Nhưng cuộc trò chuyện trong phòng khách đã chấm dứt từ lâu. Katerina Ivanovna đang vô cùng kích động, dẫu nét mặt tỏ ra quyết đoán. Ngay lúc Alyosha và phu nhân Hohlakov bước vào, Ivan Fyodorovitch liền đứng dậy cáo từ. Gã có vẻ xanh xao, khiến Alyosha không khỏi lo lắng nhìn theo. Khoảnh khắc này sắp sửa giải đáp một mối hoài nghi, một câu đố oái oăm đã dằn vặt Alyosha suốt thời gian qua. Trong suốt tháng vừa rồi, không dưới một lần người ta rỉ tai cậu rằng anh trai Ivan đang đem lòng yêu Katerina Ivanovna, thậm chí còn định “nẫng tay trên” cô khỏi tay Dmitri. Mới dạo trước thôi, ý nghĩ ấy đối với Alyosha thật quái đản, dẫu nó làm cậu bận tâm khôn nguôi. Cậu quý mến cả hai người anh, và vô cùng khiếp sợ viễn cảnh họ tranh giành nhau. Trong khi đó, hôm qua Dmitri lại thẳng thừng tuyên bố rằng hắn lấy làm mừng vì Ivan là tình địch của mình, và điều đó giúp ích cho hắn rất nhiều. Giúp ích như thế nào cơ chứ? Để cưới Grushenka ư? Chà, Alyosha coi đó là điều tồi tệ nhất trên đời. Hơn thế nữa, cho đến tận tối hôm qua, cậu vẫn đinh ninh rằng Katerina Ivanovna dành cho Dmitri một tình yêu sâu sắc và kiên định; nhưng niềm tin ấy chỉ kéo dài đến tối hôm qua mà thôi. Cậu từng tưởng tượng rằng cô không thể nào yêu một kẻ như Ivan, rằng cô thực lòng yêu Dmitri, yêu chính con người hắn, bất chấp sự kỳ quặc của mối tình ấy.

Thế nhưng, biến cố xảy ra với Grushenka ngày hôm qua đã gợi lên trong đầu cậu một suy nghĩ khác. Từ “rách nát”, hay “vết thương lòng”, mà phu nhân Hohlakov vừa thốt lên suýt làm cậu giật nảy mình, bởi vì nửa đêm hôm ấy, khi mơ màng tỉnh giấc, cậu từng kêu lên: “Vết thương lòng, vết thương lòng”, có lẽ là để ám chỉ giấc mơ của mình. Suốt đêm qua, cậu toàn mộng thấy cảnh tượng ngày hôm qua tại nhà Katerina Ivanovna. Giờ đây, Alyosha vô cùng ấn tượng trước lời khẳng định chắc nịch và quả quyết của phu nhân Hohlakov rằng Katerina Ivanovna thực ra yêu Ivan, và cô chỉ tự lừa dối bản thân qua một lớp vỏ bọc nào đó, xuất phát từ sự “tự đày đọa”, tự tra tấn mình bằng tình yêu giả tạo dành cho Dmitri chỉ vì chút nghĩa vụ báo ân hão huyền. “Phải,” cậu thầm nghĩ, “có lẽ toàn bộ sự thật nằm ở những từ đó.” Nhưng nếu vậy, hoàn cảnh của Ivan sẽ ra sao? Bản năng mách bảo Alyosha rằng một tính cách như Katerina Ivanovna ắt phải là kẻ áp đảo, và cô chỉ có thể áp đảo những người như Dmitri, chứ đời nào khuất phục được một người như Ivan. Dmitri rốt cuộc có thể cúi đầu chịu đựng quyền uy của cô “để rồi hạnh phúc” (đó là điều Alyosha hằng mong ước), nhưng Ivan thì không — Ivan không thể chịu đựng sự khuất phục ấy, và sự khuất phục đó chẳng thể mang lại cho gã hạnh phúc. Alyosha không tài nào nghĩ khác về Ivan được. Và giờ đây, bao nhiêu nghi ngờ cùng suy ngẫm ấy cứ lướt qua trong tâm trí lúc cậu bước vào phòng khách. Một ý nghĩ nữa cũng bám chặt lấy cậu: “Lỡ như cô ấy chẳng yêu ai trong hai người họ — cả Ivan lẫn Dmitri — thì sao?”

Phải thừa nhận rằng Alyosha cảm thấy hổ thẹn với chính suy nghĩ của mình và tự trách bản thân mỗi khi chúng cứ trở đi trở lại trong suốt tháng qua. “Mình là cái thá gì về chuyện tình yêu với đàn bà mà đòi phán xét những chuyện thế này?” Cậu tự trách móc sau mỗi lần hoài nghi và phỏng đoán. Vậy mà, việc không nghĩ đến nó là điều bất khả thi. Cậu linh cảm rằng cuộc cạnh tranh này mang ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với cuộc đời hai người anh, và rất nhiều thứ phụ thuộc vào nó.

“Con kỳ nhông này sẽ nuốt chửng con kỳ nhông kia,” hôm qua Ivan từng thốt lên trong cơn thịnh nộ khi nhắc đến cha mình và Dmitri. Vậy là Ivan coi Dmitri chẳng khác nào một loài bò sát, và có lẽ gã đã nghĩ thế từ lâu lắm rồi. Phải chăng là từ khi gã quen biết Katerina Ivanovna? Câu nói ấy dĩ nhiên tuột khỏi miệng Ivan trong một phút sơ suất hôm qua, nhưng điều đó lại càng làm nó trở nên trọng đại. Nếu gã mang tâm trạng ấy, thì lấy đâu ra chút hòa bình? Chẳng phải trái lại, đó là mầm mống mới cho lòng căm thù và sự thù địch trong gia đình họ hay sao? Thế còn Alyosha, cậu nên đứng về phía ai? Và cậu phải mong ước điều gì cho từng người bọn họ? Cậu yêu thương cả hai, nhưng giữa muôn vàn lợi ích xung đột này, cậu có thể cầu mong điều gì cho mỗi người? Cậu hoàn toàn có thể đi lạc trong mê cung ấy, mà trái tim Alyosha thì không tài nào chịu đựng nổi sự bất định, bởi tình yêu của cậu luôn gắn liền với hành động. Cậu không phải kẻ biết yêu trong thụ động. hễ yêu ai là cậu xắn tay áo lên giúp đỡ người đó ngay lập tức. Và để làm được điều ấy, cậu phải biết mình đang hướng về đâu; cậu phải xác định rõ điều gì là tốt nhất cho từng người, và một khi đã rõ tường tận, việc giúp đỡ cả hai là điều hiển nhiên đối với cậu. Thế nhưng, thay vì một mục tiêu rạch ròi, cậu chỉ chuốc lấy sự hoang mang và bối rối bủa vây từ mọi phía. Mọi thứ “đầy rẫy những vết thương lòng”, như người ta vừa nói. Nhưng ngay cả cái “vết thương lòng” ấy, cậu hiểu được mấy phần? Cậu chẳng tài nào thấu nổi dù chỉ là chữ cái đầu tiên trong cái mê cung rắc rối này.

Trông thấy Alyosha, Katerina Ivanovna liền vội vã và vui mừng nói với Ivan — người đã đứng dậy từ trước để ra về: “Chờ một phút! Ở lại thêm một phút nữa đi! Tôi muốn nghe ý kiến của con người này, người mà tôi hoàn toàn tin tưởng. Đừng đi đâu cả,” cô nói thêm khi hướng về phía phu nhân Hohlakov. Cô kéo Alyosha ngồi xuống bên cạnh mình, còn phu nhân Hohlakov ngồi đối diện, sát bên Ivan.

“Tất cả các bạn ở đây đều là bạn bè của tôi, là tất cả những gì tôi có trên đời, những người bạn quý giá của tôi,” cô bắt đầu bằng giọng nồng nhiệt, run rẩy vì những giọt nước mắt đau khổ chân thật, khiến trái tim Alyosha bỗng ấm lại. “Anh, Alexey Fyodorovitch, ngày hôm qua đã tận mắt chứng kiến cảnh tượng gớm ghiếc ấy và thấy những gì tôi đã làm. Còn anh, Ivan Fyodorovitch, anh không thấy, nhưng chính hắn đã thấy. Hắn nghĩ gì về tôi hôm qua, tôi không biết. Tôi chỉ biết một điều rằng, nếu chuyện ấy lặp lại vào ngày hôm nay, ngay phút này đây, tôi vẫn sẽ bộc lộ những cảm xúc y như ngày hôm qua — vẫn những tình cảm ấy, những lời lẽ ấy, những hành động ấy. Anh còn nhớ những hành động của tôi chứ, Alexey Fyodorovitch; chính anh đã ngăn tôi lại trong một hành động như thế...” (vừa nói, mặt cô vừa đỏ bừng lên và đôi mắt long lanh). “Tôi phải nói với anh rằng tôi không sao dứt ra được. Lắng nghe tôi đi, Alexey Fyodorovitch. Thậm chí tôi còn chẳng biết mình có còn yêu hắn nữa hay không. Tôi thương hại hắn, và đó là một dấu hiệu tồi tệ của tình yêu. Nếu tôi yêu hắn, nếu tôi vẫn còn yêu hắn, có lẽ giờ đây tôi đã chẳng thấy thương hại mà thay vào đó là lòng căm hận.”

Giọng cô run rẩy, và những giọt nước mắt lấp lánh trên hàng mi. Alyosha khẽ rùng mình trong dạ. “Cô gái ấy thật chân thành và ngay thẳng,” cậu thầm nghĩ, “và cô ấy không còn yêu Dmitri nữa rồi.”

“Đúng thế, đúng thế,” phu nhân Hohlakov kêu lên.

“Khoan đã, anh bạn quý. Tôi chưa kể cho anh nghe điều cốt lõi, quyết định cuối cùng mà tôi đã đưa ra trong đêm qua. Tôi cảm thấy quyết định ấy có lẽ thật khủng khiếp — đối với tôi, nhưng tôi tiên lượng rằng không gì có thể lay chuyển tôi được nữa — tuyệt đối không gì cả. Nó sẽ kéo dài suốt cuộc đời tôi. Người bạn hiền từ, tốt bụng, luôn trung thành và rộng lượng của tôi, chỗ dựa duy nhất tôi có trên đời, Ivan Fyodorovitch, với sự thấu hiểu sâu sắc thấu tận tâm can, hoàn toàn chấp thuận và ngợi khen quyết định ấy của tôi. Gã biết rõ điều đó.”

“Vâng, tôi chấp thuận,” Ivan đồng tình bằng một giọng trầm nhưng kiên quyết.

“Nhưng tôi cũng muốn Alyosha (A, Alexey Fyodorovitch, xin thứ lỗi vì tôi cứ gọiõ trống tên Alyosha nhé), tôi cũng muốn Alexey Fyodorovitch nói cho tôi biết trước mặt hai người bạn của tôi xem tôi làm vậy có đúng không. Tôi linh cảm rằng anh, Alyosha, người em thân thiết của tôi (bởi vì anh là một người em vô cùng thân thiết đối với tôi),” cô lại tha thiết nói, nắm lấy bàn tay lạnh ngắt của cậu bằng bàn tay nóng hầm hập của mình, “tôi tiên lượng rằng quyết định của anh, sự đồng tình của anh sẽ mang lại cho tôi sự bình yên, dẫu cho tôi có phải chịu đựng bao đớn đau đi nữa, bởi vì sau những lời của anh, tôi sẽ được an lòng và chấp nhận — tôi cảm nhận rõ điều đó.”

“Tôi không biết chị đang hỏi gì tôi nữa,” Alyosha đỏ mặt đáp. “Tôi chỉ biết rằng tôi yêu chị và lúc này đây, tôi mong chị được hạnh phúc hơn cả bản thân mình!... Nhưng tôi chẳng biết gì về những chuyện thế này cả,” một sức mạnh vô hình nào đó giục giã cậu nói thêm vội vã.

“Trong những chuyện thế này, Alexey Fyodorovitch, trong những chuyện thế này, điều cốt lõi chính là danh dự, bổn phận và một thứ gì đó cao cả hơn thế — tôi không biết là gì — nhưng có lẽ còn cao cả hơn cả bổn phận. Tôi cảm nhận rõ thứ cảm xúc không thể cưỡng lại này ngự trị trong tim, và nó ép buộc tôi phải tuân theo. Nhưng tất cả chỉ có thể thu gọn lại trong hai từ. Tôi đã quyết định rồi, ngay cả khi hắn cưới con — tiện nhân đó,” cô bắt đầu với giọng trang nghiêm, “người mà tôi không bao giờ, không bao giờ có thể tha thứ, dẫu có thế đi nữa, tôi cũng sẽ không bỏ rơi hắn. Từ nay về sau, tôi sẽ không bao giờ, không bao giờ bỏ rơi hắn!” cô thét lên, bùng nổ trong một thứ trạng thái ngất ngây tái mét và đầy vẻ cuồng loạn. “Không phải tôi cứ bám riết lấy hắn, ngáng đường hay làm phiền hắn đâu. Ồ, không! Tôi sẽ chuyển đến một thị trấn khác — nơi nào các anh muốn — nhưng tôi sẽ dõi theo hắn suốt cuộc đời — tôi sẽ dõi theo hắn suốt cuộc đời không một phút lơi lỏng. Khi hắn trở nên bất hạnh bên người đàn bà đó, và điều đó chắc chắn sẽ xảy ra rất nhanh thôi, hắn hãy đến tìm tôi, và hắn sẽ tìm thấy một người bạn, một người chị... Dĩ nhiên chỉ là một người chị, và mãi mãi là như vậy; nhưng ít nhất hắn sẽ hiểu ra rằng người chị ấy thực sự là chị của hắn, một người yêu thương hắn và đã hy sinh cả cuộc đời vì hắn. Tôi nhất định sẽ đạt được mục đích. Tôi sẽ bắt hắn phải nhận ra tôi và dốc bầu tâm sự với tôi một cách hoàn toàn, không giấu giếm,” cô hét lên trong cơn điên dại. “Tôi sẽ trở thành một vị thần để hắn có thể quỳ lạy — và ít ra, hắn nợ tôi điều đó vì sự phản bội cùng những đớn đau mà tôi phải gánh chịu hôm qua vì hắn. Và hãy để hắn thấy rằng suốt cuộc đời mình, tôi vẫn luôn trung thành với hắn và với lời hứa tôi từng trao, bất chấp việc hắn đã bội tín và phản bội tôi. Tôi sẽ — tôi sẽ chẳng là gì ngoài một phương tiện mang lại hạnh phúc cho hắn, hay — tôi nên nói thế nào nhỉ? — một công cụ, một cỗ máy mưu cầu hạnh phúc cho hắn, và điều đó sẽ kéo dài suốt cả cuộc đời tôi, cả cuộc đời tôi, để hắn thấy điều ấy trong suốt cuộc đời hắn! Đó là quyết định của tôi. Ivan Fyodorovitch hoàn toàn tán thành tôi.”

Cô thở hồng hộc. Có lẽ cô định bày tỏ ý nguyện của mình một cách đường hoàng, nghệ thuật và tự nhiên hơn, nhưng lời lẽ lại quá gấp gáp và thô ráp. Nó chan chứa sự bốc bồng của tuổi trẻ, tố cáo rằng cô vẫn đang quằn quại dưới sự nhục nhã ngày hôm qua, và niềm kiêu hãnh của cô đang khao khát được xoa dịu. Bản thân cô cũng nhận thức được điều đó. Nét mặt cô chợt sầm lại, đôi mắt thoáng hiện vẻ khó chịu. Alyosha lập tức nhận ra và quặn thắt nỗi niềm đồng cảm. Anh trai Ivan của cậu còn làm cho tình hình tồi tệ hơn khi bồi thêm:

“Tôi chỉ bày tỏ quan điểm của riêng mình thôi,” gã nói. “Đối với bất kỳ ai khác, điều này sẽ ra vẻ ra điều và gượng gạo, nhưng với cô thì không. Người phụ nữ nào khác làm thế thì sai, nhưng cô thì đúng. Tôi chẳng biết giải thích ra sao, nhưng tôi thấy cô hoàn toàn chân thật, và vì thế, cô đúng.”

“Nhưng điều đó chỉ đúng trong lúc này. Và khoảnh khắc này có nghĩa lý gì? Chẳng là gì ngoài nỗi nhục nhã hôm qua cả.” Phu nhân Hohlakov rõ ràng không định chõ miệng vào, nhưng bà không thể kìm nén lời nhận xét vô cùng xác đáng ấy.

“Đúng thế, đúng thế,” Ivan bỗng lớn tiếng với vẻ hồ hởi kỳ lạ, rõ ràng là đang bực bội vì bị ngắt lời, “với bất kỳ ai khác, khoảnh khắc này chỉ là hệ quả từ ấn tượng hôm qua và sẽ trôi qua mau chóng. Nhưng với tính cách của Katerina Ivanovna, khoảnh khắc ấy sẽ kéo dài suốt cuộc đời cô. Thứ mà đối với người khác chỉ là một lời hứa, thì với cô lại là một thứ bổn phận vĩnh viễn, nặng nề, có phần nghiệt ngã nhưng không bao giờ chùng bước. Và cô ấy sẽ được nuôi dưỡng bằng cảm giác hoàn thành trọn vẹn bổn phận ấy. Cuộc đời cô, Katerina Ivanovna, từ nay sẽ chìm đắm trong sự gặm nhấm đau đớn về chính cảm xúc của mình, về sự anh hùng và nỗi khổ đau của chính mình; nhưng rốt cuộc, nỗi đau ấy sẽ dịu đi và chuyển hóa thành niềm chiêm nghiệm ngọt ngào về việc hoàn thành một ý đồ táo bạo và kiêu hãnh. Vâng, quả thực nó rất kiêu hãnh và dẫu thế nào đi nữa cũng là một sự liều lĩnh, nhưng đó là khúc khải hoàn dành cho bạn. Và nhận thức về điều đó cuối cùng sẽ trở thành nguồn mãn nguyện trọn vẹn, khiến bạn khuất phục trước mọi thứ khác.”

Câu nói này rõ ràng mang theo chút ác ý và đầy dụng ý; thậm chí có lẽ chẳng màng che giấu rằng gã đang nói bằng giọng điệu mỉa mai và cố tình châm chọc.

“Ôi chao, sao mọi chuyện lại lầm lạc thế này cơ chứ!” Phu nhân Hohlakov lại kêu lên.

“Alexey Fyodorovitch, em nói gì đi. Anh tha thiết muốn biết em sẽ nói gì!” Katerina Ivanovna thét lên rồi oà khóc nức nở. Alyosha đứng phắt dậy khỏi chiếc ghế sô-bông.

“Không sao đâu, không sao cả!” cô tiếp tục nói qua làn nước mắt. “Tôi xúc động quá, đêm qua có chợp mắt được chút nào đâu. Nhưng ở bên cạnh hai người bạn tri kỷ như anh và anh trai anh, tôi vẫn cảm thấy mình mạnh mẽ — bởi vì tôi biết — hai người sẽ chẳng bao giờ bỏ rơi tôi.”

“Không may là tôi buộc phải quay về Moskva — có lẽ là ngay ngày mai — và phải rời xa cô một thời gian dài — Và ngặt nỗi, điều đó là không thể tránh khỏi,” Ivan đột ngột lên tiếng.

“Ngày mai — đi Moskva!” nét mặt cô bỗng biến dạng; “nhưng... nhưng, lạy Chúa tôi, thật may mắn làm sao!” cô thét lên bằng một giọng đổi khác hoàn toàn. Chỉ trong chớp mắt, bóng dáng những giọt nước mắt đã bay biến đi đâu mất. Cô trải qua một màn biến hóa tức thì khiến Alyosha há hốc mồm kinh ngạc. Thay vì một thiếu nữ tội nghiệp, bị tổn thương, đang khóc lóc trong thứ tâm trạng “vết thương lòng”, trước mắt cậu là một người phụ nữ hoàn toàn bình tĩnh, thậm chí vô cùng hoan hỉ, hệt như vừa có chuyện gì vô cùng đắc ý xảy ra.

“À, ý tôi không phải may mắn vì tôi sắp mất đi anh, dĩ nhiên là không rồi,” cô vội vàng đính chính với một nụ cười xã giao duyên dáng. “Một người bạn như anh thì không thể nghĩ thế được. Tôi chỉ có nước đau khổ khi mất đi anh thôi.” Cô bồng bột lao về phía Ivan, chộp lấy cả hai tay gã rồi siết chặt đầy lưu luyến. “Nhưng điều may mắn là ở Moskva, anh sẽ có dịp gặp dì và Agafya để kể cho họ nghe toàn bộ sự khủng hoảng trong hoàn cảnh hiện tại của tôi. Anh có thể nói chuyện một cách hoàn toàn cởi mở với Agafya, nhưng hãy lựa lời với dì yêu quý nhé. Anh sẽ biết cách làm sao cho phải lẽ mà. Anh không thể tưởng tượng nổi hôm qua và sáng nay tôi khốn khổ thế nào khi cứ băn khoăn không biết làm sao để viết cho họ bức thư khủng khiếp ấy — bởi người ta chẳng bao giờ có thể giãi bày những chuyện thế này qua thư... Giờ thì tôi viết thư dễ dàng hơn rồi, vì anh sẽ gặp họ và giải thích mọi chuyện. Ôi, tôi mừng biết bao! Nhưng tôi chỉ mừng vì chuyện đó thôi, hãy tin tôi đi. Dĩ nhiên chẳng ai có thể thay thế vị trí của anh... Tôi phải đi viết thư ngay đây,” cô nói dứt lời rồi bước đi như muốn rời khỏi phòng.

“Thế còn Alyosha và ý kiến của cậu ấy — thứ mà cô từng tha thiết muốn nghe đến thế — thì sao nào?” Phu nhân Hohlakov cất lời. Giọng bà ẩn chứa nét mỉa mai và giận dữ.

“Tôi có quên đâu,” Katerina Ivanovna khựng lại đột ngột rồi thốt lên, “và sao lúc thế này mà bà cứ tỏ ra thù hằn thế nhỉ?” cô nói thêm với giọng trách cứ đầy ấm ức và cay đắng. “Những gì tôi vừa nói, tôi xin nhắc lại lần nữa. Tôi cần ý kiến của cậu ấy. Hơn thế nữa, tôi cần quyết định của cậu ấy! Cậu ấy phán sao, tôi sẽ theo vậy. Anh thấy đấy, tôi khao khát nghe lời anh biết nhường nào, Alexey Fyodorovitch... Nhưng có chuyện gì thế?”

“Tôi không thể tin nổi. Tôi không tài nào hiểu được!” Alyosha bỗng kêu lên trong nỗi thống khổ.

“Gì cơ? Gì cơ chứ?”

“Anh ấy sắp đi Moskva, và chị reo lên vì mừng rỡ. Chị cố tình nói thế đấy chứ! Rồi chị lại bắt đầu giải thích rằng chị không vui vì điều đó mà chỉ buồn vì... mất đi một người bạn. Nhưng hóa ra đấy cũng chỉ là kịch — chị đang diễn kịch — hệt như ở nhà hát ấy!”

“Ở nhà hát ư? Gì chứ? Ý cậu là sao?” Katerina Ivanovna kêu lên, vô cùng sửng sốt, mặt cắt không còn giọt máu rồi cau mày giận dữ.

“Dù chị có quả quyết với anh ấy rằng chị rất tiếc khi mất đi một người bạn, chị vẫn cứ khăng khăng nói thẳng vào mặt anh ấy rằng thật may mắn khi anh ấy đi,” Alyosha thều thào không ra hơi. Cậu vẫn đang đứng cạnh bàn và không chịu ngồi xuống.

“Cậu đang lảm nhảm gì thế? Tôi chẳng hiểu gì cả.”

“Chính tôi cũng chẳng hiểu nổi mình nữa... Cứ như có cái gì lóe lên trong đầu... Tôi biết là mình ăn nói lủng củng, nhưng tôi vẫn cứ phải nói,” Alyosha tiếp tục với giọng run rẩy và đứt quãng. “Cái tôi thấy là có khi chị chẳng hề yêu Dmitri... và chưa từng yêu từ thủa ban đầu... Và Dmitri cũng chẳng bao giờ yêu chị... hắn chỉ kính trọng chị mà thôi... Tôi thực sự không hiểu sao mình lại dám nói ra những điều này, nhưng thế nào cũng phải có kẻ nói lên sự thật... bởi vì ở đây chẳng ai chịu nói sự thật cả.”

“Sự thật nào?” Katerina Ivanovna thét lên, giọng nghẹn ngào tiếng nấc cuồng loạn.

“Để tôi nói cho chị nghe,” Alyosha lao đi với vẻ tuyệt vọng vội vã, hệt như vừa nhảy từ trên đỉnh nhà xuống. “Hãy gọi Dmitri đến; tôi sẽ đi đón hắn — và bảo hắn đến đây, nắm lấy tay chị, nắm lấy tay Ivan rồi chắp nối tay hai người lại. Bởi vì chị đang đày đọa Ivan, chỉ vì chị yêu hắn — và tra tấn gã, bởi vì chị đang yêu Dmitri qua cái gọi là ‘vết thương lòng’ — với một thứ tình yêu ảo tưởng — chỉ vì chị cứ tự huyễn hoặc bản thân mình.”

Alyosha nghẹn lời rồi im bặt.

“Cậu... cậu... cậu đúng là một thằng khờ đạo đức giả — cậu chỉ thế là cùng!” Katerina Ivanovna gằn giọng phầm phập. Mặt cô trắng bệch và đôi môi mím chặt vì giận dữ.

Ivan bỗng cười lớn rồi đứng phắt dậy. Tay gã cầm chiếc mũ.

“Cậu lầm rồi, Alyosha thân mến của tôi,” gã nói với một biểu cảm mà Alyosha chưa từng thấy trên khuôn mặt gã trước đây — vẻ chân thành của tuổi trẻ cùng một thứ tình cảm mãnh liệt, thẳng thắn đến mức không thể kìm nén. “Katerina Ivanovna chưa từng để tâm đến tôi! Cô ấy thừa biết từ đời thuở nào rằng tôi yêu cô ấy — dù tôi chưa từng thốt ra một lời yêu đương nào — cô ấy biết chứ, nhưng chẳng thèm màng tới tôi. Tôi cũng chưa từng là bạn của cô ấy, dù chỉ là một khoảnh khắc; cô ấy quá kiêu hãnh để cần đến tình bạn của tôi. Cô ấy giữ tôi ở cạnh chẳng qua chỉ để làm công cụ trả thù. Cô ấy dùng tôi và trút lên tôi mọi sự sỉ nhục mà cô ấy phải hứng chịu từ Dmitri kể từ lần gặp gỡ đầu tiên cho đến nay. Bởi vì ngay cả cuộc gặp gỡ định mệnh ấy cũng cứ nhức nhối trong tim cô ấy như một sự lăng mục — trái tim cô ấy là thế đấy! Cô ấy chưa từng nói chuyện với tôi về bất cứ thứ gì khác ngoài tình yêu dành cho hắn. Giờ tôi phải đi đây; nhưng hãy tin tôi đi, Katerina Ivanovna, cô thực sự yêu hắn. Và hắn càng sỉ nhục cô bao nhiêu, cô lại càng yêu hắn bấy nhiêu — đó chính là ‘vết thương lòng’ của cô. Cô yêu chính con người hắn; cô yêu vì bị hắn lăng nhục. Nếu hắn cải tà quy chính, cô sẽ đá hắn đi ngay lập tức và thôi yêu hắn. Nhưng cô cần hắn để có thể liên tục chiêm ngưỡng sự thủy chung anh hùng của chính mình và để đay nghiến hắn vì tội phản bội. Và tất cả những thứ đó đều bắt nguồn từ sự kiêu hãnh của cô. Ồ, ẩn chứa trong đó biết bao sự nhục nhã và tự hạ thấp mình, nhưng tất cả suy cho cùng cũng chỉ vì kiêu hãnh... Tôi còn quá trẻ và đã yêu cô quá sâu đậm. Tôi biết mình không nên nói những điều này, rằng việc lẳng lặng rời đi sẽ hợp với phẩm giá của tôi hơn, và như thế sẽ đỡ tổn thương cho cô hơn. Nhưng tôi sắp đi đến một nơi rất xa, và sẽ không bao giờ quay trở lại... Là vĩnh viễn đấy. Tôi không muốn ngồi cạnh một ‘vết thương lòng’... Nhưng giờ tôi chẳng biết phải nói gì nữa. Tôi đã nói hết rồi... Vĩnh biệt, Katerina Ivanovna; cô không thể giận tôi đâu, bởi vì tôi là kẻ bị trừng phạt nặng gấp trăm lần cô, dẫu chỉ qua thực tế rằng tôi sẽ không bao giờ được gặp lại cô nữa. Vĩnh biệt! Tôi không cần tay cô đâu. Cô đã đày đọa tôi quá mức có chủ đích để tôi có thể tha thứ cho cô vào lúc này. Sau này tôi sẽ tha thứ cho cô, nhưng bây giờ thì tôi không muốn bàn tay ấy. ‘Den Dank, Dame, begehr ich nicht’,” gã nói thêm với một nụ cười gượng gạo, qua đó cho thấy gã cũng đọc Schiller, và ngấu nghiến tác phẩm của ông đến mức thuộc làu làu — điều mà Alyosha không bao giờ có thể ngờ tới. Gã bước ra khỏi phòng mà không thèm chào lấy một câu dù là với gia chủ, phu nhân Hohlakov. Alyosha chắp hai tay lại.

“Ivan!” cậu tuyệt vọng gọi với theo gã. “Quay lại đi, Ivan! Không, giờ thì không gì có thể lôi kéo gã quay lại được nữa!” cậu lại rên rỉ đầy hối tiếc khi nhận ra sự thật phũ phàng; “nhưng lỗi tại tôi, lỗi tại tôi tất cả! Chính tôi là kẻ khơi mào! Ivan đã nói những lời bực dọc, sai trái. Vừa bất công vừa giận dữ. Gã phải quay lại đây, quay lại đây chứ,” Alyosha cứ thế lảm nhảm trong cơn cuồng loạn.

Katerina Ivanovna đột ngột bước sang căn phòng bên cạnh.

“Cậu chẳng làm gì sai cả. Cậu cư xử tuyệt vời lắm, hệt như một thiên thần vậy,” phu nhân Hohlakov thì thầm nhanh nhẩu và đầy mê đắm với Alyosha. “Tôi sẽ làm mọi cách để ngăn Ivan Fyodorovitch ra đi.”

Khuôn mặt bà rạng rỡ niềm vui sướng, khiến Alyosha càng thêm phần dằn vặt, thế nhưng Katerina Ivanovna đã đột ngột quay trở lại. Trên tay cô cầm hai tờ giấy bạc mệnh giá hai trăm rúp.

“Tôi có một việc lớn muốn nhờ cậy anh, Alexey Fyodorovitch,” cô bắt đầu, cất lời với Alyosha bằng một giọng có vẻ điềm tĩnh và bình thản hệt như chưa có chuyện gì xảy ra. “Cách đây một tuần — vâng, hình như là một tuần trước — Dmitri Fyodorovitch đã phạm phải một hành động bồng bột và bất công — một hành động cực kỳ tồi tệ. Có một quán rượu tồi tàn ở đây, và tại đó hắn đã chạm trán với tay cựu sĩ quan, gã đại úy mà cha anh từng thuê mướn làm vài việc vặt. Không hiểu sao Dmitri Fyodorovitch lại nổi đóa với tay đại úy ấy, túm lấy râu hắn lôi xềnh xệch ra đường rồi kéo đi một quãng dài theo cái cách thức lăng mục đó. Và tôi được nghe kể rằng con trai hắn, một thằng bé hãy còn nhỏ xíu đang theo học ở trường tỉnh, đã chứng kiến cảnh ấy rồi cứ chạy bám theo sau khóc lóc van xin cho cha, cầu cứu mọi người xung quanh trong lúc ai nấy đều cười cợt. Anh phải thứ lỗi cho tôi nhé, Alexey Fyodorovitch, tôi không sao tài nào nghĩ đến hành động đáng hổ thẹn đó của hắn mà không thấy sôi máu... một trong những hành động mà chỉ có Dmitri Fyodorovitch mới đủ khả năng làm ra trong cơn thịnh nộ... và trong những cơn bộc phát đam mê của hắn! Tôi thậm chí chẳng thể miêu tả nổi... Tôi chẳng tài nào tìm được từ ngữ. Tôi đã dò la về nạn nhân của hắn, và phát hiện ra gã ta cực kỳ khốn cùng. Hắn tên là Snegiryov. Hắn từng phạm lỗi lầm gì đó trong quân ngũ nên bị sa thải. Tôi không rõ cụ thể thế nào. Và giờ đây hắn rơi vào cảnh bần cùng khốn đốn cùng gia đình — một gia đình bất hạnh với những đứa con đau bệnh, và hình như người vợ thì bị tâm thần. Hắn sống ở đây đã lâu; trước kia từng làm nghề chép thuê, nhưng giờ thì chẳng kiếm nổi xu dính túi. Tôi nghĩ nếu anh... ý tôi là tôi nghĩ... tôi không rõ nữa. Tôi rối trí quá. Số là tôi muốn nhờ anh, Alexey Fyodorovitch thân mến của tôi, hãy tìm cách đến chỗ hắn, kiếm một cớ gì đó để ghé thăm họ — ý tôi là tay đại úy ấy — ôi chao, tôi ăn nói lủng củng làm sao! — rồi khéo léo, tế nhị, theo cách duy nhất mà chỉ có anh mới làm được” (Alyosha đỏ mặt), “tìm cách trao cho hắn khoản tiền hỗ trợ này, hai trăm rúp. Chắc chắn hắn sẽ nhận thôi... ý tôi là, hãy thuyết phục hắn nhận lấy... Hoặc đúng hơn, ý tôi là gì nhỉ? Anh thấy đấy, đây không phải là khoản tiền bồi thường để bịt miệng hắn không cho thưa kiện (bởi vì tôi tin là hắn có ý định đó), mà đơn giản chỉ là biểu hiện của sự đồng cảm, của mong muốn giúp đỡ từ phía tôi, vị hôn thê của Dmitri Fyodorovitch, chứ không phải từ bản thân hắn... Nhưng anh thừa hiểu mà... Lẽ ra tôi có thể tự mình đến đó, nhưng anh sẽ biết cách xử lý mọi chuyện ổn thỏa hơn nhiều. Hắn trọ ở phố Lake, trong căn nhà của một người phụ nữ tên Kalmikov... Vì Chúa, Alexey Fyodorovitch, hãy giúp tôi làm việc này, và giờ thì... giờ đây tôi hơi... mệt rồi. Vĩnh biệt!”

Cô quay phắt đi và biến khuất sau tấm màn che nhanh đến nỗi Alyosha chẳng kịp thốt lên lời nào, dẫu trong lòng cậu còn rất nhiều điều muốn nói. Cậu khao khát được cất lời xin lỗi, muốn tự trách mình, muốn nói một điều gì đó, bởi lồng ngực cậu đang chật ních tâm sự và cậu chẳng đành lòng rời khỏi phòng khi chưa thổ lộ điều gì. Nhưng phu nhân Hohlakov đã kịp chộp lấy cổ tay cậu và lôi tuột đi. Ra đến sảnh, bà lại chặn cậu lại y như trước.

“Con bé kiêu hãnh thật đấy, nó đang phải vật lộn với chính mình; nhưng lại tốt bụng, đáng yêu và hào hiệp biết bao,” bà thốt lên bằng giọng thì thầm nửa vời. “Ôi, tôi yêu nó biết mấy, nhất là trong dăm khoảnh khắc thế này, và tôi lại thấy vui mừng vì tất cả mọi chuyện! Alexey Fyodorovitch thân mến, cậu không biết đâu, nhưng tôi phải nói cho cậu hay rằng tất cả chúng tôi — cả hai người dì của nó, tôi và tất cả mọi người, thậm chí cả Lise nữa — suốt tháng qua chẳng mong mỏi và cầu nguyện điều gì khác ngoài việc làm sao để nó rứt bỏ được cái tay Dmitri củ chuối chẳng thèm đoái hoài hay yêu thương gì nó, để rồi gả cho Ivan Fyodorovitch — một thanh niên vừa ưu tú vừa học thức, kẻ yêu nó hơn bất cứ thứ gì trên đời. Chúng tôi đang lập hẳn một âm mưu để vun vén cho họ, và có lẽ tôi vẫn còn ì ra đây chính vì mục đích đó đấy.”

“Nhưng cô ấy đã khóc — cô ấy lại vừa bị tổn thương sâu sắc mà,” Alyosha kêu lên.

“Đừng bao giờ tin vào nước mắt của đàn bà, Alexey Fyodorovitch ạ. Trong những trường hợp thế này, tôi chẳng bao giờ đứng về phía phụ nữ cả. Tôi luôn đứng về phe đàn ông.”

“Mẹ lại đang chiều chuộng cậu ta hư đốn rồi đấy,” giọng Lise lanh lảnh vang lên từ phía sau cánh cửa.

“Không, lỗi tại tôi tất cả. Tôi thật đáng trách muôn phần,” Alyosha lặp lại với vẻ mặt không chút khuây khỏa, giấu mặt vào hai bàn tay trong nỗi dằn vặt khôn cùng vì sự vô ý thức của mình.

“Hoàn toàn ngược lại ấy chứ; cậu đã cư xử như một thiên thần, hệt như một thiên thần vậy. Tôi sẵn sàng khẳng định điều đó cả ngàn lần.”

“Mẹ ơi, cậu ta cư xử giống thiên thần chỗ nào chứ?” Tiếng Lise lại vang lên.

“Bỗng dưng lúc nãy con lại tưởng tượng ra,” Alyosha tiếp tục nói hệt như chẳng hề nghe thấy tiếng Lise, “rằng cô ấy yêu Ivan, thế là con thốt ra cái điều ngu ngốc ấy... Giờ thì chuyện gì sẽ xảy ra đây?”

“Ai cơ, ai thế hả?” Lise hét lên. “Mẹ đúng là muốn con tức chết mới lòng hay sao hả mẹ. Con hỏi mà mẹ cứ ngậm tăm thế.”

Đúng lúc ấy, cô hầu gái hớt hơ hớt hải chạy xộc vào.

“Katerina Ivanovna đổ bệnh rồi ạ... Cô ấy đang khóc lóc, giãy giụa... lên cơn cuồng loạn rồi ạ.”

“Có chuyện gì thế hả?” Lise cất giọng đầy lo lắng thực sự. “Mẹ ơi, khéo người lên cơn cuồng loạn phải là con chứ không phải cô ấy đâu đấy!”

“Lise, làm ơn đừng có hét lên nữa, đừng có hành hạ mẹ nữa con ơi. Ở tuổi con, sao mà hiểu hết được những chuyện phức tạp của người lớn cơ chứ. Lát nữa mẹ sẽ vào kể tuốt tuồn tuột cho con nghe những gì con cần biết. Ôi lạy Chúa tôi! Mẹ ra đây, mẹ ra đây... Cơn cuồng loạn là một dấu hiệu tốt đấy chứ, Alexey Fyodorovitch ạ; phát bệnh cuồng loạn thế lại là chuyện cực kỳ tuyệt vời. Phải thế mới đúng điệu chứ. Trong những trường hợp này, mẹ lúc nào cũng phản đối phụ nữ, phản đối tất cả mấy giọt nước mắt và cơn cuồng loạn đàn bà ấy. Chạy đi bảo Yulia là tôi bay vào với cô ấy ngay đây, Yulia nhé. Còn chuyện Ivan Fyodorovitch bỏ đi kiểu đó ấy à, đấy là tại cô ta tự chuốc lấy cả thôi. Nhưng gã sẽ không đi đâu mà lo. Lise, ơn Chúa đừng có hét nữa con! À mà thôi, con có thèm hét đâu. Mẹ mới là đứa đang hét đây này. Tha lỗi cho mạ nhé các con; nhưng mẹ mừng lắm, mừng lắm, mừng lắm cơ! Cậu có để ý không, Alexey Fyodorovitch, lúc nãy khi Ivan Fyodorovitch bước ra ngoài, lúc gã tuôn ra những lời ấy rồi bỏ đi, trông gã trẻ trung làm sao, trẻ trung đến thế là cùng! Mẹ cứ tưởng gã là một học giả uyên bác, một nhà thông thái nào không bằng, thế mà đùng một cái gã lại cư xử nồng nhiệt, cởi mở và ngây thơ đến thế, với cái vẻ thiếu kinh nghiệm của tuổi trẻ, và tất cả mọi chuyện đều đẹp đẽ hệt như cậu vậy... Cả cách gã ngâm nga câu thơ tiếng Đức ấy nữa chứ, y hệt như cậu vậy đấy! Nhưng mẹ phải bay đi đây, phải bay đi gấp! Alexey Fyodorovitch, hãy mau chóng hoàn thành ủy thác của cô ta đi, rồi lập tức quay về đây nhé. Lise, con có cần gì nữa không? Làm ơn đừng giữ chân Alexey Fyodorovitch lấy một phút nào. Cậu ấy sẽ quay lại gặp con ngay tức khắc.”

Phu nhân Hohlakov cuối cùng cũng ba chân bốn cẳng chạy biến. Trước khi rời đi, Alyosha định đẩy cửa vào thăm Lise.

“Tuyệt đối không,” Lise thét lên. “Tuyệt đối không được bước vào lúc này. Cứ đứng ngoài cửa mà nói chuyện. Sao tự dưng cậu lại thành thiên thần thế hả? Con mụ chỉ muốn biết độc nhất điều ấy thôi đấy.”

“Vì một sự ngu ngốc tày đình đấy, Lise ạ! Vĩnh biệt cậu!”

“Cậu mà dám chuồn kiểu đấy xem...” Lise bắt đầu gắt.

“Lise, tôi đang mang một nỗi buồn thực sự đây! Tôi sẽ quay lại ngay lập tức, nhưng tôi đang có một nỗi buồn to lớn lắm!”

Và cậu cắm cổ chạy tút ra khỏi phòng.