Sáng sớm hôm ấy, lúc chín giờ, đúng năm ngày sau phiên tòa, Alyosha đến nhà Katerina Ivanovna để bàn về một việc vô cùng quan trọng đối với cả hai và để truyền đạt một lời nhắn. Nàng ngồi tiếp chuyện cậu ngay tại căn phòng từng một thời đón tiếp Grushenka. Ở căn phòng bên cạnh, Ivan Fyodorovitch đang nằm bất tỉnh trong cơn sốt cao. Ngay sau biến cố tại tòa, bất chấp những lời đàm tiếu tất yếu và sự chê trách chung của dư luận, Katerina Ivanovna đã hạ lệnh khiêng người đàn ông đang lâm bệnh và mê man ấy về nhà mình. Một trong hai người họ hàng sống cùng nàng đã quay về Moscow ngay sau phiên tòa, người còn lại vẫn ở lại. Nhưng dẫu cả hai có rời đi đi nữa, Katerina Ivanovna vẫn giữ vững quyết định của mình, tiếp tục ngày đêm túc trực và chăm sóc người bệnh. Varvinsky và Herzenstube là những người đang chạy chữa cho anh. Vị bác sĩ nổi tiếng đã quay về Moscow mà không đưa ra được tiên lượng nào về cái chết hay sự hồi phục của căn bệnh. Mặc dù các bác sĩ vẫn động viên Katerina Ivanovna và Alyosha, rõ ràng là họ chưa thể mang lại cho hai người một tia hy vọng chắc chắn nào về khả năng bình phục.
Alyosha vẫn đến thăm người anh bệnh tình của mình mỗi ngày hai lần. Nhưng lần này cậu có việc cực kỳ khẩn cấp, và dẫu linh cảm thấy việc mở lời sẽ khó khăn nhường nào, cậu vẫn đang rất vội. Sáng hôm ấy cậu còn một cuộc hẹn khác không thể hoãn lại được, và thời gian thì không đợi một ai.
Họ đã trò chuyện được mười lăm phút. Katerina Ivanovna trông xanh xao, mệt mỏi rã rời, nhưng đồng thời lại đang chìm trong trạng thái kích động cuồng loạn. Nàng lờ mờ đoán được lý do khiến Alyosha tìm đến.
“Đừng bận lòng về quyết định của anh ấy,” nàng quả quyết nói với Alyosha, giọng đầy sức nặng. “Dằng dặc cách này hay cách khác, anh ấy rồi cũng phải đi đến quyết định đó thôi. Anh ấy buộc phải trốn chạy. Con người bất hạnh ấy, vị anh hùng của danh dự và nguyên tắc — không phải anh ấy, không phải Dmitri Fyodorovitch, mà là con người đang nằm ở bên kia cánh cửa kia, kẻ đã hy sinh vì anh em mình,” Katya nói thêm, đôi mắt sáng rực — “đã kể cho tôi nghe toàn bộ kế hoạch tẩu thoát từ lâu lắm rồi. Cậu biết đấy, anh ấy đã bắt đầu tiến hành thương thảo... Tôi cũng đã hé lộ đôi chút với cậu rồi còn gì... Cậu thấy đấy, việc đó có lẽ sẽ diễn ra ở trạm dừng chân thứ ba tính từ đây, khi đoàn tù nhân được giải đi Siberia. Ồ, còn lâu lắm mới đến lúc đó. Ivan Fyodorovitch đã gặp viên cai quản trạm dừng chân thứ ba rồi. Nhưng chúng ta vẫn chưa biết ai sẽ là người chỉ huy đoàn áp giải, và thật không thể dò ra điều đó trước một thời gian quá xa như vậy. Có lẽ ngày mai tôi sẽ cho cậu xem tường tận toàn bộ kế hoạch mà Ivan Fyodorovitch đã để lại cho tôi vào đêm trước phiên tòa để phòng khi cần thiết... Đó là lúc — cậu còn nhớ không? — cậu bắt gặp chúng tôi đang cãi nhau. Anh ấy vừa bước xuống lầu, nhưng thấy cậu nên tôi đã bắt anh ấy quay lại; cậu còn nhớ chứ? Cậu có biết lúc ấy chúng tôi cãi nhau vì điều gì không?”
“Không, tôi không biết,” Alyosha đáp.
“Tất nhiên là anh ấy chẳng hé lộ gì với cậu rồi. Chuyện là về cái kế hoạch tẩu thoát ấy đấy. Anh ấy đã thổ lộ ý tưởng chính với tôi trước đó ba ngày, và chúng tôi bắt đầu cãi nhau ngay lập tức, cứ thế cãi suốt ba ngày liền. Nguyên nhân là vì, khi anh ấy nói rằng nếu Dmitri Fyodorovitch bị kết án, anh ấy sẽ cùng sinh vật khôn kiếp đó trốn ra nước ngoài, tôi liền nổi cơn thịnh nộ — tôi không thể nói cho cậu hay tại sao, chính bản thân tôi cũng chẳng hiểu nổi... Ồ, tất nhiên, lúc ấy tôi nổi giận vì con mụ khốn kiếp đó, và vì cả chuyện ả ta cũng muốn chuồn ra nước ngoài cùng Dmitri!” Katerina Ivanovna thình lình thốt lên, đôi môi run rẩy vì giận dữ. “Ngay khi Ivan Fyodorovitch thấy tôi nổi đóa vì người đàn bà ấy, anh ấy liền đinh ninh rằng tôi ghen tuông với Dmitri và vẫn còn tơ tưởng đến hắn. Đó là ngọn nguồn khởi đầu cho trận cãi vã đầu tiên của chúng tôi. Tôi không thiết giải thích, cũng chẳng mở lời xin tha thứ. Tôi không sao chịu nổi ý nghĩ rằng một người như anh ấy lại có thể hoài nghi tôi vẫn còn yêu cái thứ... trong khi chính tôi đã từng nói với anh ấy từ lâu rằng tôi không hề yêu Dmitri, rằng tôi chẳng yêu ai ngoài anh ấy! Chỉ vì căm phẫn con mụ đốn mác kia nên tôi mới trút giận lên đầu anh ấy. Ba ngày sau, vào buổi tối cậu ghé đến, anh ấy mang cho tôi một phong thư niêm phong kín, dặn rằng tôi phải bóc ra ngay nếu có bất trắc gì xảy ra với anh ấy. Ồ, anh ấy đã lường trước được căn bệnh của mình! Anh ấy bảo trong phong thư có ghi chi tiết cách thức tẩu thoát, và nếu anh ấy qua đời hay lâm bệnh nặng, tôi phải một mình lo cứu lấy Mitya. Sau đó anh ấy để lại cho tôi tiền, ngót nghét mười ngàn — chính là số ngân phiếu mà vị công tố viên đã nhắc đến trong bài biện hộ, do ông ta nghe ngóng được từ ai đó rằng anh ấy đã mang chúng đi đổi. Tôi vô cùng xúc động khi nhận ra Ivan Fyodorovitch vẫn chưa từ bỏ ý định cứu anh trai mình, lại còn tin tưởng giao phó kế hoạch tẩu thoát này cho tôi, dẫu anh vẫn ôm ghen tuông và đinh ninh rằng tôi còn yêu Mitya. Ồ, đó là một sự hy sinh tột bậc! Không, Alexey Fyodorovitch, cậu không thể thấu hiểu hết sự vĩ đại của đức hy sinh ấy đâu. Tôi đã muốn quỳ rạp dưới chân anh ấy để tỏ lòng tôn kính, nhưng rồi tôi lại nghĩ ngay rằng anh ấy sẽ chỉ coi đó là niềm vui của tôi khi nghĩ đến cảnh Mitya được cứu thoát (và chắc chắn anh ấy sẽ suy diễn như thế đấy!), và tôi bực bội xiết bao trước viễn cảnh một suy nghĩ bất công như vậy từ phía anh ấy đến nỗi tôi lại nổi giận đùng đùng, thay vì ôm chân anh ấy thì tôi lại giận cá chém thớt! Ồ, tôi thật bất hạnh! Ấy là do tính cách của tôi, cái tính cách khốn khổ, tội nghiệp của tôi! Ồ, cậu cứ chờ mà xem, rồi tôi sẽ đẩy chính anh ấy đến bước đường cùng, buộc anh phải ruồng bỏ tôi để đến với một người khác có thể hòa hợp với anh hơn, giống như Dmitri vậy. Nhưng... không, tôi không tài nào chịu nổi, tôi sẽ tự vẫn mất. Và khi cậu bước vào lúc ấy, khi tôi cất tiếng gọi cậu và bắt anh ấy quay lại, ánh nhìn khinh miệt và căm ghét mà anh ấy ném về phía tôi đã khiến tôi điên dại — cậu còn nhớ chứ? — tôi đã thét lên với cậu rằng chính anh ấy, một mình anh ấy đã thuyết phục tôi rằng người anh trai Dmitri là một tên sát nhân! Tôi thốt ra những lời cay độc ấy có mục đích là để xát muối vào vết thương của anh ấy một lần nữa. Chưa bao giờ, chưa bao giờ anh ấy thuyết phục tôi rằng anh trai mình là kẻ giết người. Trái lại, chính tôi mới là kẻ đã thuyết phục anh ấy! Ồ, cái nết xấu xa của tôi chính là cội nguồn của mọi chuyện! Tôi đã dọn đường cho cái cảnh tượng gớm ghiếc ấy ở phiên tòa. Anh ấy muốn cho tôi thấy rằng anh là một người danh dự, rằng dẫu tôi có yêu anh trai anh đi nữa, anh cũng sẽ không vì ghen tuông hay thù hận mà vùi dập anh ấy. Thế nên anh ấy mới đến tòa... Tôi là nguyên nhân của tất cả, chỉ mình tôi là kẻ có tội!”
Chưa bao giờ Katya bộc bạch với Alyosha những lời gan ruột nhường ấy, và cậu cảm nhận rõ nàng đang chạm đến ngưỡng cửa của nỗi thống khổ tột cùng — nơi dẫu có là trái tim kiêu hãnh nhất cũng phải quằn quại bóp nghẹt niềm kiêu hãnh của mình để rồi ngã quỵ trước dòng lũ bi thương. Ồ, Alyosha còn biết một lý do kinh hoàng khác đằng sau nỗi khổ đau hiện tại của nàng, dẫu nàng vẫn một mực che giấu suốt những ngày qua kể từ phiên tòa; nhưng nếu ép nàng phải hạ mình thốt ra điều đó với cậu lúc này, thì đối với cậu lại là một sự đày ải quá đỗi xót xa. Nàng đang dằn vặt vì sự “phản bội” của mình tại tòa, và Alyosha cảm nhận sâu sắc rằng lương tâm đang thúc giục nàng phải thú nhận điều đó với cậu — chính với cậu, Alyosha — trong những giọt nước mắt, tiếng kêu gào và những cơn oằn oại cuồng loạn trên sàn nhà. Thế nhưng cậu lại kinh hãi khoảnh khắc ấy và chỉ mong sao có thể buông tha cho nàng. Điều đó càng khiến cho sứ mệnh mà cậu mang theo trở nên nan giải hơn bội phần. Cậu lại lái câu chuyện về phía Mitya.
“Ổn cả thôi, ổn cả thôi, đừng có lo lắng cho anh ấy!” nàng lại cất lời, giọng sắc bén và ngoan cố. “Tất cả những điều đó chỉ là phút chốc thôi, tôi hiểu rõ anh ấy, hiểu rõ tâm can anh ấy quá mà. Cậu cứ yên tâm, anh ấy nhất định sẽ đồng ý trốn chạy. Đâu phải là trốn đi ngay lập tức đâu; anh ấy sẽ có thời gian để tự mình định đoạt. Đến lúc đó thì Ivan Fyodorovitch đã bình phục và sẽ tự tay thu xếp mọi chuyện, tôi chẳng cần phải nhúng tay vào làm gì. Đừng bận lòng; anh ấy sẽ chịu trốn đi thôi. Anh ấy đã nhận lời rồi còn gì; cậu tưởng anh ấy nỡ từ bỏ con mụ đó sao? Hơn nữa người ta đâu có cho phép ả ta đến bên anh ấy, thế nên anh ấy buộc phải tẩu thoát. Người mà anh ấy sợ nhất chính là cậu, anh ấy sợ cậu sẽ vì những lý do đạo đức mà không tán thành cuộc trốn chạy này. Nhưng nếu sự ưng thuận của cậu lại cần thiết đến thế, thì rộng lượng lên mà chấp thuận đi,” Katya bồi thêm vẻ đầy cay độc. Nàng khựng lại rồi mỉm cười.
“Anh ấy cứ nhắc hoài về một bài thánh ca nào đó,” nàng tiếp lời, “về một thập giá nào đó mà anh ấy phải gánh vác, về bổn phận; tôi nhớ Ivan Fyodorovitch đã kể cho tôi nghe rất nhiều điều về chuyện đó, và nếu cậu biết cách anh ấy nói!” Katya bỗng thốt lên, thứ cảm xúc dâng trào không tài nào kìm nén nổi, “nếu cậu biết cách anh ấy yêu thương con người khốn nạn ấy vào khoảnh khắc anh kể cho tôi nghe, và có lẽ, cũng căm ghét người đó vào chính khoảnh khắc ấy xiết bao. Vậy mà tôi lại lắng nghe câu chuyện và những giọt nước mắt của anh với thái độ khinh miệt giễu cợt. Đồ súc vật! Phải, tôi đúng là một con súc vật. Tôi là thủ phạm gây ra cơn sốt của anh ấy. Thế nhưng con người đang bị giam cầm trong ngục tối kia lại chẳng hề biết đau khổ,” Katya buông lời kết luận đầy hằn học. “Liệu một kẻ như thế có biết đau không? Những kẻ giống như hắn chẳng bao giờ phải chịu đau khổ cả!”
Ẩn trong câu chữ của nàng là một nốt trầm của sự căm ghét và niềm ghê tởm khinh miệt. Thế nhưng chính nàng lại là kẻ đã phản bội anh. “Có lẽ vì cảm nhận được mình đã đối xử tệ bạc với anh ấy đến nhường nào nên thỉnh thoảng cô ấy mới căm hận anh ấy như vậy,” Alyosha tự nhủ thầm. Cậu thầm hy vọng đó chỉ là cảm xúc “thỉnh thoảng” mà thôi. Trong những lời cuối cùng của Katya, cậu thoáng nhận ra một giọng điệu khiêu khích, nhưng cậu quyết định không dây dưa.
“Sáng nay tôi cho gọi cậu đến là để bắt cậu phải hứa tự mình thuyết phục anh ấy đấy. Hay là chính cậu cũng cho rằng việc tẩu thoát là hành vi hèn hạ, đáng xấu hổ, hoặc có gì đó... bất kính với Chúa chăng?” Katya bồi thêm, thái độ càng lúc càng thách thức.
“Ồ, không đâu. Tôi sẽ nói hết cho anh ấy nghe,” Alyosha lầm bầm. “Anh ấy muốn cậu đến thăm hôm nay,” cậu thình lình buột miệng, thẳng thắn nhìn sâu vào mắt nàng. Nàng giật thột, lùi lại một chút trên chiếc ghế sô-pha.
“Tôi ư? Sao có chuyện đó được?” nàng ngập ngừng, mặt cắt không còn giọt máu.
“Có thể và phải thế chứ!” Alyosha bắt đầu khẳng định dứt khoát, giọng cậu bỗng hân hoan hơn. “Lúc này anh ấy đang cực kỳ cần đến cậu. Tôi đã chẳng khơi mào chuyện này hay làm phiền cậu làm gì nếu nó không thực sự cần thiết. Anh ấy đang lâm bệnh, tinh thần bấn loạn, cứ nhắc tên cậu hoài. Cậu ấy muốn gặp không phải để làm hòa với cậu, mà chỉ mong cậu đến và đứng hiển hiện ngoài khung cửa phòng mình thôi. Đã bao nhiêu chuyện xảy ra với anh ấy kể từ ngày hôm đó. Anh ấy thấu triệt rằng mình đã gây tổn thương cho cậu sâu sắc đến mức nào, vượt qua mọi giới hạn tính toán. Anh ấy không xin cậu tha thứ — ‘Tha thứ thế nào được,’ chính miệng anh ấy nói thế — mà chỉ cầu xin cậu hãy xuất hiện trước ngưỡng cửa phòng anh thôi.”
“Mọi thứ diễn ra đường đột quá...” Katya ấp úng. “Suốt những ngày qua tôi cứ có linh cảm rằng cậu sẽ mang lời nhắn ấy đến. Tôi biết thể nào anh ấy cũng đòi gặp tôi. Không thể nào!”
“Dù có là không thể đi chăng nữa, thì hãy cứ làm đi. Thử nghĩ xem, đây là lần đầu tiên anh ấy nhận thức được mình đã làm tổn thương cậu đau đớn nhường nào, lần đầu tiên trong đời đấy; trước đây anh chưa từng thấu hiểu trọn vẹn đến thế. Anh ấy đã nói: ‘Nếu cô ấy từ chối đến, tôi sẽ bất hạnh suốt quãng đời còn lại.’ Cậu có nghe thấy không? Dẫu đang bị kết án khổ sai hai mươi năm, anh ấy vẫn ôm ấp mộng tưởng được hạnh phúc — chẳng phải điều đó rất đáng thương sao? Hãy suy nghĩ lại đi — cậu phải đến thăm anh ấy; dẫu đã sụp đổ, anh ấy vẫn là kẻ vô tội,” câu nói như một lời thách thức thốt ra từ cửa miệng Alyosha. “Đôi bàn tay anh ấy hoàn toàn trong sạch, không hề vấy máu! Vì những nỗi thống khổ vô bờ bến của anh ấy trong tương lai, hãy đến gặp anh ngay lúc này. Hãy đến, tiễn đưa anh bước vào cõi u tối — hãy đứng bên khung cửa phòng anh, chỉ thế thôi... Cậu phải làm điều đó, nhất định phải làm!” Alyosha chốt lại, dồn trọng lực nặng nề vào từ “phải”.
“Tôi phải... nhưng tôi không thể...” Katya rên rỉ. “Anh ấy sẽ nhìn tôi... Tôi chịu thôi.”
“Ánh mắt hai người phải chạm vào nhau chứ. Cậu sẽ sống suốt quãng đời còn lại thế nào nếu bây giờ không chịu quyết định làm điều đó?”
“Thà tôi chịu đựng bất hạnh suốt đời còn hơn.”
“Cậu phải đi, nhất định phải đi,” Alyosha lặp lại với một giọng điệu kiên quyết đến tàn nhẫn.
“Nhưng sao lại là hôm nay, sao lại gấp gáp thế... Tôi không thể rời xa người bệnh của chúng ta...”
“Cậu có thể đi trong chốc lát mà. Chỉ một thoáng thôi. Nếu cậu không đến, đến tối nay anh ấy sẽ rơi vào trạng thái mê sảng mất. Tôi không đời nào nói dối cậu đâu; xin hãy thương xót anh ấy!”
“Thế sao không ai thương xót tôi!” Katya cất lời trách móc đầy cay đắng, rồi òa khóc nức nở.
“Vậy là cậu sẽ đến nhé,” Alyosha quả quyết nói khi nhìn thấy những giọt nước mắt của nàng. “Tôi sẽ đi báo cho anh ấy hay rằng cậu sẽ sang ngay đây.”
“Không, tuyệt đối đừng nói với anh ấy như thế,” Katya hốt hoảng la lên. “Tôi sẽ đến, nhưng đừng nói trước với anh ấy, vì có thể tôi sẽ sang, nhưng lại không bước vào... Tôi vẫn chưa biết thế nào...”
“Giọng nàng nghẹn đắng. Nàng thở hổn hển từng cơn. Alyosha đứng dậy toan bước đi.”
“Lỡ tôi đụng phải ai thì sao?” nàng thình lình cất giọng khẽ khàng, sắc mặt lại tái mét.
“Chính vì thế nên bây giờ cậu mới phải đi ngay, để tránh chạm mặt bất kỳ ai. Sẽ chẳng có ai ở đó đâu, tôi dám chắc với cậu điều đó. Chúng tôi sẽ chờ cậu,” cậu dứt khoát kết luận rồi bước ra khỏi phòng.
