đang bám theo cái con ả đó... và bởi vì anh ta nợ tôi ba nghìn rúp ấy... Ồ! anh ta cảm thấy nhục nhã vì ba nghìn rúp đó chính vì sự hèn hạ của bản thân! Chuyện về ba nghìn rúp đó đã diễn ra thế này đây. Tôi xin các ngài, tôi khẩn khoản xin các ngài hãy lắng nghe tôi. Ba tuần trước khi sát hại cha mình, anh ta đã đến gặp tôi vào một buổi sáng. Tôi biết anh ta đang túng tiền, và anh ta cần tiền để làm gì. Vâng, vâng — để chuộc lấy con ả đó và đưa ả đi trốn. Lúc bấy giờ tôi đã biết anh ta phản bội tôi và định vứt bỏ tôi, chính tôi, chính tôi là người đã đưa cho anh ta số tiền ấy, là người đã chủ động đưa cho anh ta với cái cớ là bảo anh ta gửi nó cho em gái tôi ở Moskva. Và khi trao tiền cho anh ta, tôi đã nhìn thẳng vào mặt anh ta và nói rằng anh ta muốn gửi lúc nào thì tùy, ‘để một tháng nữa cũng được’. Làm thế nào, làm thế nào mà anh ta lại có thể không hiểu rằng thực chất tôi đang nói thẳng vào mặt anh ta rằng: ‘Anh cần tiền để đi với con ả của anh mà phản bội tôi chứ gì, vậy thì tiền đây cho anh đấy. Chính tay tôi đưa cho anh đây. Cầm lấy đi, nếu anh còn chút liêm sỉ nào để mà nhận nó!’ Tôi muốn thử thách xem anh ta là loại người gì, và chuyện gì đã xảy ra? Anh ta đã cầm lấy, anh ta đã cầm lấy và nướng sạch nó với con ả đó chỉ trong một đêm.... Thế nhưng anh ta thừa biết, anh ta thừa biết rằng tôi đã biết rõ mọi chuyện. Tôi đoan chắc với các ngài là anh ta cũng hiểu rằng tôi đưa số tiền ấy cho anh ta là để thử thách, xem liệu anh ta có đánh mất mọi liêm sỉ đến mức nhận tiền từ tay tôi hay không. Tôi đã nhìn vào mắt anh ta và anh ta nhìn vào mắt tôi, rồi anh ta hiểu hết mọi chuyện và anh ta đã cầm lấy — anh ta đã cuỗm đi số tiền của tôi!”
“Đúng thế đấy, Katya,” Mitya đột ngột gầm lên, “anh đã nhìn vào mắt em và anh biết rằng em đang sỉ nhục anh, thế mà anh vẫn cứ nhận tiền của em. Hãy khinh bỉ anh như một tên để tiện đi, hãy khinh bỉ anh đi, tất cả các người! Anh đã đáng đời phải chịu thế!”
Chánh án quát lớn: “Bị cáo, thêm một lời nữa là tôi sẽ ra lệnh tống cổ anh ra ngoài đấy.”
Katya vội vã tiếp lời với một vẻ đầy bốc đồng: “Số tiền đó chính là một sự đày đọa đối với anh ta. Anh ta muốn trả lại nó cho tôi. Anh ta muốn thế thật; nhưng anh ta cũng cần tiền cho con ả đó nữa. Thế là anh ta sát hại cha mình, nhưng lại chẳng trả tiền cho tôi, rồi bỏ trốn cùng ả ta đến cái ngôi làng nơi anh ta bị bắt. Ở đó, một lần nữa, anh ta lại nướng sạch số tiền mà anh ta đã cướp được sau vụ sát hại cha mình. Và một ngày trước vụ án mạng, anh ta đã viết cho tôi bức thư này. Lúc viết nó, anh ta đang say rượu. Tôi đã nhận ra điều đó ngay lập tức, vào đúng thời điểm ấy. Anh ta viết nó vì hậm hực, và vì đinh ninh chắc chắn, chắc chắn một trăm phần trăm rằng tôi sẽ chẳng bao giờ đem nó ra cho bất kỳ ai xem cả, dẫu cho anh ta có thực sự giết cụ đi chăng nữa, bằng không thì anh ta đã chẳng đời nào viết ra. Bởi vì anh ta biết rằng tôi sẽ chẳng muốn trả thù và hủy hoại cuộc đời anh ta! Thế nhưng hãy đọc nó đi, hãy đọc nó thật chăm chú — chăm chú hơn nữa vào xin các ngài đấy — và các người sẽ thấy rằng anh ta đã miêu tả tất cả trong bức thư này, tất cả từ trước, rằng anh ta sẽ giết cha mình ra sao và tiền của cụ được cất giấu ở đâu. Xin hãy chú ý, đừng bỏ qua chi tiết đó, có một câu thế này trong thư: ‘Tôi sẽ giết ổng ngay khi Ivan vừa đi khỏi’. Thế nên anh ta đã trù tính sẵn mọi thứ từ trước về cách thức sát hại cụ ra sao,” Katerina Ivanovna vạch trần trước tòa với một sự đắc thắng đầy cay độc và hiểm ác. Ồ! Rõ ràng là cô đã nghiền ngẫm từng dòng của bức thư đó và phát hiện ra mọi ẩn ý đằng sau nó. “Nếu không say rượu, anh ta đã chẳng đời nào viết thư cho tôi; thế nhưng các ngài xem, mọi thứ đều được viết sẵn ra từ trước ở trong đó, y hệt như cách mà sau này anh ta đã thực hiện vụ án mạng vậy. Cả một bản kế hoạch chi tiết!” cô phẫn uất thét lên.
Lúc này cô đã bất chấp mọi hậu quả đối với bản thân mình, dẫu cho chắc chắn rằng cô đã lường trước chúng từ cả tháng trước, bởi vì có lẽ ngay từ khi ấy, trong cơn giận run rẩy, cô đã đắn đo xem có nên đưa nó ra trong phiên tòa hay không. Giờ thì cô đã dấn thân vào bước đường cùng. Tôi nhớ rằng bức thư ấy đã được thư ký đọc to lên ngay sau đó thì phải. Nó đã để lại một ấn tượng vô cùng choáng váng. Họ hỏi Mitya xem anh có thừa nhận mình là tác giả bức thư đó không.
Mitya kêu lên: “Là của tôi, của tôi! Tôi đã chẳng viết ra nếu như lúc đó không say rượu!... Chúng ta đã căm ghét nhau vì rất nhiều chuyện, Katya ạ, nhưng anh thề, anh thề là anh vẫn yêu em ngay cả khi anh căm ghét em, còn em thì chẳng hề yêu anh!”
Anh ngả người ra sau ghế, tuyệt vọng vặn vẹo hai bàn tay. Công tố viên và luật sư bào chữa bắt đầu xét hỏi chéo cô, chủ yếu để làm rõ điều gì đã xui khiến cô giấu nhẹm một tài liệu như thế và đưa ra lời khai với một giọng điệu hoàn toàn khác hẳn chỉ ít phút trước.
Katya cuồng loạn kêu lên: “Vâng, vâng. Vừa nãy tôi đã nói dối. Tôi đã nói dối đi ngược lại danh dự và lương tâm của mình, nhưng tôi muốn cứu anh ấy, bởi vì anh ấy đã căm ghét và khinh bỉ tôi biết bao! Ồ, anh ấy khinh bỉ tôi kinh khủng, anh ấy vẫn luôn khinh bỉ tôi, và các người có biết không, anh ấy đã khinh bỉ tôi ngay từ khoảnh khắc mà tôi cúi đầu trước anh ấy vì số tiền đó. Tôi đã thấy điều đó... Tôi đã cảm nhận được nó ngay lúc ấy, nhưng suốt một thời gian dài tôi không muốn tin. Biết bao nhiêu lần tôi đã đọc được điều đó trong ánh mắt anh ấy: ‘Dù sao thì chính cô cũng tự tìm đến cơ mà’. Ồ, anh ta chẳng hiểu gì cả, anh ta chẳng hề hay biết tại sao tôi lại chạy đến chỗ anh ta, anh ta chẳng thể suy luận điều gì ngoài những thứ đê tiện, anh ta suy bụng ta ra bụng người, anh ta tưởng ai cũng giống như mình!” Katya rít lên giận dữ, trong một cơn phấn khích tột độ. “Và anh ta chỉ muốn lấy tôi vì tôi được thừa kế gia tài, chỉ vì điều đó, vì điều đó thôi! Lúc nào tôi cũng nghi ngờ chính là vì lý do đó! Ồ, anh ta là một tên vũ phu! Anh ta luôn đinh ninh rằng suốt đời mình tôi sẽ phải run rẩy vì xấu hổ trước mặt anh ta, bởi vì lúc đó tôi đã tìm đến anh ta, và rằng vì thế anh ta có quyền khinh bỉ tôi mãi mãi để rồi đứng cao hơn tôi — đó là lý do vì sao anh ta muốn cưới tôi! Chuyện là thế đấy, đúng thế đấy! Tôi đã cố gắng thuần hóa anh bằng tình yêu của mình — một tình yêu không biết đến giới hạn. Tôi thậm chí còn cố gắng tha thứ cho sự phản bạc của anh; thế nhưng anh ta chẳng hiểu gì sất, chẳng hiểu gì cả! Mà làm sao anh ta hiểu được cơ chứ? Anh ta là một con quái vật! Tôi chỉ nhận được bức thư đó vào tối hôm sau: nó được mang từ quán trọ đến cho tôi — thế mà ngay buổi sáng hôm ấy, ngay buổi sáng hôm ấy tôi vẫn còn muốn tha thứ cho anh ta tất cả mọi chuyện — kể cả sự phản bội của anh ta!”
Chánh án và công tố viên dĩ nhiên đã tìm cách trấn an cô. Tôi không khỏi nghĩ rằng họ cảm thấy hổ thẹn khi lợi dụng sự cuồng loạn của cô và lắng nghe những lời thú nhận như vậy. Tôi nhớ mình đã nghe thấy họ nói với cô rằng: “Chúng tôi hiểu cô đã phải chịu đựng biết bao khó khăn; xin hãy tin rằng chúng tôi rất thấu cảm với cô,” vân vân và vân vân. Thế nhưng họ vẫn moi móc lời khai ra từ người phụ nữ đang cuồng loạn vì kích động ấy. Cuối cùng, cô đã miêu tả lại với một sự minh mẫn lạ thường — thứ thường hay xuất hiện, dẫu chỉ trong chốc lát, ở những trạng thái căng thẳng tột độ như thế — về việc Ivan đã gần như phát điên trong suốt hai tháng qua khi cố gắng cứu lấy “con quái vật kiêm kẻ sát nhân” chính là em trai mình.
Cô thốt lên: “Anh ấy tự hành hạ bản thân mình, anh ấy luôn cố gắng giảm nhẹ tội lỗi cho em trai và thú nhận với tôi rằng bản thân anh ấy cũng chưa từng yêu cha mình, và có lẽ chính anh ấy cũng từng mong muốn cái chết của cụ. Ồ, anh ấy có một lương tâm quá đỗi mong manh, quá đỗi nhạy cảm! Anh ấy tự dằn vặt bằng chính lương tâm của mình! Anh ấy kể cho tôi nghe mọi thứ, mọi thứ! Ngày nào anh ấy cũng đến và trò chuyện với tôi như với người bạn duy nhất của mình. Tôi vinh dự được làm người bạn duy nhất của anh ấy!” cô đột ngột thốt lên với một vẻ thách thức nào đó, và đôi mắt cô lóe lên. “Anh ấy đã đến gặp Smerdyakov hai lần. Có một hôm anh ấy đến gặp tôi và nói rằng: ‘Nếu kẻ thực hiện vụ án mạng không phải là em trai tôi, mà là Smerdyakov’ (bởi vì lúc bấy giờ có lời đồn đại khắp nơi rằng chính Smerdyakov đã làm việc đó), ‘có lẽ tôi cũng có tội, bởi vì Smerdyakov thừa biết tôi không thích cha và có lẽ đã tin rằng tôi khao khát cái chết của cụ’. Khi đó tôi liền lấy bức thư kia ra và cho anh ấy xem. Anh ấy hoàn toàn tin chắc rằng em trai mình đã làm điều đó, và anh ấy suy sụp hoàn toàn. Anh ấy không tài nào chịu đựng nổi ý nghĩ rằng chính em trai ruột thịt của mình lại là kẻ giết cha! Chỉ một tuần trước, tôi đã thấy chuyện đó đang khiến anh ấy ngã bệnh. Những ngày vừa qua, anh ấy đã nói năng luyên thuyên trước mặt tôi. Tôi thấy tinh thần anh ấy đang sụp đổ. Anh ấy đi lang thang, nói nhảm; người ta thấy anh ấy lẩm bẩm một mình trên đường phố. Theo thỉnh cầu của tôi, vị bác sĩ từ Moskva đã khám cho anh ấy vào ngày hôm kia và nói với tôi rằng anh ấy đang đứng bên bờ vực của chứng viêm màng não — và tất cả cũng chỉ vì hắn, vì con quái vật này! Và tối hôm qua anh ấy hay tin Smerdyakov đã chết! Cú sốc đó lớn đến mức đánh gục trí tuệ anh ấy... và tất cả đều vì con quái vật này, tất cả cũng chỉ để cứu lấy con quái vật ấy!”
Ồ, dĩ nhiên, một sự bộc bạch như thế, một lời thú nhận như thế chỉ có thể xảy ra một lần trong đời — chẳng hạn như vào giờ phút lâm终, trên đường ra pháp trường! Thế nhưng điều đó hoàn toàn phù hợp với tính cách của Katya, và đó là một khoảnh khắc như thế trong cuộc đời cô. Vẫn là một Katya bồng bột từng buông xuôi phó mặc trước sự dung tục của một gã công tử bột để cứu lấy cha mình; vẫn là Katya ấy, người chỉ ít phút trước, với niềm kiêu hãnh và sự trinh bạch của mình, đã tự hy sinh và vứt bỏ lòng tự trọng thiếu nữ trước mặt bao người để kể về hành động cao thượng của Mitya, với hy vọng làm nhẹ bớt phần nào số phận của anh. Và giờ đây, một lần nữa, cô lại hy sinh bản thân; nhưng lần này là vì một người khác, và có lẽ chỉ lúc này đây — có lẽ chỉ đúng vào khoảnh khắc này — cô mới cảm nhận và thấu hiểu được người đó thân thiết với cô đến nhường nào! Cô đã hy sinh bản thân trong nỗi sợ hãi tột cùng vì anh, khi đột ngột nhận thức được rằng anh đã tự hủy hoại đời mình qua lời thú nhận rằng chính anh chứ không phải em trai mới là kẻ thực hiện vụ án mạng, cô đã hy sinh để cứu anh, để cứu lấy danh tiếng và thể diện của anh!
Thế nhưng, một nỗi ngờ vực khủng khổng lồ lại dấy lên trong lòng người ta — liệu cô có đang nói dối khi miêu tả về mối quan hệ trước kia giữa cô và Mitya hay không? — đó chính là câu hỏi. Không, cô không hề cố ý vu khống anh khi thét lên rằng Mitya khinh bỉ cô vì cô đã cúi đầu trước anh! Bản thân cô cũng đinh ninh là như thế. Có lẽ kể từ cái cúi đầu ấy, cô đã luôn tin chắc rằng anh chàng Mitya thật thà chất phác — kẻ lúc bấy giờ vẫn đang tôn thờ cô — thực ra đang cười cợt và khinh bỉ cô. Cô đã yêu anh bằng một thứ tình yêu cuồng loạn, “đau thương” xuất phát từ lòng kiêu hãnh, từ nỗi kiêu hãnh bị tổn thương, và thứ tình yêu ấy chẳng giống tình yêu chút nào, mà mang nhiều nét của sự trả thù hơn. Ồ! Có lẽ thứ tình yêu đau thương ấy đã có thể phát triển thành tình yêu thực sự, có lẽ Katya chẳng khao khát điều gì hơn thế, thế nhưng sự phản bội của Mitya đã đánh trúng vào tận đáy lòng cô, và trái tim cô không tài nào tha thứ cho anh. Khoảnh khắc trả thù đã ập đến với cô quá đỗi bất ngờ, và tất cả những gì dồn nén bấy lâu nay một cách đầy đau đớn trong lồng ngực của người phụ nữ bị tổn thương đã bùng nổ ra tất cả cùng một lúc. Cô đã phản bội Mitya, nhưng đồng thời cô cũng tự phản bội chính mình. Và ngay khi cô vừa trút hết những cảm xúc của mình ra ngoài, sự căng thẳng tất yếu chấm dứt và cô bị nhấn chìm trong sự xấu hổ. Cơn cuồng loạn lại tái phát: cô ngã gục xuống sàn, nức nở và gào thét. Người ta bồng cô ra ngoài. Đúng lúc ấy, Grushenka vừa khóc lóc vừa lao về phía Mitya trước khi người ta kịp ngăn cô lại.
Cô gào lên, thân hình run rẩy vì giận dữ: “Mitya, con ác phụ của anh đã hủy hoại anh rồi! Kìa, chính ả vừa vạch trần cho anh thấy bản chất thật của ả đấy!” cô hét vào mặt các thẩm phán. Theo hiệu lệnh của Chánh án, họ túm lấy cô và tìm cách lôi cô ra khỏi phòng xử án. Cô nhất quyết không chịu. Cô chống trả và vùng vẫy để quay lại với Mitya. Mitya thét lên một tiếng rồi vùng vẫy để đến bên cô. Anh đã bị khống chế.
Vâng, tôi nghĩ những quý bà đến để thưởng thức màn trình diễn chắc hẳn đã cảm thấy mãn nguyện — vở kịch có đủ mọi sắc thái. Rồi tôi nhớ vị bác sĩ người Moskva xuất hiện tại hiện trường. Tôi tin là trước đó Chánh án đã phái viên thị vệ đi sắp xếp sự trợ giúp y tế cho Ivan. Bác sĩ thông báo trước tòa rằng bệnh nhân đang mắc một cơn viêm màng não nguy hiểm và cần phải được đưa đi cấp cứu ngay lập tức. Trả lời các câu hỏi của công tố viên và luật sư bào chữa, ông cho biết bệnh nhân đã tự tìm đến gặp ông vào ngày hôm kia và ông đã cảnh báo anh rằng một cơn bệnh như vậy sắp sửa ập đến, thế nhưng anh đã không đồng ý để được chăm sóc. Vị bác sĩ kết luận: “Chắc chắn tâm trí anh ta không ở trạng thái bình thường: chính anh ta đã nói với tôi rằng anh ta nhìn thấy những ảo ảnh khi đang tỉnh táo, rằng anh ta đã gặp một số người trên đường phố dù họ đã chết, và rằng Satan đến thăm anh ta mỗi tối”. Sau khi đưa ra lời khai, vị bác sĩ nổi tiếng cáo từ rời đi. Bức thư do Katerina Ivanovna cung cấp được bổ sung vào danh sách tang vật. Sau một hồi thảo luận, các thẩm phán quyết định tiếp tục phiên tòa và ghi nhận cả hai tình tiết bất ngờ (do Ivan và Katerina Ivanovna cung cấp) vào biên bản.
Thế nhưng tôi sẽ không đi sâu chi tiết vào lời khai của những nhân chứng khác, những người chỉ lặp lại và xác nhận những gì đã được trình bày trước đó, dẫu cho mỗi người đều mang những nét đặc thù riêng biệt. Tôi xin nhắc lại, tất cả đã được đúc kết lại trong bài phát biểu của công tố viên, thứ mà tôi sẽ trích dẫn ngay sau đây. Ai nấy đều vô cùng kích động, ai nấy đều như bị điện giật bởi thảm họa vừa qua và tất cả đều đang thấp thỏm chờ đợi các bài phát biểu tranh tụng của bên công tố và bên bào chữa với một sự thiếu kiên nhẫn tột độ. Fetyukovitch rõ ràng đã bị chấn động bởi lời khai của Katerina Ivanovna. Thế nhưng công tố viên thì vô cùng đắc thắng. Khi toàn bộ phần xét hỏi đã hoàn tất, phiên tòa được hoãn lại trong vòng gần một tiếng đồng hồ. Tôi tin là vừa tròn tám giờ thì Chánh án quay trở lại vị trí và vị công tố viên của chúng ta, Ippolit Kirillovitch, bắt đầu bài phát biểu của mình.
