Đây là lần thứ ba Ivan đến thăm Smerdyakov kể từ khi anh từ Moskva trở về. Lần đầu tiên anh gặp và nói chuyện với y là vào ngày anh mới đến, rồi sau đó anh ghé thăm y thêm một lần nữa vào nửa tháng sau. Nhưng những chuyến thăm của anh đã chấm dứt ở lần thứ hai ấy, tính ra cũng đã hơn một tháng nay anh chưa gặp lại y, và hầu như chẳng hề hay biết gì về tình hình của y.

Ivan chỉ trở về năm ngày sau cái chết của người cha, thế nên anh đã không kịp dự đám lễ tang diễn ra ngay trước ngày anh về. Nguyên nhân khiến anh bị chậm trễ là do Alyosha, vì không rõ địa chỉ của anh ở Moskva, đã phải nhờ Katerina Ivanovna đánh điện tín cho anh; mà cô ấy thì cũng chẳng biết địa chỉ của anh ở đâu, đành phải đánh điện cho chị và dì của mình, hy vọng rằng Ivan sẽ đến thăm họ ngay khi đặt chân tới Moskva. Thế nhưng mãi đến bốn ngày sau khi tới nơi, anh mới ghé qua chỗ họ. Khi nhận được bức điện, tất nhiên là anh đã vội vã lên đường trở về thị trấn của chúng ta ngay lập tức. Người đầu tiên ra đón anh là Alyosha, và Ivan đã vô cùng ngạc nhiên khi thấy rằng, trái ngược với quan điểm chung của cả thị trấn, cậu nhất quyết không chịu nghi ngờ Mitya mà lại công khai chỉ ra Smerdyakov chính là hung thủ. Về sau, khi đã gặp viên cảnh sát trưởng cùng công tố viên và nghe kể chi tiết về cáo trạng cũng như lệnh bắt giữ, anh lại càng kinh ngạc hơn nữa trước thái độ của Alyosha, và cho rằng sở dĩ cậu có suy nghĩ đó chỉ vì tình cảm huynh đệ quá đỗi sâu nặng cùng lòng trắc ẩn dành cho Mitya — một người mà, như Ivan biết rõ, rất được Alyosha yêu quý.

Nhân đây, chúng ta cũng nên bàn đôi chút về tình cảm của Ivan dành cho người em trai Dmitri. Thực tình là anh chẳng ưa gì hắn; chí ít thì thỉnh thoảng anh cũng thấy thương hại hắn, nhưng ngay cả sự thương hại ấy cũng lẫn lộn với vẻ khinh miệt sâu sắc, gần như là sự ghê tởm. Toàn bộ con người Mitya, thậm chí ngay cả ngoại hình của hắn, cũng khiến anh vô cùng chướng mắt. Ivan nhìn mối tình của Katerina Ivanovna dành cho em trai mình với thái độ đầy phẫn nộ. Thế mà, ngay trong ngày đầu tiên đặt chân về nhà, anh vẫn đến gặp Mitya, và cuộc gặp gỡ đó, thay vì làm lung lay niềm tin của Ivan về tội ác của Mitya, lại càng củng cố nó một cách chắc chắn hơn. Anh thấy em trai mình đang ở trong trạng thái bấn loạn và kích động thần kinh tột độ. Mitya nói rất nhiều, nhưng lại cực kỳ lơ đễnh và lủng củng. Hắn dùng những lời lẽ thô bạo, buộc tội Smerdyakov, và tinh thần thì rối bời đến đáng sợ. Hắn chủ yếu nói về khoản tiền ba nghìn rúp mà hắn quả quyết rằng đã bị cha hắn "trộm" mất.

"Số tiền đó là của tôi, đó là tiền của tôi," Mitya cứ lặp đi lặp lại mãi.

"Ngay cả khi tôi có trộm nó đi chăng nữa, tôi cũng có quyền làm thế."

Hắn hầu như không hề phản bác các bằng chứng chống lại mình, và nếu có cố gắng bẻ lái một sự kiện nào đó có lợi cho bản thân, thì hắn lại làm điều đó một cách ngớ ngẩn và lộn xộn. Hắn dường như chẳng mảy may muốn biện hộ trước mặt Ivan hay bất kỳ ai khác. Ngược lại là đằng khác, hắn tỏ ra tức giận và kiêu ngạo khinh miệt những lời buộc tội nhắm vào mình; hắn liên tục nổi nóng và chửi mắng tất cả mọi người. Hắn chỉ cười nhạt đầy khinh bỉ trước lời khai của Grigory về cánh cửa mở toang, và lớn tiếng tuyên bố rằng đó là "con quỷ đã mở cửa". Thế nhưng hắn lại chẳng thể đưa ra nổi bất kỳ lời giải thích rành mạch nào cho sự việc ấy. Hắn thậm chí còn thành công trong việc xúc phạm Ivan ngay trong cuộc gặp gỡ đầu tiên, khi buông lời sắc bén rằng những kẻ tuyên bố "mọi thứ đều được phép" thì không có quyền nghi ngờ hay thẩm vấn hắn. Nói chung, thái độ của Mitya với Ivan trong dịp đó chẳng có chút gì gọi là thân thiện. Ngay sau buổi gặp gỡ Mitya ấy, Ivan đã lần đầu tiên đến tìm Smerdyakov.

Trên chuyến tàu hỏa từ Moskva trở về, tâm trí anh cứ quẩn quanh nghĩ về Smerdyakov và cuộc trò chuyện cuối cùng với y vào buổi tối trước lúc đi xa. Rất nhiều điều khiến anh cảm thấy khó hiểu và đáng ngờ. Thế nhưng khi đưa ra lời khai trước vị thẩm tra viên, Ivan tạm thời chưa hề đả động gì đến cuộc trò chuyện đó. Anh để dành việc ấy cho tới khi được gặp lại Smerdyakov, kẻ lúc bấy giờ đang nằm điều trị trong bệnh viện.

Bác sĩ Herzenstube và Varvinsky — vị bác sĩ mà anh gặp ở bệnh viện — khi trả lời những câu hỏi gặng dò của Ivan, đã khẳng định một cách chắc chắn rằng cơn động kinh của Smerdyakov hoàn toàn là thật, và thậm chí họ còn tỏ ra ngạc nhiên khi Ivan hỏi liệu y có đang giả vờ vào ngày xảy ra thảm kịch hay không. Họ cho anh hiểu rằng đó là một cơn phát bệnh đặc biệt nghiêm trọng, các cơn co giật cứ liên tục kéo dài và lặp đi lặp lại nhiều lần đến mức tính mạng của bệnh nhân bị đe dọa thực sự, và mãi cho đến lúc này, sau khi họ áp dụng các biện pháp cứu chữa, họ mới có thể tự tin khẳng định rằng bệnh nhân sẽ qua khỏi. "Mặc dù rất có thể," bác sĩ Herzenstube nói thêm, "tâm trí cậu ta sẽ bị tổn hại trong một khoảng thời gian dài, nếu không muốn nói là vĩnh viễn." Trước câu hỏi đầy số ruột của Ivan rằng điều đó có nghĩa là hiện giờ y đã hóa điên hay chưa, họ đáp rằng tình hình chưa đến mức trầm trọng như vậy theo đúng nghĩa đen, nhưng một số biểu hiện bất thường là có thật. Ivan quyết định tự mình tìm hiểu xem những sự bất thường ấy là gì.

Tại bệnh viện, anh được phép vào thăm bệnh nhân ngay lập tức. Smerdyakov đang nằm trên một chiếc giường xếp trong một căn phòng riêng biệt. Trong phòng chỉ kê thêm một chiếc giường nữa, nơi một thị dân đang mắc bệnh cổ trướng nằm đó, rõ ràng là đã hấp hối; người này chẳng thể gây trở ngại gì cho cuộc trò chuyện của họ. Smerdyakov nhếch mép cười ngượng nghịu khi trông thấy Ivan, và trong khoảnh khắc đầu tiên, y có vẻ hơi căng thẳng. Ít ra thì Ivan đã tưởng tượng như thế. Nhưng điều đó chỉ thoáng qua nhanh chóng. Trong suốt thời gian còn lại, trái lại, anh lại vô cùng ấn tượng bởi sự bình tĩnh của Smerdyakov. Chỉ qua cái nhìn đầu tiên, Ivan đã không còn hoài nghi gì về việc y đang rất ốm. Y rất yếu; y nói chậm chạp, có vẻ như phải nhọc nhằn lắm mới cử động được chiếc lưỡi; người y gầy rộc đi và da dẻ tái xám. Xuyên suốt buổi trò chuyện kéo dài hai mươi phút, y liên tục phàn nàn về chứng đau đầu và đau nhức khắp các khớp xương. Gương mặt gầy gò, yểu điệu của y có vẻ như teo tóp lại; mái tóc bù xù, còn nhúm tóc xoăn trước trán thì chĩa ngược lên thành một nhúm mỏng. Thế nhưng ở con mắt bên trái — con mắt cứ nheo lại như đang ngầm ám chỉ điều gì đó — Smerdyakov vẫn chứng tỏ rằng y chẳng thay đổi chút nào. "Lúc nào cũng đáng để nói chuyện với một người thông minh." Câu nói ấy lập tức hiện về trong tâm trí Ivan. Anh kéo chiếc ghế đẩu đến ngồi ngay dưới chân giường. Smerdyakov dùng hết sức lực đau đớn để đổi tư thế nằm, nhưng y không phải là người cất lời trước. Y cứ im lặng mãi, thậm chí trông cũng chẳng lấy gì làm hứng thú cho cam.

"Anh có nói chuyện được với tôi không?" Ivan hỏi. "Tôi sẽ không làm phiền anh lâu đâu."

"Dạ chắc chắn là được chứ ạ," Smerdyakov lầm bầm bằng một giọng yếu ớt. "Quý ngài đã về đây lâu chưa ạ?" — y nói thêm với vẻ trịch thượng, tựa hồ như đang khích lệ một vị khách đang bất an.

"Tôi mới đến hôm nay thôi... Để xem cái đống rắc rối mà các người đang vướng vào đây."

Smerdyakov thở dài.

Ivan tuột miệng hỏi: "Sao lại thở dài? Chẳng phải anh đã biết rõ mọi chuyện từ trước rồi sao."

Smerdyakov trơ tráo giữ im lặng một lúc.

"Sao mà tôi lại không biết cho được? Mọi thứ vốn dĩ đã rành rành ra đấy từ trước rồi. Nhưng mà làm sao tôi có thể đoán trước được mọi chuyện lại ngã ngũ ra thế này cơ chứ?"

Ivan gắt lên: "Ngã ngũ cái gì? Đừng có mà quanh co lừa lọc! Chính anh đã tiên đoán trước là mình sẽ lên cơn động kinh cơ mà; nhớ lúc xuống hầm rượu ấy. Anh còn chỉ rõ cả cái xó xỉnh đấy còn gì."

Smerdyakov điềm tĩnh vặn lại: "Ngài đã khai điều đó trước cơ quan điều tra chưa ạ?"

Ivan bỗng cảm thấy nổi giận.

"Chưa, tôi chưa khai, nhưng tôi nhất định sẽ khai. Này anh bạn, anh phải giải thích cho tôi cho ra ngô ra khoai đấy, và để tôi nói cho anh biết, tôi không đời nào để cho anh dắt mũi chơi đùa đâu nhé!"

Smerdyakov vẫn giữ nguyên vẻ điềm tĩnh ấy, chỉ khẽ nhắm mắt lại trong giây lát rồi đáp: "Sao tôi lại dám chơi đùa với ngài cơ chứ, khi mà tôi đặt trọn niềm tin nơi ngài chẳng khác nào tin vào Chúa toàn năng?"

"Trước hết," Ivan bắt đầu, "tôi biết rõ là các cơn động kinh không thể được báo trước từ trước. Tôi đã đi tìm hiểu rồi; đừng có màòng hòng bịp tôi. Chẳng ai đoán trước được ngày giờ phát bệnh cả. Thế mà sao anh lại có thể báo trước cho tôi chính xác ngày giờ cơ chứ, lại còn chuyện cái hầm rượu nữa chứ? Làm sao anh lại biết trước được là mình sẽ ngã lăn kềnh xuống cầu thang hầm trong một cơn động kinh, nếu như anh không cố tình giả vờ lên cơn?"

Smerdyakov chậm rãi kéo dài giọng: "Dù thế nào thì tôi cũng phải xuống hầm rượu, thực ra là vài lần một ngày ấy chứ. Cách đây một năm, tôi cũng ngã từ gác mái xuống y hệt như thế. Đúng là ngài không thể đoán trước được ngày giờ chính xác của một cơn phát bệnh, nhưng ngài lúc nào cũng có thể linh cảm trước được điều đó cơ mà."

"Nhưng chính anh đã tiên đoán chính xác ngày giờ cơ mà!"

"Về chuyện bệnh động kinh của tôi, thưa ngài, tốt hơn hết là ngài nên đi hỏi các bác sĩ ở đây đi ạ. Ngài có thể hỏi họ xem đó là cơn bệnh thật hay giả vờ; tôi có nói nữa cũng chẳng ích gì."

"Còn cái hầm rượu thì sao? Làm sao anh lại có thể biết trước được về cái hầm rượu đó cơ chứ?"

"Trông có vẻ như ngài không tài nào quên nổi cái hầm rượu ấy nhỉ! Lúc tôi đang đi xuống hầm, trong lòng tôi ngập tràn nỗi sợ hãi và nghi ngờ khôn cùng. Điều khiến tôi khiếp sợ nhất chính là việc đánh mất ngài và bị bỏ lại một mình không tấc sắt che thân giữa cõi đời này. Thế nên tôi vừa đi xuống hầm vừa nghĩ ngợi: 'Nào, nó sắpập đến rồi đây, nó sắp đánh gục mình đến nơi rồi đây, liệu mình có ngã không nhỉ?' Và chính vì nỗi sợ hãi đó mà tôi bỗng cảm thấy cơn co thắt vẫn thường xảy ra... thế là tôi ngã chúi đầu xuống. Tất cả những chuyện đó, cùng với toàn bộ cuộc trò chuyện trước đó của tôi với ngài ở cổng vào vào buổi tối hôm trước — khi tôi kể cho ngài nghe về nỗi sợ hãi của mình và nhắc đến cái hầm rượu — tôi đã khai tuốt tuồn tuột với bác sĩ Herzenstube và Nikolay Parfenovitch, vị thẩm tra viên rồi, và mọi thứ đều đã được ghi lại trong biên bản. Hơn thế nữa, vị bác sĩ ở đây — ngài Varvinsky — cũng đã khẳng định với tất cả bọn họ rằng chính nỗi sợ hãi đó, chính sự lo lắng rằng mình có thể bị ngã đã kích hoạt cơn bệnh. Cơn động kinh đã ập đến với tôi chính vào khoảnh khắc đó. Và thế là họ đã ghi chép lại rằng sự việc diễn ra đúng là như thế, hoàn toàn xuất phát từ nỗi sợ hãi của tôi mà ra."

Nói dứt câu, Smerdyakov hít một hơi thật sâu, ra điều kiệt sức.

Ivan có phần chưng hửng: "Vậy ra anh đã khai tất cả những điều đó trong lời khai của mình rồi ư?" Ý định ban đầu của anh là dùng lời đe dọa vạch trần cuộc trò chuyện của họ để dọa nạt y, ngờ đâu Smerdyakov đã chủ động khai báo hết từ bao giờ.

Smerdyakov dõng dạc tuyên bố: "Tôi có gì mà phải sợ chứ? Cứ để họ ghi lại toàn bộ sự thật đi."

"Và anh đã kể cho họ nghe từng câu từng chữ trong cuộc trò chuyện của chúng ta ngoài cổng chưa?"

"Dạ chưa, chưa đến mức từng câu từng chữ đâu ạ."

"Thế anh có nói với họ rằng anh có khả năng giả vờ lên cơn động kinh như anh từng khoe khoang hồi đó không?"

"Dạ không, điều đó thì tôi cũng không nói với họ đâu ạ."

"Nói cho tôi biết ngay, tại sao hồi đó anh lại xúi tôi đi Tchermashnya?"

"Tôi sợ ngài sẽ bỏ đi Moskva; đằng nào thì đi Tchermashnya cũng gần hơn."

"Anh đang nói dối; chính anh là kẻ gợi ý bảo tôi đi cơ mà; anh bảo tôi tránh xa mấy chuyện rắc rối ra cơ mà."

"Chỉ vì tôi quý mến và có lòng tận tụy chân thành với ngài, lại linh cảm thấy sắp có tai họa trong nhà nên mới muốn để ngài tránh được rắc rối thôi. Chỉ có điều là tôi còn muốn tự cứu lấy bản thân mình nhiều hơn nữa cơ. Đó là lý do tại sao tôi bảo ngài lánh xa chốn hiểm nguy, để ngài hiểu rằng trong nhà sắp có biến lớn, và từ đó sẽ ở lại nhà để bảo vệ cha ngài."

Ivan bỗng nổi khùng lên: "Đồ đần! Sao lúc đó mày không nói thẳng toẹt ra đi cho rồi!"

"Lúc đó thì làm sao mà tôi dám nói thẳng hơn được chứ? Chẳng qua vì quá sợ hãi nên tôi mới mở lời như thế, mà nhỡ ngài lại nổi giận thì sao. Tôi hoàn toàn có lý do để lo lắng rằng Dmitri Fyodorovitch sẽ làm ầm lên và cuỗm mất số tiền đó, bởi vì hắn coi nó chẳng khác nào của giắt lưng của chính mình; nhưng ai mà ngờ được mọi thứ lại kết thúc bằng một vụ án mạng thế này cơ chứ? Tôi cứ đinh ninh là hắn chỉ hốt đi ba nghìn rúp giấu dưới đệm của ông chủ trong chiếc phong bì thôi, thế mà ngài thấy đấy, hắn lại ra tay sát hại ông cụ. Mà chính ngài thì có đoán trước được cơ sự đó đâu cơ chứ, thưa ngài?"

Ivan trầm ngâm suy nghĩ: "Nhưng nếu chính mày cũng bảo là không thể đoán trước được cơ mà, thế thì tao làm sao mà đoán được để mà ở lại nhà chứ? Mày tự mâu thuẫn với chính mình rồi đấy!"

Smerdyakov có vẻ đã vô cùng mệt mỏi, y lại im lặng mất một phút.

"Ngài có thể đoán ra được từ việc tôi giục ngài đi Tchermashnya chứ không phải đi Moskva cơ mà."

"Làm sao mà tao lại có thể đoán ra được từ điều đó chứ?"

Smerdyakov trông vô cùng kiệt sức, và y lại im lặng mất một phút.

"Ngài lẽ ra phải đoán ra từ việc tôi nài nỉ ngài đừng đi Moskva mà hãy đến Tchermashnya, rằng tôi muốn giữ ngài ở gần đây hơn, bởi Moskva thì xa xôi cách trở, còn Dmitri Fyodorovitch mà biết ngài ở không xa mấy thì cũng chẳng dám lộng hành. Và nhỡ có chuyện gì xảy ra thì ngài còn có thể đến để bảo vệ cả tôi nữa chứ, bởi vì tôi đã cảnh báo ngài về cơn bệnh của Grigory Vassilyevitch, và rằng tôi đang sợ phát bệnh cơ mà. Rồi khi tôi giải thích cho ngài nghe về những tiếng gõ cửa — thứ tín hiệu có thể dùng để đột nhập vào phòng người quá cố — và rằng Dmitri Fyodorovitch đều nắm rõ tất cả những điều đó thông qua tôi, tôi cứ nghĩ là ngài sẽ tự suy luận ra rằng thể nào hắn cũng sẽ hành động gì đó, và vì thế ngài thậm chí sẽ chẳng thèm đi Tchermashnya nữa mà sẽ ở lại cơ."

Ivan thầm nghĩ trong đầu: "Y nói năng mạch lạc phết chứ lị, dù có hơi lầm bầm; thế mà cái sự rối loạn thần kinh mà bác sĩ Herzenstube nhắc đến là ở chỗ nào nhỉ?"

Anh bực dọc quát lên: "Mày dám chơi trò khôn vặt với tao à, đồ khốn kiếp!"

Smerdyakov với vẻ mặt ngây ngô nhất thản nhiên đáp lại: "Nhưng lúc đó tôi cứ ngỡ là ngài đã đoán ra tất cả rồi cơ đấy."

Ivan quát: "Nếu tao mà đoán ra được thì tao đã ở lại rồi!"

"Trời ạ, tôi cứ tưởng chính vì ngài đã đoán ra nên mới vội vã chuồn đi gấp gáp như thế, cốt để tránh xa rắc rối, cốt để chạy trốn và tự cứu lấy thân vì quá hoảng sợ đấy chứ."

"Mày tưởng ai cũng hèn nhát giống như mày chắc?"

"Xin ngài tha lỗi, tôi cứ tưởng ngài cũng giống như tôi."

Ivan bứt rứt nói: "Đương nhiên là tao phải đoán ra mới đúng chứ; và tao quả thực đã đoán ra là có trò mèo nào đó do mày nhúng tay vào... chỉ có điều là mày đang nói dối, mày lại nói dối nữa rồi," anh chợt nhớ lại và quát lên. "Mày có nhớ lúc mày đi tới bên xe ngựa và bảo với tao rằng: 'Lúc nào cũng đáng để nói chuyện với một người thông minh' hay không? Vậy ra mày rất mừng vì tao đã chịu đi, nên mới ca tụng tao chứ gì?"

Smerdyakov lại thở dài thườn thượt. Gương mặt y thoảng hiện lên một chút sắc hồng.

Y thở dốc nói: "Nếu như tôi có vui mừng đi chăng nữa, thì chẳng qua là vì ngài đã đồng ý không đi Moskva mà lại chọn đến Tchermashnya. Suy cho cùng thì đằng nào nó cũng gần hơn cơ mà. Chỉ là khi tôi thốt ra những lời đó với ngài, mục đích không phải để ca ngợi, mà là để quở trách. Ngài đã không hiểu ý tôi."

"Quở trách cái gì chứ?"

"Thì là việc ngài đã lường trước được thảm kịch như thế mà lại bỏ mặc chính cha ruột của mình, không thèm bảo vệ chúng tôi — bởi vì tôi có thể bị tống giam bất cứ lúc nào vì tội ăn cắp ba nghìn rúp đó."

Ivan lại chửi thề: "Mặc xác mày! Khoan đã, thế mày đã khai với viên công tố và thẩm tra viên về những tiếng gõ cửa đó chưa?"

"Tôi đã khai tuốt tuồn tuột mọi chuyện y như thật."

Ivan lại thầm kinh ngạc.

Anh bắt đầu nói tiếp: "Lúc đó nếu tôi có nghĩ ngợi điều gì đi chăng nữa, thì tôi chỉ nghĩ đến những trò mờ ám nào đó của mày mà thôi. Mới đầu tôi không tin chuyện Dmitri có thể giết ông cụ, nhưng chuyện hắn đi trộm cắp thì... lúc đó tôi không tin... Thế nhưng tôi đã chuẩn bị sẵn sàng tinh thần cho mọi trò bỉ ổi từ mày rồi đấy. Chính mày đã bảo với tao là mày có thể giả vờ phát bệnh cơ mà. Mày nói thế để làm gì?"

"Chỉ vì tôi dại dột bộc bạch thế thôi, chứ đời nào tôi lại đi giả vờ lên cơn bao giờ. Hồi đó tôi nói thế chẳng qua chỉ để khoe khoang với ngài thôi. Thật là ngớ ngẩn hết chỗ nói. Dạo ấy tôi quý mến ngài lắm, nên mới thành thật cởi mở với ngài như vậy."

Smerdyakov nhếch mép cười cay đắng: "Em trai ngài đang thẳng thừng buộc tội ngài là thủ phạm gây ra vụ án mạng và vụ trộm cắp kìa."

"Hắn còn cách nào khác nữa đâu cơ chứ? Và với chừng ấy bằng chứng chống lại hắn thì đời nào có ai thèm tin hắn nữa? Chính mắt Grigory Vassilyevitch đã nhìn thấy cánh cửa mở. Sau chuyện đó thì hắn còn cãi đi đâu được nữa? Nhưng mà dẹp hắn sang một bên đi! Hắn đang run như cầy sấy cốt để cứu lấy cái thân mình đấy thôi."

Y ngừng nói một lát rồi chậm rãi, như thể vừa sực nhớ ra điều gì, lại nói thêm:

"Và ngài nhìn lại mà xem. Hắn đang muốn đổ vấy tội lỗi lên đầu tôi, muốn bịa ra rằng đó là do tay tôi nhúng vào — tôi đã nghe bóng gió chuyện đó rồi. Nhưng thử nghĩ xem, nếu tôi thực sự là kẻ cao tay trong việc giả vờ lên cơn động kinh đi chăng nữa: đời nào tôi lại đi thông báo trước với ngài rằng tôi có thể giả vờ phát bệnh, nếu như tôi thực sự ấp ủ một âm mưu động trời chống lại cha ngài cơ chứ? Nếu tôi đã lên kế hoạch cho một vụ mưu sát như thế, liệu tôi có ngu ngốc đến mức tự chuốc lấy bất lợi bằng cách khai ra những điều đó từ trước hay không? Lại còn khai với chính con trai của nạn nhân nữa chứ! Ôi chao ơi! Liệu có chuyện vô lý ấy trên đời không cơ chứ? Xưa nay chưa từng có tiền lệ nào như thế cả. Chẳng có ai nghe thấy cuộc trò chuyện lúc này giữa chúng ta ngoài Chúa trên cao, và nếu ngài đem chuyện này kể lại cho viên công tố cùng ngài Nikolay Parfenovitch thì ngài có thể cứu tôi thoát tội hoàn toàn đấy, bởi vì phàm là một kẻ thủ ác thì đời nào lại đi bộc bạch gan ruột của mình từ trước như thế cơ chứ? Ai nhìn vào mà chẳng nhận ra điều đó."

Bị thuyết phục bởi luận điểm cuối cùng của Smerdyakov, Ivan đứng phắt dậy để chấm dứt cuộc trò chuyện: "Được rồi," anh nói, "tôi hoàn toàn không nghi ngờ gì anh cả, và quả thực tôi thấy việc nghi ngờ anh là một điều hết sức ngớ ngẩn. Trái lại, tôi phải cảm ơn anh vì đã giúp tâm trí tôi được thảnh thơi. Bây giờ tôi phải đi đây, nhưng tôi sẽ ghé lại sau. Thôi, chào anh nhé. Mau chóng bình phục đi. Anh có cần thứ gì nữa không?"

"Tôi vô cùng biết ơn mọi sự giúp đỡ ạ. Mụ Marfa Ignatyevna không hề quên tôi, nhân lúc lòng tốt nổi lên mụ vẫn hay chu cấp cho tôi bất cứ thứ gì tôi cần. Hàng ngày cũng có những người tốt đến thăm nom tôi nữa."

"Chào anh. Nhưng mà tôi sẽ không hé răng nửa lời về chuyện anh có khả năng giả vờ phát bệnh đâu, và tôi cũng khuyên anh đừng nên dại dột mà nói ra đấy," chẳng hiểu vì sao Ivan bỗng nhiên thốt lên câu đó.

"Tôi hiểu rõ ý ngài lắm chứ ạ. Và nếu ngài đã không đả động đến chuyện đó, thì tôi cũng sẽ giữ kín như bưng về cuộc trò chuyện giữa chúng ta ngoài cổng."

Thế là Ivan bước ra ngoài, và phải cho đến khi đã bước đi được chục bước dọc theo hành lang, anh mới chợt nhận ra có một hàm ý đầy mỉa mai, xúc phạm ẩn giấu trong những lời nói vừa rồi của Smerdyakov. Suýt chút nữa thì anh đã quay người bước ngược trở lại, nhưng đó chỉ là một phút bốc đồng thoáng qua, anh lầm bầm: "Nhảm nhí!" rồi cất bước rời khỏi bệnh viện.

Cảm giác lớn nhất trong lòng anh lúc này là sự nhẹ nhõm vì kẻ gây ra án mạng không phải là Smerdyakov mà chính là Mitya — mặc dù lẽ ra theo suy luận thông thường, anh phải cảm thấy điều ngược lại mới đúng. Anh không muốn phân tích ngọn nguồn cảm xúc này của mình, thậm chí còn cảm thấy vô cùng ghê tởm khi phải bới móc những cảm giác bên trong nội tâm. Anh chỉ có cảm giác như mình đang muốn vội vàng quên đi một thứ gì đó. Trong những ngày tiếp theo, khi đã nắm rõ toàn bộ sức nặng của các bằng chứng chống lại Mitya, anh hoàn toàn bị thuyết phục bởi tội ác của hắn. Bằng chứng từ những kẻ vốn chẳng có mấy tên tuổi thế trọng lượng gì, đơn cử như Fenya và mẹ cô ta chẳng hạn, lại có sức sát thương gần như áp đảo. Còn đối với Perhotin, những kẻ la cà quán rượu, ở cửa hiệu của Plotnikov, cũng như các nhân chứng tại Mokroe, thì lời khai của họ quả thực mang tính chất kết tội đanh thép. Chính những chi tiết nhỏ nhặt mới là thứ vùi dập con người ta không thương tiếc. Bí mật về những tiếng gõ cửa đã gây ấn tượng mạnh với các cơ quan tố tụng chẳng kém gì lời khai của Grigory về cánh cửa mở toang. Vợ của Grigory là bà Marfa, khi trả lời các câu hỏi của Ivan, đã quả quyết rằng Smerdyakov nằm bẹp dí ở phía bên kia bức tường vách ngăn suốt cả đêm hôm đó. "Cậu ta nằm cách giường chúng tôi chưa đầy ba bước chân," và rằng dù bản thân ngủ rất say nhưng bà vẫn thức giấc mấy lần và nghe tiếng y rên rỉ, "Cậu ta rên rỉ suốt cả buổi, cứ rên hoài không dứt."

Khi trò chuyện với Herzenstube và nêu lên quan điểm của mình rằng Smerdyakov không hề bị điên, mà chỉ hơi yếu bóng vía một chút, Ivan chỉ nhận lại từ ông cụ một nụ cười đầy ẩn ý.

Ông hỏi anh: "Cậu có biết bây giờ cậu ta giết thời gian bằng cách nào không? Cậu ta đang học thuộc lòng các từ vựng tiếng Pháp đấy. Cậu ta giấu một cuốn vở dưới gối, trong đó các từ tiếng Pháp được phiên âm sẵn bằng chữ cái tiếng Nga do ai đó viết hộ cho, hì hì hì!"

Cuối cùng Ivan đã gạt bỏ sạch mọi mối hoài nghi. Anh không thể nghĩ tới Dmitri mà không cảm thấy ghê tởm. Chỉ có điều duy nhất là kỳ lạ mà thôi: Alyosha cứ khăng khăng cho rằng Dmitri không phải là hung thủ, và rằng "gần như chắc chắn" kẻ đó chính là Smerdyakov. Ivan vẫn luôn cảm thấy quan điểm của Alyosha có trọng lượng rất lớn đối với mình, thế nên giờ đây anh lại cảm thấy vô cùng kinh ngạc trước điều đó. Một điều kỳ lạ nữa là Alyosha không hề có bất kỳ động thái nào định trò chuyện về Mitya với Ivan, cậu chẳng bao giờ khơi mào chủ đề đó và chỉ đáp lời khi được hỏi mà thôi. Điểm này cũng khiến Ivan hết sức bận tâm.

Thế nhưng vào khoảng thời gian đó, anh đang bị cuốn hút bởi một việc hoàn toàn khác biệt chẳng dính dáng gì đến những chuyện này. Ngay khi từ Moskva trở về, anh đã đâm đầu vào thứ tình yêu điên cuồng và gặm nhấm dành cho Katerina Ivanovna đến mức chẳng còn lối thoát. Bây giờ chưa phải là lúc để bắt đầu kể về mối tình mới này của Ivan — thứ đã để lại dấu ấn sâu đậm trên toàn bộ phần đời còn lại của anh: câu chuyện đó đủ sức để viết thành một cuốn tiểu thuyết khác, mà có lẽ chẳng bao giờ tôi có dịp chắp bút hoàn thành. Tuy nhiên, tôi không thể không nhắc đến chi tiết rằng khi Ivan, trong lúc rời khỏi chỗ Katerina Ivanovna cùng với Alyosha như tôi đã kể, từng nói với cậu rằng: "Tôi chẳng mặn mà gì với cô ta cả," thì đó hoàn toàn là một lời dối trá tột độ: anh yêu cô điên cuồng, dẫu có những lúc anh căm ghét cô đến mức chỉ muốn ra tay sát hại cô cho rồi. Có rất nhiều nguyên nhân góp phần tạo nên tâm lý này. Bị giáng một đòn suy sụp bởi những biến cố xảy ra với Mitya, Katerina Ivanovna ngay khi Ivan trở về đã lao tới gặp anh như chiếc phao cứu sinh duy nhất của đời mình. Cô đang mang trong mình những tổn thương, bị lăng mุc và xúc phạm nặng nề về mặt cảm xúc. Và chính lúc ấy, người đàn ông từng yêu thương cô nồng cháy năm xưa (ồ! cô thừa biết rõ điều đó) — người mà cả trái tim lẫn trí tuệ đều được cô đánh giá cao hơn hẳn bản thân mình — đã quay trở lại bên cô. Thế nhưng, dẫu vướng vào sự cuồng nhiệt mang đậm chất Karamazov của anh cùng sức hút mãnh liệt từ phía anh, cô thiếu nữ với sự đoan trang cứng nhắc ấy vẫn không hoàn toàn hiến dâng bản thân cho người mình yêu. Đồng thời, cô liên tục bị dằn vặt bởi sự cắn rứt lương tâm vì đã ruồng bỏ Mitya, và trong những khoảnh khắc bất hòa cùng cơn giận dữ bùng nổ (vốn xảy ra như cơm bữa), cô đã không ngần ngại nói thẳng điều đó vào mặt Ivan. Đó chính là thứ mà anh từng gọi với Alyosha là "những lời dối trá chồng chất dối trá". Tất nhiên là trong đó có rất nhiều điều giả dối, và chính điều đó mới là thứ khiến Ivan tức điên lên hơn bất cứ thứ gì khác... Nhưng những chuyện đó sẽ được bàn tới sau.

Quả thực, đã có lúc anh gần như quên sạch sự tồn tại của Smerdyakov, thế nhưng chỉ nửa tháng sau chuyến thăm đầu tiên tới chỗ y, anh lại bắt đầu bị ám ảnh bởi những suy nghĩ kỳ lạ y hệt như trước đây. Chỉ cần biết rằng anh cứ liên tục tự vấn bản thân: tại sao vào đêm cuối cùng ở trong ngôi nhà của Fyodor Pavlovitch, anh lại rón rén bò ra cầu thang như một tên trộm để nghe ngó xem ông bố đang làm gì ở tầng dưới? Tại sao sau đó anh lại nhớ lại chuyện ấy với một nỗi ghê tởm tột cùng? Tại sao vào sáng hôm sau, anh lại bỗng nhiên suy sụp đến thế trên suốt dọc đường đi? Tại sao khi vừa đến Moskva, anh lại tự nhủ với lòng mình rằng: "Ta đúng là một tên khốn"? Và giờ đây, anh suýt tưởng rằng những suy nghĩ dằn vặt này sẽ khiến anh quên bén đi cả Katerina Ivanovna, bởi chúng đã chiếm lĩnh tâm trí anh một cách toàn diện đến nhường nào. Chính ngay sau khi vừa nảy sinh ý nghĩ ấy, anh tình cờ chạm mặt Alyosha trên đường phố. Anh lập tức chặn cậu lại và đặt câu hỏi:

"Cậu còn nhớ lúc Dmitri xông vào sau bữa trưa và đánh cha, rồi sau đó tôi nói với cậu ngoài sân rằng tôi bảo lưu 'quyền được hy vọng'?... Nói cho tôi biết đi, lúc ấy cậu có nghĩ rằng tôi mong muốn cái chết của cha hay không?"

Alyosha đáp nhỏ: "Em có nghĩ thế."

"Đúng là thế thật; đó chẳng phải là chuyện đoán già đoán non gì nữa. Nhưng lúc ấy cậu có tưởng tượng rằng điều tôi mong muốn chính là việc 'con kỳ nhông này nuốt chửng con kỳ nhông khác'; nghĩa là mong sao Dmitri ra tay giết cha, và càng sớm càng tốt... và rằng bản thân tôi thậm chí đã chuẩn bị sẵn sàng để nhúng tay giúp đỡ cho việc đó xảy ra hay không?"

Alyosha hơi tái mặt, lặng thầm nhìn sâu vào gương mặt người anh trai.

Ivan quát lên: "Nói đi! Hơn bất cứ điều gì, tôi muốn biết cậu đã nghĩ gì vào lúc đó. Tôi muốn sự thật, sự thật!"

Anh hít một hơi thật sâu, trừng mắt nhìn Alyosha đầy tức giận chờ đợi câu trả lời.

Alyosha thì thầm: "Xin anh tha lỗi cho em, lúc đó em quả thực đã nghĩ như vậy đấy," và cậu không hề nói thêm một lời nào mang tính xoa dịu.

Ivan cụt lủn đáp: "Cảm ơn," rồi bỏ mặc Alyosha lại đằng sau, sải bước đi thật nhanh. Kể từ lúc đó, Alyosha nhận ra Ivan rõ ràng bắt đầu tìm cách tránh mặt mình và thậm chí có vẻ như đãâm thầm căm ghét mình, đến mức Alyosha đành từ bỏ ý định đến thăm anh. Ngay sau cuộc gặp gỡ định mệnh ấy với Alyosha, Ivan đã không đi thẳng về nhà mà rảo bước đi thẳng tới chỗ Smerdyakov một lần nữa.