Trên đường đến chỗ Ivan, cậu phải đi ngang qua ngôi nhà Katerina Ivanovna đang thuê ở. Đèn trong nhà vẫn sáng. Chợt cậu dừng bước và quyết định ghé vào. Cậu đã hơn một tuần nay không gặp Katerina Ivanovna. Nhưng lúc này cậu bỗng nghĩ rằng rất có thể Ivan đang ở đó, đặc biệt là khi ngày mai đã là một ngày trọng đại và khủng khiếp. Bấm chuông và bước lên cầu thang được thắp sáng lờ mờ bởi một chiếc đèn lồng kiểu Trung Hoa, cậu thấy một người đang đi xuống, và khi lướt qua nhau, cậu nhận ra đó chính là anh trai mình. Hóa ra anh vừa từ nhà Katerina Ivanovna ra.

— À, ra là cậu đấy à, — Ivan nói một cách khô khan. — Thôi, chào cậu nhé! Cậu đang định vào chỗ cô ấy phải không?

— Vâng.

— Tôi khuyên cậu đừng vào; cô ấy đang kích động lắm, và cậu chỉ làm cô ấy thêm rối trí thôi.

Một cánh cửa lập tức bật mở ở phía trên, và một giọng nói cất lên đầy khẩn khoản:

— Không, không! Alexey Fyodorovitch, cậu có đến từ chỗ anh ấy không?

— Vâng, tôi vừa ở chỗ anh ấy về.

— Anh ấy có gửi lời nhắn gì cho tôi không? Lên đây đi, Alyosha, còn anh nữa, Ivan Fyodorovitch, anh phải quay lại đây, nhất định phải quay lại. Anh nghe thấy chưa?

Giọng điệu của Katya mang một vẻ kiên quyết đến mức Ivan, sau một thoáng chần chừ, đành quyết định quay trở lại cùng Alyosha.

— Cô ta lại còn nghe lén, — anh lầm bầm một cách bực bội với chính mình, nhưng Alyosha đã nghe thấy.

— Xin lỗi vì tôi vẫn giữ nguyên áo bành tô, — Ivan nói khi bước vào phòng khách. — Tôi sẽ không ngồi xuống đâu. Tôi ở lại chưa đầy một phút đâu.

— Mời anh ngồi, Alexey Fyodorovitch, — Katerina Ivanovna nói, dù bản thân cô vẫn đứng. Cô thay đổi rất ít trong thời gian qua, nhưng trong đôi mắt sẫm màu của cô ẩn chứa một tia nhìn đầy hiểm họa. Về sau Alyosha nhớ lại rằng lúc ấy cô trông vô cùng xinh đẹp.

— Anh ấy bảo anh nhắn gì với tôi?

— Chỉ một điều duy nhất, — Alyosha nói, nhìn thẳng vào mắt cô, — là cô hãy tự thương lấy mình và đừng khai ra tại tòa những chuyện... (cậu hơi ngập ngừng)... đã xảy ra giữa hai người... vào thời gian đầu mới quen nhau... ở cái thị trấn đó.

— À! Rằng tôi đã phải cúi rạp xuống đất vì số tiền đó sao! — Cô bật lên một tiếng cười cay đắng. — Sao chứ, anh ta đang sợ cho tôi hay cho chính anh ta? Anh ta bảo tôi phải tha thứ cho ai? Cho anh ta hay cho chính tôi? Nói cho tôi biết đi, Alexey Fyodorovitch!

Alyosha chăm chú nhìn cô, cố gắng thấu hiểu tâm can cô.

— Cho cả chính cô và anh ấy, — cậu đáp nhẹ nhàng.

— Tôi rất mừng khi nghe thấy điều đó, — cô cộc cằn đáp lại với vẻ ác ý, mặt chợt đỏ bừng lên.

— Cậu chưa hiểu gì về tôi đâu, Alexey Fyodorovitch, — cô đe dọa nói. — Và chính tôi cũng chưa hiểu nổi mình nữa. Có lẽ ngày mai, sau phiên tòa, cậu sẽ muốn giày vò tôi dưới gót giày ấy chứ.

— Cô cứ khai báo một cách trung thực là được, — Alyosha nói; — chỉ cần có thế thôi.

— Đàn bà chúng tôi thường chẳng ra gì đâu, — cô gầm gừ. — Mới một tiếng đồng hồ trước, tôi còn thấy sợ khi phải chạm vào con quái vật ấy... cứ như nó là một loài bò sát vậy... thế mà không, đối với tôi, hắn vẫn là một con người! Nhưng có phải hắn làm không? Hắn có phải là kẻ sát nhân không? — cô bỗng hét lên đầy vẻ cuồng loạn, quay phắt sang phía Ivan. Alyosha nhận ra ngay rằng cô đã từng hỏi Ivan câu hỏi đó trước đây, có lẽ chỉ một phút trước khi cậu bước vào, và đây không phải là lần đầu tiên, mà là lần thứ hàng trăm, và họ đã cãi nhau đến mức nước than ấy.

— Tôi vừa đến gặp Smerdyakov... Chính anh, chính anh là người đã thuyết phục tôi rằng hắn đã giết cha. Tôi chỉ tin mỗi mình anh thôi! — cô tiếp tục, vẫn hướng về phía Ivan. Anh nở một nụ cười gượng gạo. Alyosha giật mình trước giọng điệu của cô. Cậu không ngờ giữa họ lại có sự thân mật và suồng sã đến thế.

— Thôi, thế là đủ rồi, — Ivan cắt ngang câu chuyện. — Tôi đi đây. Ngày mai tôi sẽ quay lại.

Quay người lại ngay lập tức, anh bước ra khỏi phòng và đi thẳng xuống lầu.

Với một cử chỉ đầy uy quyền, Katerina Ivanovna chộp lấy cả hai tay Alyosha.

— Theo anh ấy đi! Đuổi theo anh ấy đi! Đừng để anh ấy ở một mình dù chỉ một phút! — cô thì thầm bằng một giọng hối hả. — Anh ấy phát điên rồi! Cậu không biết là anh ấy bị điên hay sao? Anh ấy đang bị sốt, sốt thần kinh. Bác sĩ đã bảo tôi thế. Đi đi, chạy theo anh ấy đi...

Alyosha vùng chạy theo Ivan, người lúc ấy đi chưa được năm mươi bước.

— Cậu muốn gì? — Ivan quay phắt lại hỏi Alyosha khi thấy cậu đang chạy theo sau mình. — Cô ta bảo cậu đuổi theo tôi vì tôi điên chứ gì. Tôi thuộc làu cái điệp khúc ấy rồi, — anh bực bội nói thêm.

— Tất nhiên là cô ấy nhầm; nhưng cô ấy nói đúng ở điểm là anh đang ốm, — Alyosha nói. — Vừa nãy tôi nhìn nét mặt anh. Trông anh có vẻ rất mệt mỏi, Ivan ạ.

Ivan tiếp tục bước đi mà không dừng lại. Alyosha bước theo sau anh.

— Này Alexey Fyodorovitch, cậu có biết con người ta phát điên bằng cách nào không? — Ivan đột nhiên hỏi với một giọng bình thản đến lạ lùng, không còn một chút bực dọc nào, mang âm hưởng của một sự tò mò thuần túy.

— Không, tôi không biết. Chắc là có đủ loại bệnh tâm thần.

— Thế liệu một người có thể tự nhận thức được là mình đang phát điên không?

— Tôi tưởng tượng là trong hoàn cảnh đó, chẳng ai tự nhìn rõ chính mình được đâu, — Alyosha ngạc nhiên đáp.

Ivan ngẩn ra nửa phút.

— Nếu cậu muốn nói chuyện với tôi, xin vui lòng đổi đề tài khác, — anh đột nhiên nói.

— À, suýt nữa thì quên, tôi có bức thư này gửi cho anh, — Alyosha rụt rè nói, rồi lấy lá thư của Lise từ trong túi ra đưa cho Ivan. Lúc đó họ đang đứng ngay dưới một ngọn đèn đường. Ivan nhận ra chữ viết tay ngay lập tức.

— Hừ, lại từ con nhỏ quỷ sứ đó à! — anh cười mỉa mai, và chẳng buồn bóc phong bì, anh xé vụn nó ra rồi tung lên trời. Những mảnh giấy bị gió thổi bay tứ tác.

— Nó chưa tròn mười sáu tuổi thì phải, thế mà đã tự dâng hiến rồi, — anh lạt lẽo nói, tiếp tục sải bước trên đường phố.

— Ý anh là sao, tự dâng hiến? — Alyosha kêu lên.

— Thì giống như đám đàn bà lẳng lơ ngả ngớn tự dâng mình chứ sao nữa.

— Sao anh lại có thể nói thế, hả Ivan? — Alyosha nghẹn ngào lên tiếng, giọng đầy đau đớn. — Nó còn là một đứa trẻ; anh đang sỉ nhục một đứa trẻ đấy! Nó đang ốm; nó cũng đang ốm nặng lắm. Có lẽ nó cũng đang đứng bên bờ vực của sự điên loạn... Tôi từng hy vọng nghe được từ anh điều gì đó... có thể cứu vớt nó.

— Cậu sẽ chẳng nghe được gì từ tôi đâu. Nó là trẻ con thì mặc xác nó, tôi có phải vú em của nó đâu. Thôi im đi, Alexey. Đừng nhắc đến nó nữa. Tôi chẳng thèm nghĩ đến chuyện đó làm gì.

Họ lại im lặng một lát.

— Giờ này chắc nó đang cầu nguyện suốt đêm với Đức Mẹ Đồng Trinh để xin được chỉ bảo phải hành xử thế nào trong phiên tòa ngày mai đây, — Ivan lại sắc sảo và bực bội lên tiếng.

— Ý anh... ý anh là Katerina Ivanovna ư?

— Đúng thế. Không biết cô ta nên cứu Mitya hay dìm chết hắn. Cô ta sẽ cầu xin ánh sáng từ trên cao rọi xuống. Cậu thấy đấy, tự bản thân cô ta chẳng thể quyết định nổi. Cô ta vẫn chưa tài nào quyết định được. Cô ta cũng coi tôi là vú em của cô ta nốt. Cô ta muốn tôi hát ru cho cô ta ngủ cơ đấy.

— Katerina Ivanovna yêu anh đấy, anh ạ, — Alyosha buồn rầu nói.

— Có thể; nhưng tôi chẳng tha thiết gì lắm với cô ta.

— Cô ấy đang phải chịu đựng khổ sở. Sao anh lại cứ... thỉnh thoảng lại nói những lời thắp lên hy vọng cho cô ấy làm gì? — Alyosha tiếp tục với một vẻ trách móc rụt rè. — Tôi biết là anh đã gieo hy vọng cho cô ấy. Tha lỗi cho tôi vì đã nói với anh những điều này, — cậu nói thêm.

— Tôi không thể đối xử với cô ta theo đúng lẽ phải — tức là dứt khoát cắt đứt mọi chuyện và nói thẳng vào mặt cô ta được, — Ivan bực bội đáp. — Tôi phải đợi cho đến khi bản án dành cho kẻ sát nhân được tuyên đã. Nếu tôi cắt đứt với cô ta lúc này, cô ta sẽ trả thù tôi bằng cách dìm chết cái tên khốn kiếp đó tại phiên tòa ngày mai, bởi vì cô ta căm ghét hắn và thừa biết mình căm ghét hắn. Tất cả chỉ là giả dối — dối trá chồng chất dối trá! Chừng nào tôi chưa dứt khoát với cô ta, cô ta vẫn còn nuôi hy vọng, và cô ta sẽ không hủy hoại con quái vật đó, vì cô ta biết tôi tha thiết muốn cứu hắn ra sao. Giá mà cái bản án quái quỷ ấy mau chóng được tuyên ra cho rồi!

Hai từ “kẻ sát nhân” và “con quái vật” vang lên như cứa vào tim Alyosha đau đớn.

— Nhưng làm sao cô ấy có thể hủy hoại Mitya được cơ chứ? — cậu thắc mắc, ngẫm nghĩ về lời Ivan vừa nói. — Cô ấy có bằng chứng gì có thể đẩy Mitya vào chỗ chết?

— Cậu chưa biết đấy thôi. Cô ta đang giữ trong tay một tài liệu, chính tay Mitya viết, chứng minh một cách không thể chối cãi rằng hắn đã sát hại Fyodor Pavlovitch.

— Điều đó là không thể nào! — Alyosha kêu lên.

— Sao lại không thể? Chính mắt tôi đã đọc nó rồi.

— Không thể có một tài liệu như thế được! — Alyosha kiên quyết nhắc lại. — Không thể nào có chuyện đó, bởi vì anh ấy không phải là kẻ sát nhân. Không phải anh ấy đã giết cha, tuyệt đối không phải!

Ivan chợt dừng bước.

— Thế theo cậu, ai là kẻ sát nhân? — anh hỏi với vẻ lạnh lùng bề ngoài. Thậm chí trong giọng nói của anh còn phảng phất nét kiêu kỳ.

— Anh thừa biết là ai mà, — Alyosha thốt lên bằng một giọng trầm, xoáy sâu vào tâm can.

— Ai? Ý cậu là cái hoang tưởng về gã khờ điên rồ, kẻ mắc bệnh động kinh Smerdyakov ấy hả?

Alyosha bỗng cảm thấy toàn thân run lên bần bật.

— Anh biết rõ là ai mà, — câu nói thốt ra từ cậu một cách bất lực. Cậu hầu như không thở nổi.

— Ai? Ai cơ? — Ivan hét lên gần như hung hăng. Toàn bộ sự kìm nén của anh bỗng chốc bay biến.

— Tôi chỉ biết một điều duy nhất, — Alyosha tiếp tục, vẫn gần như thì thầm, — không phải anh là kẻ giết cha.

— “Không phải anh”! “Không phải anh” là thế nào hả? — Ivan chết sững.

— Không phải anh đã giết cha, tuyệt đối không phải anh! — Alyosha kiên quyết nhắc lại.

Sự im lặng kéo dài suốt nửa phút.

— Tôi biết là tôi không làm. Cậu bị điên à? — Ivan nói với một nụ cười nhợt nhạt, méo mó. Đôi mắt anh dán chặt vào Alyosha. Họ lại đang đứng dưới một ngọn đèn đường.

— Không, Ivan ạ. Chính anh đã tự nhủ với lòng mình mấy lần rằng anh là kẻ sát nhân.

— Tôi nói thế hồi nào? Tôi ở Moscow cơ mà... Tôi nói câu đó khi nào? — Ivan bối rối ngắc ngứ.

— Cậu đã tự nhủ điều đó rất nhiều lần, những lúc chỉ có một mình trong suốt hai tháng khủng khiếp vừa qua, — Alyosha tiếp tục, giọng vẫn nhỏ nhẹ và rành mạch như trước. Thế nhưng lúc này, cậu có cảm giác như mình không nói bằng ý chí của bản thân, không phải theo ý muốn của chính mình, mà là đang tuân theo một mệnh lệnh cưỡng bách nào đó không thể chối từ. — Anh đã tự buộc tội mình và tự thú nhận với chính mình rằng anh và không một ai khác chính là kẻ sát nhân. Nhưng anh không hề làm điều đó: anh đã nhầm: anh không phải là kẻ sát nhân. Anh nghe rõ chưa? Không phải anh! Thượng đế đã sai tôi đến để nói với anh điều đó.

Cả hai cùng im lặng. Sự im lặng kéo dài đằng đẵng suốt một phút đồng hồ. Cả hai đều đứng chết trân, nhìn sâu vào mắt nhau. Cả hai đều tái mét. Đột nhiên Ivan bắt đầu run lẩy bẩy và chộp lấy đôi vai Alyosha.

— Cậu đã vào phòng tôi! — anh thì thầm bằng giọng khàn đặc. — Cậu đã bén mảng đến đó vào ban đêm, lúc hắn ta tới... Thú nhận đi... cậu đã gặp hắn chưa, cậu đã thấy hắn chưa?

— Ý anh muốn nói ai — Mitya phăng chăng? — Alyosha ngơ ngác hỏi.

— Không phải hắn, mặc thây con quái vật ấy đi! — Ivan cuồng loạn hét lên. — Cậu có biết là hắn hay tới thăm tôi không? Làm sao cậu biết được chuyện đó? Nói mau!

— Ai cơ chứ! Tôi chẳng hiểu anh đang nói về ai cả, — Alyosha lắp bắp, bắt đầu cảm thấy hoảng sợ.

— Có chứ, cậu biết chứ... bằng cách nào mà cậu lại — Không thể nào có chuyện cậu không biết được.

Đột nhiên anh như khựng lại. Anh đứng sững người như đang suy ngẫm. Một nụ cười kỳ quái méo mó trên đôi môi anh.

— Anh ạ, — Alyosha lại cất lên bằng giọng run run, — tôi nói điều này với anh, bởi vì tôi biết anh sẽ tin lời tôi. Tôi xin nhắc lại một lần cuối cùng, không phải là anh. Anh nghe rõ chưa, một lần cuối cùng nhé! Thượng đế đã đặt điều này vào lòng tôi để nói với anh, dẫu cho điều đó có làm anh căm ghét tôi từ giờ phút này đi chăng nữa.

Nhưng lúc này Ivan dường như đã lấy lại được sự tự chủ.

— Alexey Fyodorovitch, — anh nói với một nụ cười lạnh lùng, — tôi vốn căm ghét những kẻ tiên tri và đám động kinh — đặc biệt là những kẻ tự nhận là sứ giả của Thượng đế — và chắc cậu cũng thừa biết điều đó. Từ giờ phút này, tôi cắt đứt mọi quan hệ với cậu, và có lẽ là vĩnh viễn. Tôi xin cậu hãy rời khỏi tôi ngay ngã rẽ này. Đây cũng là đường về chỗ trọ của cậu đấy. Tốt nhất là cậu hãy đặc biệt cẩn thận, đừng bao giờ bén mảng đến chỗ tôi ngày hôm nay nữa! Cậu nghe rõ chưa?

Anh quay lưng bước đi những bước vững chãi, không hề ngoảnh lại.

— Anh ơi, — Alyosha gọi với theo, — nếu hôm nay có chuyện gì xảy ra với anh, hãy tìm đến tôi trước bất kỳ ai khác!

Nhưng Ivan chẳng đáp lời. Alyosha đứng dưới ngọn đèn đường ở ngã tư cho đến khi bóng Ivan khuất hẳn vào màn đêm. Cậu bấy giờ mới quay người, chậm rãi bước về nhà. Cả Alyosha và Ivan đều đi thuê nhà trọ; chẳng ai trong số họ muốn sống trong ngôi nhà trống hoác của Fyodor Pavlovitch cả. Alyosha thuê một căn phòng đầy đủ tiện nghi trong nhà của một gia đình lao động. Ivan ở cách xa chỗ cậu một quãng. Anh thuê một gian nhà phụ rộng rãi và khá thoải mái nằm trong khuôn viên một biệt thự sang trọng thuộc sở hữu của một góa phụ giàu có là vợ một vị viên chức nhà nước. Nhưng người phục vụ duy nhất của anh là một mụ già điếc đặc bị thấp khớp, cứ sáu giờ tối là đi ngủ và sáu giờ sáng lại thức dậy. Dạo gần đây Ivan đâm ra thờ ơ đến kỳ lạ với những tiện nghi sinh hoạt và rất thích ở một mình. Anh tự làm mọi việc trong căn phòng duy nhất mình ở, và rất hiếm khi bước chân vào những căn phòng khác trong cơ ngơi đó.

Khi về đến cổng nhà và vừa đặt tay lên chuông cửa, anh chợt khựng lại. Anh cảm thấy toàn thân đang run lên vì tức giận. Bất giác anh buông tay khỏi chuông cửa, chửi thề một tiếng rồi quay ngoắt lại, sải những bước nhanh như cắt về hướng ngược lại. Anh đi bộ một dặm rưỡi tới một ngôi nhà gỗ nhỏ xập xệ nghiêng ngả, trông gần như một cái chòi tranh, nơi Marya Kondratyevna — người hàng xóm trước kia hay sang bếp nhà Fyodor Pavlovitch xin canh và là người từng được Smerdyakov hát cho nghe và gảy đàn ghi-ta cho xem — giờ đây đang thuê trọ. Cô ta đã bán căn nhà nhỏ của mình và hiện đang sống ở đây cùng mẹ. Smerdyakov đang ốm nặng — gần như hấp hối — đã ở cùng họ kể từ sau cái chết của Fyodor Pavlovitch. Chính là người đó, người mà Ivan đang tìm đến lúc này, thôi thúc bởi một sự thúc giục bất ngờ và không thể cưỡng lại.