Trời đã khá muộn (tháng Mười ngày thường ngắn) khi Alyosha bấm chuông ở cổng nhà tù. Trời bắt đầu chập tối. Nhưng Alyosha biết mình sẽ được vào mà không gặp chút khó khăn nào. Mọi việc ở thị trấn nhỏ bé của chúng tôi cũng diễn ra suôn sẻ như bất kỳ nơi nào khác. Ban đầu, tất nhiên, khi cuộc điều tra sơ bộ vừa kết thúc, người thân và một vài người khác chỉ có thể gặp mặt Mitya thông qua một số thủ tục bắt buộc không thể tránh khỏi. Nhưng về sau, dẫu các thủ tục ấy không hề được nới lỏng, ngoại lệ vẫn được áp dụng cho ít nhất là một số vị khách của Mitya. Thậm chí có lúc, những cuộc gặp gỡ với người tù trong căn phòng được bố trí riêng gần như là một buổi chuyện trò riêng tư hoàn toàn.

Tuy nhiên, những trường hợp ngoại lệ ấy rất ít; chỉ có Grushenka, Alyosha và Rakitin được đối xử như vậy. Thế nhưng, viên cảnh sát trưởng Mihail Mihailovitch lại có thiện cảm đặc biệt với Grushenka. Những lời mắng mỏ của ông ta dành cho cô tại Mokroe cứ dằn vặt lương tâm người đàn ông lớn tuổi ấy, và khi biết rõ toàn bộ câu chuyện, ông hoàn toàn thay đổi cách nhìn về cô. Thật kỳ lạ làm sao, dẫu đinh ninh rằng Mitya có tội, nhưng một khi Mitya đã bị giam giữ, ông lại có cái nhìn ngày càng khoan dung hơn đối với anh ta. "Có lẽ cậu ta là người có bản chất lương thiện," ông nghĩ, "chỉ vì chè chén và lối sống trụy lạc mà chuốc lấy tai họa." Cảm giác kinh hãi ban đầu đã nhường chỗ cho lòng trắc ẩn. Về phần Alyosha, viên cảnh sát trưởng rất quý mến cậu và đã quen biết từ lâu. Rakitin, kẻ dạo gần đây hay đến thăm người tù, lại là một trong những quen thuộc nhất của "các tiểu thư nhà cảnh sát trưởng," theo cách gọi của y, và thường xuyên la cà ở nhà họ. Y cũng dạy học cho gia đình viên quản trại, một cụ già nhân hậu dẫu rất nghiêm ngặt trong việc thi hành công vụ. Mặt khác, Alyosha cũng có mối thâm giao lâu năm với viên quản trại, người rất thích trò chuyện với cậu, thường là về những đề tài thánh thiện. Ông kính trọng Ivan Fyodorovitch và có phần nể sợ ý kiến của anh, dẫu bản thân ông cũng là một triết gia lớn; tất nhiên là theo kiểu "tự học." Nhưng Alyosha mới là người có sức hút không thể cưỡng lại đối với ông. Trong năm qua, cụ già bắt đầu nghiên cứu các sách Phúc âm ngụy thư và liên tục bàn thảo những suy ngẫm ấy với người bạn trẻ. Ông thường đến tu viện thăm cậu và tranh luận suốt hàng giờ liền với cậu cùng các tu sĩ. Thế nên, dẫu Alyosha có đến nhà tù muộn đi chăng nữa, cậu chỉ cần tìm viên quản trại là mọi việc đều được giải quyết suôn sẻ. Hơn nữa, mọi người trong tù, từ người gác ngục khiêm nhường nhất, đều đã quen thuộc với Alyosha. Tất nhiên, lính canh chẳng hề làm khó cậu chừng nào nhà chức trách còn cảm thấy bằng lòng.

Khi Mitya được gọi ra khỏi phòng giam, anh luôn đi xuống tầng dưới, đến căn phòng dành riêng cho các cuộc gặp mặt. Khi Alyosha bước vào phòng, cậu chạm mặt Rakitin vừa lúc y đang từ biệt Mitya. Cả hai đang nói chuyện lớn tiếng. Mitya cười sảng khoái khi tiễn bạn, trong khi Rakitin có vẻ càu nhàu. Rakitin không thích chạm mặt Alyosha, nhất là trong thời gian gần đây. Y hầu như chẳng thèm nói chuyện với cậu và chào một cách cứng nhắc. Nay thấy Alyosha bước vào, y cau mày và quay đi, ra điều đang bận tâm hết mực vào việc cài chiếc áo khoác lông to sụ, ấm áp của mình. Sau đó, y liền bắt đầu tìm chiếc ô.

"Mình phải chú ý để không quên đồ đạc mới được," y lầm bầm, cốt chỉ để nói cho có chuyện.

"Cậu hãy chú ý đừng quên đồ đạc của người khác thì hơn," Mitya nói đùa, rồi bật cười ngay trước sự dí dỏm của chính mình. Rakitin nổi khùng lên lập tức.

"Cậu nên mang lời khuyên ấy về cho gia đình mình, những kẻ từ trước đến nay vốn quen thói bóc lột nô lệ, chứ đừng nói với Rakitin này," y quát lên, người bỗng run lên vì giận dữ.

"Có chuyện gì thế? Tôi chỉ đùa thôi mà," Mitya kêu lên. "Khỉ thật! Ai nấy cũng đều như thế cả," anh quay sang Alyosha, hất đầu về phía bóng dáng Rakitin đang vội vã rút lui. "Nãy giờ y ngồi đây cười nói vui vẻ thế mà bỗng nhiên lại nổi giận đùng đùng như vậy. Cậu ấy thậm chí còn chẳng thèm gật đầu chào cậu. Hai cậu đã tuyệt giao hẳn với nhau rồi sao? Sao mà cậu đến muộn thế? Tớ không chỉ chờ đợi mà còn khao khát có cậu suốt cả buổi sáng nay. Nhưng không sao cả. Bây giờ chúng ta sẽ bù lại."

Alyosha hỏi, đồng thời cũng hất đầu về phía cánh cửa mà Rakitin vừa khuất dạng: "Sao dạo này y lại đến đây thường thế? Chẳng lẽ hai người thân thiết đến thế cơ à?"

"Thân thiết với Rakitin á? Không, đâu đến mức đấy. Làm sao mà có chuyện ấy được—một tên đểu cáng như thế ư? Y coi tôi là... một kẻ đê tiện. Lũ người như thế tệ nhất là chẳng bao giờ hiểu được lời nói đùa. Chúng chẳng bao giờ hiểu nổi một câu nói đùa, tâm hồn chúng khô khan, khô khốc và phẳng lì; chúng làm tôi nhớ đến những bức tường nhà tù hồi tôi mới bị giải tới đây. Nhưng y là một kẻ thông minh, rất thông minh. Thôi nào Alexey, đời tôi tiêu tơi rồi."

Anh ngồi xuống chiếc ghế dài và kéo Alyosha ngồi xuống bên cạnh.

Alyosha nói với vẻ lo âu: "Ừ, ngày mai là phiên tòa rồi. Anh tuyệt vọng đến thế sao, người anh em?"

Mitya nhìn cậu với vẻ lúng túng rồi nói: "Cậu đang nói gì thế? Ồ, ý cậu là phiên tòa phỏng? Khỉ thật! Từ nãy đến giờ chúng ta toàn nói về những chuyện không đâu, về cái phiên tòa này, thế mà tôi lại chẳng thèm hé răng với cậu về điều quan trọng nhất. Đúng thế, ngày mai là phiên tòa; nhưng không phải phiên tòa ấy là điều tôi muốn nói khi bảo rằng đời mình đã chấm hết. Sao cậu lại nhìn tôi với vẻ dò xét thế?"

"Anh có ý gì vậy, Mitya?"

"Những tư tưởng, những ý niệm, thế thôi! Đạo đức học! Đạo đức học là gì chứ?"

Alyosha ngạc nhiên hỏi: "Đạo đức học ư?"

"Đúng thế; đó có phải là một khoa học không?"

"Vâng, có một khoa học như thế... nhưng... thú thật là em không thể giải thích cho anh hiểu đó là thứ khoa học gì."

Rakitin biết chứ. Rakitin biết nhiều lắm, mặc thây nó! Y đâu có định làm thầy tu. Y dự định sẽ đến Petersburg. Ở đấy y sẽ dấn thân vào con đường phê bình mang khu hướng nâng cao dân trí. Biết đâu chừng, y lại chẳng có ích và tự tạo được sự nghiệp cho riêng mình nữa ấy chứ! Chà! Lũ người ấy giỏi thật đấy, trong chuyện gây dựng sự nghiệp! Mặc xừ đạo đức học đi, tôi tiêu đời rồi Alexey ạ, tiêu thật rồi, hỡi con người của Chúa! Tôi yêu quý cậu hơn bất kỳ ai. Nhìn cậu mà lòng tôi quặn thắt lại. Karl Bernard là ai thế?"

Alyosha lại ngạc nhiên: "Karl Bernard ư?"

"Không, không phải Karl. Khoan đã, tôi nhầm. Claude Bernard. Ông ta là ai thế? Nhà hóa học hay gì?"

Alyosha đáp: "Chắc hẳn ông ấy là một bậc thức giả; nhưng thú thực là em cũng chẳng thể nói nhiều về ông ấy cho lắm. Em từng nghe danh ông ấy như một nhà bác học, nhưng cụ thể là lĩnh vực gì thì em không rõ."

Mitya bực bội thề thốt: "Thế thì mặc xác lão ta! Tôi cũng chịu chẳng biết. Chắc phần lớn cũng là một tên bịp bợm nào đó thôi. Lũ chúng nó đều là phường bịp bợm cả. Và Rakitin sẽ phất lên thôi. Rakitin đi đâu mà chẳng sống được; y cũng là một kiểu Bernard khác. Chà, lũ người nhà Bernard này! Chúng có mặt ở khắp mọi nơi."

Alyosha gặng hỏi: "Nhưng rốt cuộc có chuyện gì thế?"

"Y muốn viết một bài báo về tôi, về vụ án của tôi, và nhân đó mở màn cho sự nghiệp văn chương của mình. Đó là lý do y đến đây; chính y đã nói thế. Y muốn chứng minh một học thuyết nào đó. Y muốn nói rằng 'hắn không thể không sát hại cha mình, hắn đã bị môi trường xung quanh làm cho hư hỏng,' v.v. Y đã giải thích cho tôi nghe tất cả. Y bảo sẽ lồng thêm chút màu sắc Chủ nghĩa Xã hội vào đó. Thôi nào, mặc thây tên đó đi, muốn tô vẽ màu mè thế nào tùy ý, tôi chẳng bận tâm. Y không thể chịu nổi Ivan, y căm ghét nó. Y cũng chẳng ưa gì cậu. Nhưng tôi không đuổi cổ y ra ngoài, bởi vì y là một kẻ thông minh. Chỉ có điều ngạo mạng kinh khủng. Vừa nãy tôi đã bảo y thế này: 'Nhà Karamazov không phải là phường đê tiện, mà là những triết gia; bởi vì tất cả những người Nga chân chính đều là triết gia, và dẫu cậu đã ăn học thành tài, cậu cũng chẳng phải là triết gia—cậu chỉ là một kẻ hèn hạ.' Y cười, một nụ cười đầy ác ý. Và tôi đã bảo y rằng: 'De ideabus non est disputandum.' Nghe cũng khá đấy chứ? Thấy chưa, tôi cũng có thể ra điều ta đây là một bậc túc nho đấy chứ!" Mitya chợt phì cười.

Alyosha xen vào: "Sao anh lại bảo đời mình đã chấm hết? Vừa nãy anh vừa nói thế cơ mà."

"Sao lại chấm hết ư? Hừm!... Thực tình là... nếu suy xét cho thấu đáo... tôi thấy tiếc vì đã mất đi Thượng đế—đó là lý do vì sao."

"Anh có ý gì khi nói 'tiếc vì đã mất đi Thượng đế'?"

"Cứ tưởng tượng thế này: ở bên trong, ở các dây thần kinh, trong đầu—nghĩa là, những dây thần kinh ấy nằm trong đại não... (mặc thây chúng đi!) có một thứ đuôi nhỏ, những cái đuôi nhỏ của các dây thần kinh ấy, và ngay khi chúng bắt đầu rung lên... nghĩa là, cậu thấy đấy, tôi nhìn cái gì đó bằng đôi mắt mình rồi chúng bắt đầu rung lên, mấy cái đuôi nhỏ ấy... và khi chúng rung lên, thì một hình ảnh xuất hiện... nó không xuất hiện ngay lập tức, mà một khoảnh khắc, một giây trôi qua... và rồi thứ gì đó giống như một khoảnh khắc xuất hiện; nghĩa là, không phải một khoảnh khắc—quỷ tha ma bắt cái khoảnh khắc đi!—mà là một hình ảnh; nghĩa là, một vật thể, hay một hành động, khỉ thật! Đó là lý do tại sao tôi nhìn rồi mới suy nghĩ, là nhờ mấy cái đuôi đó, chứ hoàn toàn không phải vì tôi có linh hồn, và rằng tôi là một hình ảnh hay sự giống nhau nào đó. Tất cả những thứ đó chỉ là nhảm nhí! Hôm qua Rakitin đã giải thích cho tôi nghe tất cả những điều đó rồi, người anh em ạ, và nó đã đánh gục tôi hoàn toàn. Thật tuyệt vời làm sao, hỡi Alyosha, thứ khoa học này! Một con người mới đang trỗi dậy—điều đó thì tôi hiểu... Thế mà tôi vẫn tiếc vì đã mất đi Thượng đế!"

Alyosha nói: "Chà, dẫu sao thì đó cũng là một điều tốt."

"Rằng tôi tiếc vì mất đi Thượng đế ấy á? Đó là hóa học, người anh em ạ, hóa học! Chẳng còn cách nào khác đâu, thưa cha sứ, anh phải dọn đường cho hóa học thôi. Mà Rakitin đúng là chẳng ưa gì Thượng đế thật. Chà! Hắn không ưa Ngài ra mặt ấy chứ! Đó là điểm nhức nhối của tất cả bọn chúng. Nhưng chúng che giấu. Chúng nói dối. Chúng ra vẻ ta đây. 'Cậu sẽ rao giảng điều này trên các bài phê bình của mình chứ?' tôi đã hỏi hắn như thế. 'Ồ, chà, nếu tôi viết ra một cách công khai, người ta sẽ chẳng cho đăng đâu,' hắn nói. Hắn cười. 'Nhưng rồi con người sẽ ra sao hỡi cậu?' tôi hỏi hắn, 'nếu không có Thượng đế và sự sống bất tử? Khi ấy mọi thứ đều được phép, chúng muốn làm gì thì làm phỏng?' 'Cậu không biết thật đấy à?' hắn cười nói, 'một kẻ thông minh thích làm gì thì làm,' hắn bảo. 'Kẻ thông minh thừa biết đường đi nước bước, còn cậu thì đã sa chân vào vũng bùn, phạm tội giết người, và giờ thì đang mục rữa trong tù.' Hắn nói thẳng vào mặt tôi như thế đấy! Đúng là một tên đểu cáng chính hiệu! Hồi trước tôi toàn đá đít những kẻ như thế ra ngoài, thế mà giờ đây tôi lại ngồi nghe chúng giảng giải. Hắn cũng nói nhiều điều có lý phết. Viết lách khá hay. Tuần trước hắn bắt đầu đọc cho tôi nghe một bài báo. Tôi đã chép lại ba dòng trong đó. Chờ một lát. Nó đây này."

Mitya vội vã rút một mảnh giấy từ trong túi áo ra và đọc:

" 'Để quyết định vấn đề này, trước hết điều cốt yếu là phải đặt cá tính của mình mâu thuẫn với thực tại của chính mình.' Cậu có hiểu điều đó không?"

Alyosha đáp: "Không, em không hiểu." Cậu nhìn Mitya và chăm chú lắng nghe anh.

"Tôi cũng chẳng hiểu nổi. Nó tối nghĩa và mập mờ, nhưng ra điều trí thức lắm. 'Bây giờ ai mà chẳng viết văn kiểu đó,' hắn bảo, 'đó là ảnh hưởng từ môi trường xung quanh họ.' Chúng nó sợ cái môi trường ấy đấy. Hắn cũng làm thơ nữa cơ, cái đồ đểu cáng ấy. Hắn đã làm thơ ca ngợi cái bàn chân của bà Hohlakov. Ha ha ha!"

Alyosha nói: "Em nghe nói về chuyện đó rồi."

"Nghe rồi á? Thế cậu đã nghe bài thơ ấy chưa?"

"Chưa."

"Tôi có đây này. Nó đây. Tôi sẽ đọc cho cậu nghe. Cậu không biết đâu—tôi chưa kể cho cậu nghe—có cả một câu chuyện dài đằng sau nó đấy. Hắn đúng là một tên bịp! Ba tuần trước hắn bắt đầu trêu chọc tôi. 'Cậu đã tự chuốc lấy rắc rối, như một thằng ngốc, chỉ vì ba nghìn rúp, nhưng tôi thì chuẩn bị vơ vét một trăm năm rưỡi nghìn rúp đây. Tôi sắp lấy một bà góa phụ và mua một ngôi nhà ở Petersburg.' Và hắn nói với tôi rằng hắn đang tán tỉnh bà Hohlakov. Hồi trẻ bà ta vốn chẳng có mấy chữ trong đầu, và giờ đây ở tuổi bốn mươi thì những gì ít ỏi ấy cũng bay sạch. 'Nhưng bà ta cực kỳ sướt mướt,' hắn nói; 'đó là cách tôi sẽ tóm được bà ta. Khi cưới được bà ta, tôi sẽ đưa bà ấy về Petersburg và ở đó tôi sẽ lập một tờ báo.' Và nước miếng hắn cứ tứa ra, con thú ạ, không phải vì bà góa phụ, mà vì một trăm rưỡi nghìn rúp kia. Và hắn khiến tôi phải tin sái cổ. Ngày nào hắn cũng đến thăm tôi. 'Bà ta sắp xiêu lòng rồi,' hắn tuyên bố. Hắn rạng rỡ hẳn lên vì sung sướng. Thế rồi, đột nhiên, hắn bị đuổi cổ khỏi nhà người ta. Perhotin đang thâu tóm tất cả, hoan hô! Tôi suýt hôn cái lão lú lẫn ngốc nghếch ấy vì tội đã đá đít hắn ra khỏi nhà. Và thế là hắn đã viết ra mấy vần thơ cóc cá gáy này. 'Đây là lần đầu tiên tôi làm bẩn đôi tay mình bằng việc viết thơ,' hắn nói. 'Đó là để chiếm lấy trái tim bà ta, nên đây là một mục đích cao cả. Khi kiếm được khối tài sản của người đàn bà ngốc nghếch ấy, tôi có thể mang lại lợi ích lớn cho xã hội.' Lũ chúng nó luôn có thứ lý do xã hội biện minh cho mọi hành động đê tiện mà chúng làm! 'Dù sao thì nó cũng hay ho hơn mớ thơ ca của Puskin nhà cậu,' hắn nói, 'bởi vì thậm chí trong đó tôi còn khéo léo truyền bá cả ánh sáng khai trí nữa cơ.' Tôi hiểu ý hắn nói về Puskin là gì, tôi hoàn toàn hiểu rõ, nếu thực sự lão ta là một kẻ tài năng mà chỉ viết về bàn chân phụ nữ. Nhưng sao Rakitin lại có thể kiêu ngạo vì mấy câu thơ cóc cá gáy của mình thế chứ! Thói kiêu căng của đám người này! 'Nhân dịp bàn chân sưng tấy của đối tượng mà tôi hằng ái mộ đã bình phục'—hắn đã nghĩ ra cái tựa đề đó đấy. Hắn đúng là một tên hay châm chọc.

Bàn chân nhỏ nhắn đến xiêu lòng,

Dẫu sưng phồng, đỏ ửng, mỏng manh!

Bác sĩ đến bôi băng lồng lộng,

Nhưng vẫn đành bó tay chịu anh.

Song, cái làm tôi sợ chẳng phải bàn chân—

Đề tài hợp hơn với nàng thơ Puskin—

Chẳng phải đôi chân, mà là cái đầu:

Tôi run sợ cho trí tuệ đang lu mờ mau!

Bởi vì lạ lùng thay, khi bàn chân sưng tấy,

Thì trí tuệ nàng cũng lụi tàn dần hay—

Ôi, cầu xin một phương dược hay thay

Có thể cứu vãn cả chân lẫn đầu rày!

Hắn đúng là một tên đểu cáng, một tên đểu cáng chính hiệu, nhưng hắn rất ranh ma, cái đồ bịp bợm này! Và quả thực hắn đã lồng vào đó một tư tưởng tiến bộ. Thế mà hắn lại chẳng tức điên lên khi bị bà ta đá cổ ra ngoài cơ chứ! Hắn nghiến ken két cả hàm răng ấy chứ!"

Alyosha nói: "Y đã kịp trả thù rồi còn gì. Y vừa viết một mục nhỏ về bà Hohlakov."

Và Alyosha kể vắn tắt cho anh nghe về đoạn mục trên tờ Chuyện phiếm.

Mitya cau mày phụ họa: "Đó là do tay hắn đấy, chính tay hắn làm đấy! Đúng là hắn rồi! Những mục báo đó... tôi biết... chẳng hạn như những lời lăng mạ đã viết về Grushenka... Và cả về Katya nữa... Hừm!"

Anh bước đi dọc căn phòng với vẻ mặt đầy phiền muộn.

Sau một thoáng im lặng, Alyosha nói: "Anh em ơi, em không thể ở lại lâu được đâu. Ngày mai sẽ là một ngày trọng đại và khủng khiếp đối với anh, phán quyết của Thượng đế sẽ được giáng xuống... Em thực sự kinh ngạc về anh, anh cứ đi lại ở đây, bàn chuyện quái quỷ gì đâu không..."

Mitya hào hứng cắt lời: "Không, đừng ngạc nhiên về tôi. Tôi còn phải bàn về cái tên chó chết ấy làm gì? Về kẻ sát nhân ấy ư? Chúng ta nói về hắn thế đủ rồi. Tôi không muốn nói thêm gì về đứa con trai khốn nạn của ả Lizaveta hôi hám nữa! Chúa sẽ trừng phạt hắn, cậu cứ chờ mà xem. Thôi, im lặng nào!"

Anh đầy phấn khích tiến lại gần Alyosha và ôm hôn cậu. Đôi mắt anh sáng rực lên.

Anh bắt đầu với một giọng điệu đầy phấn khích: "Rakitin sẽ chẳng hiểu được đâu; nhưng cậu, cậu sẽ hiểu tất cả. Đó là lý do vì sao tôi khao khát gặp cậu đến thế. Cậu thấy đấy, có biết bao điều tôi hằng muốn kể cho cậu nghe từ lâu lắm rồi, ngay tại nơi này, giữa bốn bức tường bong tróc này, thế nhưng tôi lại chẳng thèm hé răng về những điều quan trọng nhất; dường như thời điểm ấy chưa bao giờ tới. Giờ thì tôi không thể chờ đợi thêm được nữa. Tôi phải trút bầu tâm sự với cậu. Người anh em ạ, trong suốt hai tháng qua, tôi đã tìm thấy một con người mới trong chính mình. Một con người mới đã trỗi dậy trong tôi. Hắn vốn ẩn giấu bên trong tôi, nhưng sẽ chẳng bao giờ trồi lên bề mặt được, nếu không có đòn giáng từ thiên đình này. Tôi sợ lắm chứ! Và tôi sá gì việc mình phải đày ải hai mươi năm trong mỏ quác, dùng búa đập quặng cơ chứ? Tôi chẳng sợ điều đó chút nào đâu—cái tôi sợ bây giờ là chuyện khác: sợ rằng con người mới ấy sẽ rời bỏ tôi. Ngay cả ở nơi đó, dưới lòng hầm mỏ, tôi vẫn có thể tìm thấy một trái tim con người nơi một tên tù nhân và kẻ sát nhân khác ở bên cạnh mình, và tôi có thể kết thân với hắn, bởi vì ngay ở nơi ấy người ta vẫn có thể sống, yêu thương và đau khổ. Người ta có thể làm tan chảy và hồi sinh một trái tim băng giá ở con người tù nhân ấy, người ta có thể chăm sóc hắn qua năm tháng, và cuối cùng khơi gợi lên từ chốn sâu thẳm tối tăm ấy một tâm hồn cao cả, một sinh linh biết cảm thông, biết đau khổ; người ta có thể khai sinh ra một vị thiên sứ, tạo ra một người hùng! Có biết bao kẻ như thế, hàng trăm con người, và tất cả chúng ta đều phải chịu trách nhiệm về họ. Tại sao lúc ấy tôi lại mơ về 'đứa trẻ' cơ chứ? 'Tại sao đứa trẻ lại khổ sở đến thế?' Đó là một điềm báo đối với tôi vào thời khắc ấy. Tôi ra đi là vì đứa trẻ. Bởi vì tất cả chúng ta đều có trách nhiệm với mọi người. Với tất cả những 'đứa trẻ,' bởi vì có cả những đứa trẻ lớn lẫn những đứa trẻ nhỏ. Tất cả đều là 'đứa trẻ.' Tôi ra đi vì tất cả, bởi vì phải có ai đó thay mặt tất cả mà đi chứ. Tôi không giết cha, nhưng tôi phải đi. Tôi chấp nhận điều đó. Tất cả những điều ấy đã đến với tôi ngay tại đây, ngay trong những bức tường bong tróc này. Có biết bao nhiêu kẻ ở đó, hàng trăm con người dưới lòng đất, tay lăm lăm búa. Ồ đúng vậy, chúng ta sẽ bị xiềng xích và sẽ chẳng có sự tự do nào cả, nhưng rồi, trong nỗi đau thương vô hạn ấy, chúng ta sẽ vươn lên niềm vui, thiếu nó thì con người không thể sống nổi mà Thượng đế cũng chẳng thể tồn tại, bởi vì Thượng đế ban ơn phước cho niềm vui: đó là đặc quyền của Ngài—một đặc quyền vĩ đại. À, con người ta nên tan hòa trong lời cầu nguyện! Nếu không có Thượng đế thì tôi sẽ ra sao dưới lòng đất kia chứ? Rakitin đang cười cợt đấy! Nếu chúng trục xuất Thượng đế khỏi mặt đất, chúng ta sẽ che chở cho Ngài dưới lòng đất. Sống trong tù mà không có Thượng đế là điều không thể; còn bất khả thi hơn cả ở ngoài tù nữa. Và rồi những con người chúng ta dưới lòng đất sẽ cất lên từ tận đáy sâu của lòng đất một bài thánh ca vinh quang dâng lên Thượng đế, Đấng mang lại niềm vui. Hãy ca tụng Thượng đế và niềm vui của Ngài! Tôi yêu Ngài!"

Mitya thở hồng hộc khi thốt ra những lời cuồng nhiệt ấy. Mặt anh tái đi, đôi môi run rẩy, và những giọt nước mắt lăn dài trên má.

Anh lại bắt đầu: "Đúng vậy, cuộc đời vô cùng phong phú, vẫn có sự sống ngay cả dưới lòng đất. Cậu không thể tin được đâu Alexey, giờ đây tôi khao khát được sống biết bao, một khát khao tồn tại và nhận thức đã bùng lên trong tôi ngay giữa những bức tường bong tróc này. Rakitin chẳng hiểu được điều đó; tất cả những gì hắn quan tâm chỉ là xây nhà rồi cho thuê căn hộ. Nhưng tôi thì mòn mỏi mong chờ cậu. Và đau khổ là gì chứ? Tôi chẳng sợ nó, dẫu cho nó có nhiều khôn lường đi chăng nữa. Giờ thì tôi chẳng sợ nó nữa đâu. Trước đây tôi đã từng sợ. Cậu có biết không, có lẽ tôi sẽ chẳng thèm trả lời bất cứ điều gì tại phiên tòa đâu... Và dường như trong tôi lúc này có một sức mạnh lớn lao đến mức tôi nghĩ mình có thể chịu đựng được mọi thứ, mọi sự đau khổ, miễn là được thốt lên và lặp lại với chính mình trong từng khoảnh khắc: 'Tôi tồn tại.' Giữa muôn vàn nỗi thống khổ—tôi đang tồn tại. Tôi bị tra tấn trên máy kéo—nhưng tôi vẫn tồn tại! Dẫu tôi có ngồi trơ trọi một mình trên cột trụ—tôi vẫn tồn tại! Tôi nhìn thấy mặt trời, và dẫu không thấy mặt trời, tôi vẫn biết nó ở đó. Và cả một cuộc đời nằm trong chính điều đó, trong việc biết rằng mặt trời vẫn hiện hữu. Alyosha, thiên thần của tôi, tất cả những thứ triết lý ấy đang giết chết tôi. Khỉ thật! Anh trai Ivan..."

Alyosha xen vào: "Anh trai Ivan thì sao?" nhưng Mitya không nghe thấy.

Anh nói tiếp: "Cậu thấy đấy, trước đây tôi chưa từng có bất kỳ mối hoài nghi nào như thế, nhưng tất cả đều ẩn giấu kín đáo trong tôi. Có lẽ chính vì những tư tưởng mà tôi không thể hiểu nổi cứ cuồn cuộn dâng trào trong tôi, nên tôi mới hay uống rượu, đánh nhau và nổi cơn thịnh nộ. Đó là để kìm nén chúng trong lòng, để trấn tĩnh chúng, để bóp nghẹt chúng. Ivan không phải là Rakitin, ở anh ấy có một tư tưởng. Ivan giống như một khối nhân sư và cứ im lặng; anh ấy luôn im lặng. Chính Thượng đế mới là điều đang làm tôi bận tâm. Đó là điều duy nhất làm tôi trăn ngộ. Nhỡ Ngài không tồn tại thì sao? Nhỡ Rakitin đúng—rằng đó chỉ là một ý niệm do con người bịa ra thì sao? Thế thì nếu Ngài không tồn tại, con người chính là chúa tể của trái đất, của vũ trụ. Thật tuyệt vời làm sao! Chỉ có điều làm sao con người có thể trở nên tốt đẹp mà không có Thượng đế đây? Đó là câu hỏi. Tôi luôn quay trở lại với vấn đề đó. Vậy thì khi ấy con người sẽ yêu thương ai? Sẽ biết ơn ai? Sẽ cất lên bài thánh ca cho ai? Rakitin cười. Rakitin bảo rằng người ta có thể yêu thương nhân loại mà không cần Thượng đế. Chà, chỉ có một tên ngốc nghếch sướt mướt mới có thể duy trì cái luận điệu đó. Tôi không thể hiểu nổi. Cuộc sống đối với Rakitin thật dễ dàng. 'Cậu nên nghĩ về việc mở rộng các quyền dân sự, hay thậm chí là việc kìm hãm giá thịt thì hơn. Cậu sẽ thể hiện tình yêu với nhân loại một cách đơn giản và trực tiếp hơn qua điều đó, còn hơn là triết lý.' Tôi đã trả lời hắn thế này: 'Ừ, nhưng cậu đấy, không có Thượng đế, thì có khi cậu lại là kẻ đẩy giá thịt lên cao nhất, nếu điều đó có lợi cho cậu, và kiếm chác một rúp trên từng xu cắc ké.' Hắn nổi trận lôi đình. Nhưng rốt cuộc, thế nào là sự thiện lương? Cậu hãy trả lời tôi điều đó đi, Alexey. Thiện lương đối với tôi là thế này nhưng đối với một kẻ người Trung Hoa lại là thế khác, thế nên nó là một khái niệm tương đối. Hoặc không phải thế ư? Nó không tương đối sao? Một câu hỏi đầy hiểm độc! Cậu sẽ không cười nếu tôi nói rằng nó đã khiến tôi mất ngủ suốt hai đêm liền. Giờ đây tôi chỉ tự hỏi làm thế nào mà người ta có thể sống và chẳng mảy may suy nghĩ gì về điều đó. Thật là hư vinh! Ivan không có Thượng đế. Anh ấy có một ý niệm. Quá sức hiểu biết của tôi. Nhưng anh ấy cứ im lặng. Tôi tin anh ấy là một hội viên tam điểm. Tôi đã hỏi anh ấy, nhưng anh ấy vẫn im lặng. Tôi muốn uống dòng nước từ suối nguồn tâm hồn anh ấy—vậy mà anh ấy cứ im lặng. Nhưng có lần anh ấy đã thốt ra một câu."

Alyosha nhanh chóng tiếp lời: "Anh ấy nói gì thế?"

Mitya kể lại: "Tôi đã bảo anh ấy rằng: 'Thế thì mọi thứ đều được phép nếu thế phỏng?' Anh ấy cau mày. 'Fyodor Pavlovitch, bố già của chúng ta,' anh ấy nói, 'là một tên đểu cáng, nhưng những tư tưởng của ông ấy thì hoàn toàn đúng đắn.' Đó là những gì anh ấy thốt ra đấy. Chỉ có thế thôi. Câu nói đó còn thâm thúy hơn cả Rakitin nữa."

Alyosha hậm hực phụ họa: "Vâng. Anh ấy đến gặp anh khi nào thế?"

"Chuyện đó để sau đi; giờ tôi phải nói về chuyện khác. Trước đây tôi chưa từng kể với cậu điều gì về Ivan cả. Tôi trì hoãn nó cho đến phút cuối cùng. Khi công việc của tôi ở đây kết thúc và phán quyết đã được tuyên bố, khi ấy tôi sẽ kể cho cậu nghe mọi điều. Tôi sẽ kể cho cậu tất cả. Chúng tôi đang có một phi vụ tày trời... Và cậu sẽ là quan tòa của tôi trong chuyện đó. Nhưng đừng khơi mào chuyện ấy lúc này; hãy im lặng. Cậu nói về ngày mai, về phiên tòa; nhưng cậu có tin không, tôi chẳng biết mảy may gì về nó cả."

"Anh đã nói chuyện với luật sư chưa?"

"Nói chuyện với luật sư để làm gì chứ? Tôi đã kể hết mọi chuyện cho lão ta nghe rồi. Lão ta là một tên bịp bợm mềm yếu, trưởng giả—một gã Bernard! Nhưng lão ta chẳng tin tôi đâu—một chút cũng không. Cậu thử tưởng tượng xem, lão ta đinh ninh rằng chính tôi đã làm chuyện đó. Tôi thấy rõ điều đó. 'Trong trường hợp ấy,' tôi đã hỏi lão, 'sao ông còn đến đây bào chữa cho tôi làm gì?' Mặc thây tất cả bọn chúng! Chúng còn mời cả một vị bác sĩ đến nữa cơ, muốn chứng minh rằng tôi bị điên. Tôi không đời nào chấp nhận điều đó! Katerina Ivanovna muốn làm tròn 'bổn phận' của mình cho đến cùng, bất chấp mọi áp lực!" Mitya mỉm cười cay đắng. "Đồ con mèo! Máu lạnh thật đấy! Cô ta biết rằng tại Mokroe tôi đã nói về cô ta rằng cô ta là một người phụ nữ 'đầy thị nộ.' Bọn chúng đã nhai lại điều đó. Đúng vậy, những bằng chứng chống lại tôi ngày càng nhiều như cát biển. Grigory vẫn giữ nguyên lập trường của lão. Grigory là kẻ lương thiện, nhưng ngốc nghếch. Nhiều kẻ lương thiện chỉ vì chúng ngu ngốc: đó là quan điểm của Rakitin. Grigory là kẻ thù của tôi. Và có những kẻ làm kẻ thù còn tốt hơn làm bạn. Ý tôi là Katerina Ivanovna. Tôi sợ lắm, ồ, tôi sợ rằng cô ta sẽ kể lại chuyện cô ta đã quỳ rạp xuống đất sau khoản bốn nghìn rúp ấy thế nào. Cô ta sẽ trả thù cho đến từng xu cuối cùng. Tôi không cần sự hy sinh của cô ta; chúng sẽ bêu rếu tôi tại phiên tòa cho mà xem. Tự hỏi làm sao tôi có thể chịu đựng nổi đây. Cậu hãy đến gặp cô ta đi, Alyosha, xin cô ta đừng nhắc đến chuyện đó trước tòa, được không? Nhưng thây kệ nó đi, chẳng sao cả! Tôi thế nào cũng vượt qua được thôi. Tôi chẳng thương hại cô ta đâu. Tự cô ta chuốc lấy đấy chứ. Cô ta đáng đời lắm. Tôi sẽ có câu chuyện của riêng mình để kể, Alexey ạ." Anh lại mỉm cười cay đắng. "Chỉ có điều... chỉ có điều Grusha, Grusha! Ôi Chúa tôi! Sao cô ấy lại phải gánh chịu ngần ấy nỗi thống khổ cơ chứ?" anh bỗng thốt lên trong những giọt nước mắt. "Grusha đang giết chết tôi; ý nghĩ về cô ấy đang giết chết tôi, giết chết tôi mất thôi. Nãy vừa mới đây cô ấy còn ở bên tôi..."

Alyosha đáp: "Cô ấy bảo với em rằng hôm nay cô ấy rất đau lòng vì anh."

"Tôi biết chứ. Khỉ thật cái tính khí của tôi! Đó là vì ghen tuông. Tôi cảm thấy hối hận, lúc cô ấy đi tôi đã hôn cô ấy. Tôi đã không xin cô ấy tha thứ."

Alyosha kêu lên: "Sao anh lại không làm thế?"

Bỗng nhiên Mitya cười vang như thể vô cùng vui thích.

“Chúa phù hộ em, đứa em trai thân mến của anh, đừng bao giờ hạ mình xin sự tha thứ cho một lỗi lầm trước người phụ nữ em yêu. Nhất là người em yêu sâu sắc, dù em có lỗi lầm tày trời đến đâu đi nữa. Còn phụ nữ—chỉ có quỷ mới hiểu nổi phụ nữ là thế nào! Dù sao thì anh cũng dắt túi vài điều về họ rồi. Nhưng hãy cứ thử nhận lỗi với một người phụ nữ xem. Hãy thốt lên rằng, 'Anh xin lỗi, em hãy tha thứ cho anh,' và một tràng những lời chì chiết sẽ giáng xuống đầu em ngay lập tức! Chẳng có gì khiến cô ấy tha thứ cho em một cách đơn giản và trực tiếp đâu, cô ấy sẽ đày đọa em xuống tận bùn đen, lôi ra cả những chuyện chưa từng xảy ra, ôn lại tất cả mọi thứ, chẳng quên sót một chi ly, rồi tự thêu dệt thêm mắm thêm muối vào, và chỉ đến lúc đó cô ấy mới chịu tha thứ cho em. Mà ngay cả những người phụ nữ tuyệt vời nhất, những người xuất sắc nhất trong số họ cũng đều cư xử như vậy. Cô ấy sẽ vơ vét tất cả những thứ vụn vặt bẩn thỉu nhất rồi trút hết lên đầu em. Anh nói cho em biết, chúng sẵn sàng lột da sống em đấy, tất cả bọn họ, tất cả những vị thiên sứ mà thiếu họ chúng ta không thể sống nổi! Anh nói thẳng thừng và công khai với em nhé, em trai ạ, bất kỳ người đàn ông tử tế nào cũng nên chịu lép vế dưới quyền một người phụ nữ. Đó là niềm tin của anh—không phải niềm tin, mà là cảm xúc. Đã là đàn ông thì phải rộng lượng, và điều đó chẳng có gì là nhục nhã cả! Chẳng có gì là nhục nhã đối với một người hùng, thậm chí ngay cả với một vị hoàng đế Caesar! Thế nhưng, dù thế nào đi nữa cũng đừng bao giờ mở miệng xin lỗi cô ấy vì bất cứ chuyện gì. Hãy nhớ lấy quy tắc ấy do người anh Mitya của em, kẻ đã thân bại danh liệt vì đàn bà, truyền lại cho em. Không, tốt hơn là tôi sẽ làm hòa với Grusha theo cách nào đó, mà không cần phải xin lỗi. Tôi sùng bái cô ấy, Alexey ạ, sùng bái cô ấy. Chỉ có điều cô ấy không nhận ra điều đó. Không, cô ấy vẫn đinh ninh rằng tôi yêu cô ấy chưa đủ. Và cô ấy đang hành hạ tôi, hành hạ tôi bằng tình yêu của cô ấy. Chuyện quá khứ chẳng là gì cả! Ngày trước chỉ có những đường cong chết tiệt ấy của cô ấy là hành hạ tôi, thế nhưng giờ đây tôi đã thu nhận toàn bộ tâm hồn cô ấy vào tâm hồn mình và chính nhờ cô ấy mà tôi đã trở thành một người đàn ông thực thụ. Liệu họ có cho phép chúng tôi kết hôn không? Nếu không, tôi sẽ chết vì ghen tuông mất. Ngày nào tôi cũng tưởng tượng ra đủ thứ... Cô ấy đã nói gì với em về anh thế?"

Alyosha lặp lại tất cả những gì Grushenka đã nói với cậu ngày hôm đó. Mitya lắng nghe, bắt cậu phải nhắc lại mọi thứ, và có vẻ vô cùng hài lòng.

Anh thốt lên: "Thế ra cô ấy không tức giận chuyện tôi ghen tuông ư? Đúng là một người phụ nữ chính hiệu! 'Bản thân tôi cũng có một trái tim hoang dại mà!' Chà, tôi yêu những trái tim hoang dại như thế biết bao, dẫu cho tôi chẳng thể chịu nổi việc có kẻ nào đó ghen tuông với mình. Tôi không thể nào chịu đựng nổi. Chúng tôi sẽ cãi nhau to cho mà xem. Nhưng tôi sẽ yêu cô ấy, yêu cô ấy đến tận cùng vô tận. Liệu họ có cho phép chúng tôi kết hôn không? Người ta có cho phép tù nhân kết hôn không nhỉ? Đó là câu hỏi. Và thiếu cô ấy thì tôi không thể nào sống nổi..."

Mitya cau mày bước đi dọc căn phòng. Trời đã gần tối hẳn. Bỗng nhiên anh có vẻ vô cùng lo âu.

“Thế ra cô ấy bảo có một bí mật, một bí mật ư? Cô ấy nghĩ rằng chúng ta đã lập mưu chống lại cô ấy, và Katya cũng dính líu vào đó. Không, Grushenka thân mến của tôi ơi, không phải thế đâu. Theo cái cách suy nghĩ ngớ ngẩn đàn bà của em thì em đã đoán sai bét nhè rồi. Alyosha cưng, thôi được rồi! Tôi sẽ kể cho cậu nghe bí mật của chúng tôi!”

Anh đảo mắt nhìn xung quanh, bước sát lại gần Alyosha, người đang đứng trước mặt anh, rồi thì thầm với vẻ đầy bí ẩn, dẫu thực ra chẳng ai có thể nghe thấy họ: người lính canh già đang gục đầu ngủ gà gục gật ở góc phòng, và chẳng một từ nào có thể lọt vào tai những người lính đang đứng gác ngoài kia.

Mitya vội vã thì thầm: “Tôi sẽ kể cho cậu nghe toàn bộ bí mật của chúng tôi! Tôi định để sau này mới nói, bởi vì làm sao tôi có thể tự mình quyết định bất cứ điều gì mà không có cậu cơ chứ? Cậu là tất cả đối với tôi. Dù tôi có nói rằng Ivan vượt trội hơn chúng ta, thì cậu vẫn là thiên thần của tôi. Quyết định của cậu mới là thứ định đoạt tất cả. Biết đâu chính cậu mới là người vượt trội chứ không phải Ivan. Cậu thấy đấy, đây là vấn đề thuộc về lương tâm, vấn đề của lương tâm bậc cao—bí mật này quan trọng đến mức tôi không thể tự mình giải quyết được, và tôi đã trì hoãn nó cho đến khi được nói chuyện với cậu. Nhưng dù sao thì quyết định lúc này vẫn còn quá sớm, bởi vì chúng ta phải chờ đợi phán quyết cái đã. Ngay khi phán quyết được tuyên bố, cậu sẽ định đoạt số phận của tôi. Đừng vội quyết định lúc này. Giờ tôi sẽ kể cho cậu nghe. Cậu cứ lắng nghe, nhưng đừng đưa ra quyết định. Hãy đứng yên và giữ im lặng. Tôi sẽ không kể hết mọi thứ cho cậu đâu. Tôi chỉ nói cho cậu nghe ý tưởng chính thôi, không đi vào chi tiết, và cậu phải giữ im lặng. Không một câu hỏi, không một cử động. Cậu đồng ý chứ? Nhưng trời ạ, tôi phải làm gì với đôi mắt của cậu đây? Tôi sợ rằng đôi mắt cậu sẽ tố cáo quyết định của cậu cho tôi biết, ngay cả khi cậu không thốt nên lời. Ồ! Tôi sợ lắm! Alyosha, hãy lắng nghe này! Ivan gợi ý tôi trốn thoát. Tôi sẽ không kể chi tiết đâu: mọi thứ đã được tính toán kỹ lưỡng cả rồi: tất cả đều có thể sắp xếp được. Im lặng nào, đừng vội quyết định. Tôi sẽ sang Mỹ cùng Grusha. Cậu biết đấy, tôi không thể sống thiếu Grusha được! Nhỡ họ không cho phép cô ấy đi theo tôi đến Siberia thì sao? Người ta có cho phép tù nhân kết hôn không nhỉ? Ivan nghĩ là không. Và thiếu Grusha thì tôi biết làm gì dưới lòng đất ấy cùng với cái búa chứ? Tôi chỉ có thể tự đập nát sọ mình bằng cái búa ấy mà thôi! Nhưng mặt khác, còn lương tâm của tôi thì sao? Tôi sẽ chạy trốn khỏi sự đọa đày ư. Một điềm báo đã hiện đến, thế mà tôi lại chối bỏ điềm báo ấy. Tôi có một con đường cứu rỗi nhưng lại quay lưng lại với nó. Ivan nói rằng ở Mỹ, 'với sự thuận lợi,' tôi có thể mang lại nhiều ích lợi hơn là ở dưới lòng đất. Nhưng thế còn bài thánh ca của chúng ta từ dưới lòng đất thì sao? Mỹ là cái thá gì chứ? Nước Mỹ lại là sự hư vinh mà thôi! Và tôi đoán ở Mỹ cũng đầy rẫy những trò lừa đảo bịp bợm. Tôi sẽ chạy trốn khỏi cuộc chịu nạn đóng đinh trên thập giá mất thôi! Alexey ạ, tôi kể cho cậu nghe điều này, bởi vì cậu là người duy nhất có thể hiểu được những chuyện này. Chẳng còn ai khác nữa đâu. Đối với người khác, tất cả những gì tôi kể về bài thánh ca chỉ là sự ngu ngốc, là điên rồ. Họ sẽ bảo rằng tôi mất trí hoặc tôi là một thằng ngốc. Tôi không hề mất trí và cũng chẳng phải thằng ngốc. Ivan cũng hiểu về bài thánh ca nữa. Anh ấy hiểu chứ, chỉ là anh ấy không đáp lời—anh ấy không nói gì cả. Anh ấy không tin vào bài thánh ca. Đừng nói gì cả, đừng nói gì hết. Tôi thấy cách cậu nhìn rồi đấy! Cậu đã quyết định rồi. Đừng quyết định vội, hãy tha thứ cho tôi! Tôi không thể sống thiếu Grusha được. Hãy đợi cho đến sau phiên tòa!”

Mitya kết thúc câu chuyện trong trạng thái hoàn toàn mất bình tĩnh. Anh nắm chặt đôi vai Alyosha bằng cả hai tay, và đôi mắt khao khát, sốt sực của anh dán chặt vào người em trai.

Anh lặp lại lần thứ ba với giọng van nài: “Người ta không cho phép tù nhân kết hôn phải không cậu?”

Alyosha lắng nghe với sự ngạc nhiên tột độ và vô cùng xúc động.

Cậu nói: “Hãy nói cho em biết một điều thôi. Có phải Ivan rất tha thiết về chuyện đó không, và ý tưởng này là của ai?”

“Của anh ấy, chính là của anh ấy, và anh ấy rất tha thiết với nó. Ban đầu anh ấy không đến thăm tôi, rồi đột nhiên một tuần trước anh ấy đến và trực chỉ vào vấn đề đó luôn. Anh ấy cực kỳ sốt sắng về chuyện này. Anh ấy không hỏi ý kiến tôi, mà ra lệnh cho tôi phải trốn chạy. Anh ấy không mảy nghi ngờ việc tôi sẽ tuân lệnh anh ấy, dẫu cho tôi đã bày tỏ tất cả tâm can của mình với cậu giống hệt như thế, và kể cho anh ấy nghe về cả bài thánh ca nữa. Anh ấy bảo với tôi rằng anh ấy sẽ dàn xếp ổn thỏa; anh ấy đã tìm hiểu rõ mọi thứ rồi. Nhưng chuyện đó để sau đi. Anh ấy quyết tâm làm cho bằng được. Tất cả chỉ là vấn đề tiền bạc: anh ấy sẽ chi mười nghìn để lo việc trốn thoát và cho tôi hai mươi nghìn để sang Mỹ. Và anh ấy bảo chúng tôi có thể sắp xếp một cuộc trốn chạy ngoạn mục với mười nghìn rúp.”

Alyosha lại hỏi: “Và anh ấy dặn anh tuyệt đối không được nói cho em biết ư?”

“Dặn không được nói cho bất kỳ ai, và nhất là không được nói cho cậu; tuyệt đối không được nói cho cậu biết. Chắc chắn anh ấy sợ rằng cậu sẽ đứng trước mặt tôi như một tiếng nói của lương tâm. Đừng nói với anh ấy là tôi đã kể chuyện này cho cậu nghe nhé. Tuyệt đối không được nói đấy, vì bất cứ lý do gì.”

Alyosha tuyên bố: “Anh đã đúng; hoàn toàn không thể quyết định bất cứ điều gì trước khi phiên tòa kết thúc. Sau phiên tòa, chính anh sẽ tự mình quyết định. Khi ấy anh sẽ tìm thấy con người mới trong chính mình và chính con người ấy sẽ đưa ra phán quyết.”

Mitya cười gằn một cách cay đắng: “Một con người mới, hay là một gã Bernard sẽ phán quyết theo kiểu Bernard, bởi vì tôi tin rằng bản thân tôi cũng là một tên Bernard đáng khinh mà thôi.”

“Nhưng này anh, chẳng lẽ anh không còn chút hy vọng nào về việc sẽ được trắng án hay sao?”

Mitya co rúm vai bồn chồn và lắc đầu. Anh vội vã thốt lên: “Alyosha cưng, đã đến lúc cậu phải đi rồi đấy. Viên quản trại đang la hét ngoài sân kìa. Lão sẽ vào đây ngay bây giờ thôi. Chúng ta đã quá giờ; như thế là phạm quy đấy. Ôm tôi mau lên. Hôn tôi đi! Hãy làm dấu thánh cho tôi đi em cưng, vì cái thập giá mà tôi phải mang vào ngày mai.”

Họ ôm nhau và hôn tạm biệt.

Mitya chợt nói: “Ivan gợi ý tôi trốn chạy; nhưng tất nhiên, anh ấy vẫn tin rằng chính tôi đã làm chuyện đó.”

Một nụ cười buồn bã thoáng hiện trên môi anh.

Alyosha hỏi: “Anh đã hỏi anh ấy xem anh ấy có tin điều đó không chưa?”

“Chưa, tôi chưa hỏi. Tôi muốn hỏi lắm, nhưng không dám. Tôi không đủ can đảm. Nhưng tôi đọc được điều đó qua ánh mắt của anh ấy. Thôi, tạm biệt nhé!”

Họ lại vội vã hôn nhau một lần nữa, và Alyosha vừa định bước ra ngoài thì Mitya bỗng gọi cậu quay lại.

“Hãy đứng đối mặt với tôi! Đúng rồi đấy!” Và một lần nữa anh chộp lấy Alyosha, đặt cả hai tay lên vai cậu. Gương mặt anh bỗng trở nên tái ngắt, đến nỗi sự tái mét ấy hiện rõ một cách đáng sợ, ngay cả giữa khung cảnh chập choạng tối. Môi anh co giật, đôi mắt đăm đăm nhìn chằm chằm vào Alyosha.

Anh tuyệt vọng kêu lên: “Alyosha, hãy nói cho tôi biết toàn bộ sự thật, như thể trước mặt Chúa vậy. Cậu có tin chính tôi đã làm chuyện đó không? Bản thâm cậu, cậu có tin điều đó không? Toàn bộ sự thật đấy, đừng có nói dối!”

Mọi thứ như chao đảo trước mắt Alyosha, và cậu cảm thấy một nhói đau như đâm vào tận đáy tim.

Cậu ngập ngừng đáp trong bất lực: “Thôi đi! Anh đang nói gì thế hả?”

Mitya lặp lại: “Toàn bộ sự thật, toàn bộ đấy, đừng nói dối!”

Từ sâu thẳm lồng ngực Alyosha, một giọng nói run rẩy thốt lên, đồng thời cậu giơ cao bàn tay phải lên không trung như muốn gọi Thượng đế làm chứng cho lời mình nói: “Em chưa từng có dù chỉ một khoảnh khắc nào tin rằng anh chính là kẻ sát nhân!”

Toàn bộ gương mặt Mitya bừng sáng trong niềm hạnh phúc tột cùng.

Anh chậm rãi thốt lên, như thể vừa trút được một tiếng thở dài sau cơn ngất lịm: “Cảm ơn cậu! Giờ thì cậu đã ban cho tôi một cuộc đời mới. Cậu có tin không, cho đến tận giây phút này tôi vẫn sợ không dám hỏi cậu, hỏi chính cậu, ngay cả con người cậu đấy. Thôi, đi đi! Cậu đã tiếp thêm cho tôi sức mạnh cho ngày mai. Chúa phù hộ cậu! Nào, đi đi thôi! Hãy yêu thương lấy Ivan!”—đó là những lời cuối cùng của Mitya.

Alyosha bước ra ngoài trong dòng nước mắt. Sự hoài nghi đến thế là cùng ở nơi Mitya, sự thiếu tin tưởng ngay cả với cậu, với Alyosha—tất cả những điều đó bỗng mở ra trước mắt Alyosha một chiều sâu bất ngờ đầy đau thương và tuyệt vọng khôn cùng trong tâm hồn người anh trai bất hạnh của cậu. Một niềm trắc ẩn vô bờ bến, mãnh liệt ngay lập tức tràn ngập lấy cậu. Một nỗi đau nhói buốt xé nát trái tim cậu. “Hãy yêu thương lấy Ivan!”—cậu chợt nhớ lại lời Mitya. Và cậu đang trên đường đến gặp Ivan. Suốt cả ngày hôm nay cậu hằng khao khát được gặp Ivan biết bao. Cậu lo lắng cho Ivan chẳng kém gì Mitya, và giờ đây nỗi lo ấy lại càng lớn hơn bao giờ hết.