(e) Vị tu sĩ người Nga và ý nghĩa có thể có của ông
Thưa các cha và các thầy, tu sĩ là gì? Ở thế giới văn minh ngày nay, từ này đôi khi được thốt lên với vẻ chế giễu, đôi khi lại thành một lời lăng mạ, và sự khinh miệt dành cho tu sĩ ngày càng lớn dần. Thật vậy, than ôi, thật đau đớn là đằng khác, trong hàng ngũ tu sĩ quả có không ít kẻ lười biếng, ham ăn nhác làm, trụy lạc và vô lại. Người đời mang những kẻ ấy ra để chỉ trỏ: “Các người là lũ ăn bám, là những thành phần vô tích sự cho xã hội, sống bám vào mồ hôi nước mắt của kẻ khác, đúng là những kẻ ăn xin trơ trẽn.” Thế nhưng, biết bao tu sĩ hiền lành và khiêm nhường đang khao khát chốn u tịch và những lời cầu nguyện thiết tha trong bình yên! Những con người ấy ít được chú ý hơn, hoặc lặng lẽ đi qua đời này mà không ai hay biết. Và người ta sẽ ngạc nhiên biết bao nếu tôi nói rằng, chính từ những vị tu sĩ khiêm nhường khao khát sự tĩnh lặng ấy, ơn cứu rỗi cho nước Nga có lẽ sẽ một lần nữa xuất hiện! Bởi vì trong chốn thâm nghiêm và tĩnh mịch, họ thực sự đang chuẩn bị sẵn sàng “cho ngày và giờ, cho tháng và năm.” Trong khi ấy, giữa chốn u tịch, họ vẫn gìn giữ hình ảnh Chúa cao đẹp và tinh nguyên, vẹn toàn trong ánh sáng chân lý từ thời các Thánh phụ xưa, các Tông đồ và các vị tử đạo. Và khi thời cơ đến, họ sẽ giương cao hình ảnh ấy trước những niềm tin đang lung lay của thế gian này. Đó là một ý tưởng vĩ đại. Ngôi sao ấy sẽ bừng lên từ phương Đông.
Đó là quan điểm của tôi về người tu sĩ, vậy có gì sai trái không? Có phải là quá kiêu ngạo chăng? Hãy nhìn xem thế giới trần tục và tất cả những ai tự đặt mình lên trên dân của Chúa, chẳng phải hình ảnh và chân lý của Ngài đã bị bóp méo ở họ rồi sao? Họ có khoa học; nhưng trong khoa học chẳng có gì ngoài những đối tượng của giác quan. Thế giới tâm linh, phần cao cả nhất trong bản thể con người bị chối bỏ hoàn toàn, bị gạt phăng đi với một thứ chiến thắng đắc thắng, thậm chí bằng cả lòng căm thù. Thế gian đã hô hào về vương quốc tự do, đặc biệt là trong thời gian gần đây, nhưng chúng ta thấy gì ở thứ tự do ấy của họ? Không gì khác ngoài cảnh nô lệ và sự tự hủy diệt! Bởi vì thế gian ra rả rằng:
“Các người có những ham muốn, vậy hãy thỏa mãn chúng đi, vì các người có quyền lợi ngang hàng với những kẻ giàu có và quyền lực nhất. Đừng sợ hãi việc thỏa mãn chúng, thậm chí hãy nhân lên những ham muốn ấy.” Đó là thứ học thuyết hiện đại của thế gian. Họ coi đó là tự do. Và điều gì sẽ xảy ra từ cái quyền được nhân rộng ham muốn ấy? Đối với người giàu là sự cô độc và hành vi tự sát về mặt tâm hồn; đối với người nghèo là sự đố kỵ và tội ác; bởi vì họ được ban cho các quyền, nhưng lại không được chỉ cho con đường để thỏa mãn những nhu cầu của mình. Họ vẫninh rằng thế giới đang ngày càng xích lại gần nhau, ngày càng gắn kết chặt chẽ hơn trong tình bằng hữu anh em, khi khoảng cách bị xóa nhòa và những tư tưởng được chắp cánh bay qua không trung.
Than ôi, đừng đặt niềm tin vào một mối dây liên kết như thế. Khi cắt nghĩa tự do là sự nhân lên và thỏa mãn nhanh chóng các ham muốn, con người đang tự bóp méo bản chất chính mình, bởi vì vô số những ham muốn, thói quen ngớ ngẩn, dại dột cùng những ảo tưởng lố bịch được dung dưỡng trong họ. Họ sống chỉ để ghen tị lẫn nhau, vì sự xa hoa và thói phô trương. Việc có những bữa tiệc tùng, những cuộc thăm viếng, xe ngựa, tước vị và kẻ hầu người hạ được xem là một nhu cầu thiết yếu, để rồi sẵn sàng hy sinh cả cuộc đời, danh dự và tình cảm con người, thậm chí họ còn tự sát nếu không thể thỏa mãn được nó. Chúng ta cũng thấy điều tương tự ở những kẻ không giàu có, trong khi người nghèo thì dìm những nhu cầu chưa được đáp ứng và lòng đố kỵ của họ trong hơi men. Nhưng chẳng mấy chốc họ sẽ uống máu thay cho rượu, họ đang bị dắt mũi đi đến bờ vực đó. Tôi hỏi các người, một kẻ như thế có tự do không? Tôi từng biết một “chiến sĩ tự do” nọ, chính hắn đã thú nhận với tôi rằng khi bị tước mất thuốc lá trong ngục, sự thiếu thốn ấy khiến hắn khốn khổ đến mức suýt chút nữa thì bán rẻ lý tưởng của mình chỉ để đổi lấy thuốc lá! Thế mà một kẻ như thế lại lớn tiếng tuyên bố: “Tôi đang chiến đấu cho sự nghiệp nhân loại.”
Một kẻ như thế thì chiến đấu thế nào được? Hắn làm được tích sự gì? Hắn có lẽ chỉ đủ sức cho một hành động bộc phát diễn ra nhanh chóng, chứ chẳng thể trụ lại lâu dài. Và cũng chẳng có gì lạ khi thay vì giành được tự do, họ lại chìm sâu vào cảnh nô lệ, và thay vì phục vụ cho tình anh em và sự đoàn kết của nhân loại, trái lại, họ rơi vào cảnh chia rẽ và cô lập, đúng như vị khách và người thầy huyền bí đã nói với tôi thuở trẻ. Và do đó, lý tưởng phục vụ nhân loại, tình huynh đệ và sự gắn kết của loài người ngày càng lụi tàn trên thế giới này, thậm chí lý tưởng ấy đôi khi còn bị đem ra chế giễu. Bởi vì con người làm sao có thể rũ bỏ những thói quen của mình? Hắn sẽ ra sao nếu cứ mãi làm nô lệ cho cái xiềng xích mang tên những ham muốn vô tận mà chính hắn đã tạo ra cho bản thân? Hắn chỉ là một kẻ đơn độc, và phần còn lại của nhân loại thì can dự gì đến hắn? Họ có thể tích lũy được nhiều của cải vật chất hơn, nhưng niềm vui trên cõi đời này thì ngày một cạn kiệt.
Con đường tu trì hoàn toàn khác biệt. Sự vâng lời, ăn chay và cầu nguyện có thể bị cười chê, thế nhưng chỉ qua đó mới dẫn lối đến tự do đích thực, chân chính. Tôi cắt bỏ những ham muốn thừa thãi và vô bổ, tôi khuất phục cái tôi kiêu ngạo, ngông cuồng và rèn giũa nó trong sự vâng phục, và với ơn Chúa, tôi đạt được sự tự do trong tâm hồn cùng niềm vui thiêng liêng. Ai là kẻ có khả năng thấu hiểu một lý tưởng lớn lao và phụng sự nó hơn cả—một kẻ giàu có trong sự cô lập của chính hắn, hay một kẻ đã tự giải phóng mình khỏi ách thống trị của vật chất và thói quen? Người tu sĩ thường bị trách cứ vì sự u tịch của mình: “Các người giam mình sau những bức tường tu viện để mưu cầu sự cứu rỗi riêng cho bản thân, mà quên đi sứ mệnh phục vụ anh em và nhân loại!” Nhưng rồi chúng ta sẽ thấy ai mới là kẻ nhiệt thành hơn cả trong sứ mệnh tình huynh đệ. Bởi vì không phải chúng tôi, mà chính họ mới là những kẻ đang chìm đắm trong sự cô lập, dẫu họ chẳng hề nhận ra điều đó. Thuở trước, những bậc lãnh đạo của nhân dân xuất thân từ hàng ngũ chúng tôi, và cớ gì điều đó lại không thể lặp lại? Những vị tu sĩ khắc khổ, khiêm nhường ấy sẽ đứng lên và bước ra để hành động vì đại sự. Ơn cứu rỗi của nước Nga xuất phát từ nhân dân. Và người tu sĩ Nga luôn đứng về phía nhân dân. Chúng ta chỉ thực sự cô lập khi nhân dân bị cô lập. Nhân dân tin tưởng như chúng ta, và một nhà cải cách vô thần sẽ chẳng bao giờ làm được gì ở Nga, cho dù trái tim hắn có chân thành hay tài năng đến đâu đi nữa. Hãy nhớ lấy điều đó! Nhân dân sẽ đối mặt và đánh bại kẻ vô thần, và nước Nga sẽ trở thành một khối thống nhất và chính thống. Hãy chăm sóc người nông dân và gìn giữ trái tim họ. Hãy tiếp tục âm thầm giáo dục họ. Đó là bổn phận của các tu sĩ, bởi vì người nông dân mang Thiên Chúa trong trái tim mình.
(f) Về chủ tớ, và liệu họ có thể là anh em trong tinh thần hay không
Tất nhiên, tôi không phủ nhận rằng trong tầng lớp nông dân cũng có tội lỗi. Và ngọn lửa đồi bại đang lan rộng từng ngày từng giờ, gặm nhấm từ trên xuống dưới. Tinh thần cô lập cũng đang bao trùm lấy nhân dân. Những kẻ cho nặng lãi và những kẻ hút máu cộng đồng đang nổi lên. Giờ đây, giới thương nhân ngày càng khao khát tước vị, cố gắng tỏ ra mình là kẻ văn minh dẫu trong đầu không có lấy một hạt bụi văn hóa, và để đạt được mục đích đó, họ sẵn sàng hèn m hạ khinh rẻ những truyền thống xưa cũ, thậm chí cảm thấy hổ thẹn với đức tin của cha ông. Họ đến yết kiến các bậc vương tôn công tử, dẫu bản chất chỉ là những kẻ nông dân đã bị tha hóa. Những người nông dân đang chìm ngập trong rượu chè và không thể rũ bỏ được thói hư tật xấu ấy. Và thật tàn nhẫn làm sao khi đối xử tệ bạc với vợ con, thậm chí cả những đứa con thơ! Tất cả đều bắt nguồn từ rượu chè! Tôi từng thấy trong các nhà máy những đứa trẻ mới lên chín tuổi, gầy gò, còi cọc, lưng còng xuống và sớm nhiễm thói hư tật xấu. Căn phòng ngột ngạt, tiếng máy móc đinh tai nhức óc, công việc kéo dài suốt cả ngày, những lời chửi rủa tục tĩu và hơi men, hơi men—đó có phải là thứ mà trái tim một đứa trẻ thơ cần đến không? Chúng cần ánh nắng mặt trời, những trò chơi tuổi thơ, những tấm gương tốt xung quanh và ít nhất là một chút tình thương. Sẽ không thể có chuyện này tiếp diễn nữa, hỡi các tu sĩ, không còn sự hành hạ trẻ em nào nữa, hãy đứng lên và rao giảng điều đó, hãy mau chóng lên, hãy mau chóng lên!
Nhưng Thiên Chúa sẽ cứu rỗi nước Nga, bởi vì dẫu những người nông dân đã sa ngã và không thể từ bỏ tội lỗi nhơ nhớp của mình, họ vẫn biết rằng những điều đó bị Chúa nguyền rủa và họ đang làm sai khi phạm tội. Thế nên nhân dân chúng ta vẫn tin vào sự công chính, vẫn có đức tin nơi Thiên Chúa và rơi những giọt nước mắt thành kính.
Ở tầng lớp thượng lưu thì lại khác. Nô nức đi theo khoa học, họ muốn xây dựng công lý chỉ dựa trên lý trí đơn thuần, chứ không đi cùng Chúa Kitô như trước nữa, và họ đã lớn tiếng tuyên bố rằng chẳng có tội ác nào cả, chẳng có tội lỗi nào hết. Và điều đó hoàn toàn logic, bởi vì nếu các người không có Chúa thì tội ác còn ý nghĩa gì nữa? Ở châu Âu, quần chúng đã bắt đầu nổi dậy chống lại người giàu bằng bạo lực, và những kẻ lãnh đạo đang dẫn dắt họ đến những chém giết máu me, nhồi sọ họ rằng cơn thịnh nộ của họ là chính đáng. Nhưng “cơn thịnh nộ của họ bị nguyền rủa, bởi vì nó tàn ác.” Dù vậy, Thiên Chúa sẽ cứu rỗi nước Nga như Ngài đã từng cứu rỗi đất nước này nhiều lần. Sự cứu rỗi sẽ đến từ nhân dân, từ đức tin và sự khiêm nhường của họ.
Thưa các cha và các thầy, hãy gìn giữ đức tin của nhân dân, và điều này sẽ không chỉ là một giấc mơ. Cả cuộc đời tôi đã vô cùng ấn tượng trước phẩm giá của nhân dân vĩ đại nước ta, một phẩm giá chân chính và đoan trang. Tôi đã tận mắt chứng kiến điều đó, tôi có thể làm chứng cho điều đó, tôi đã thấy và kinh ngạc trước nó, tôi đã thấy nó bất chấp những tội lỗi nhơ nhuốc và vẻ ngoài nghèo đói cùng cực của nông dân nước mình. Họ không hề khom lưng cúi luồn, và ngay cả sau hai thế kỷ chịu cảnh nông nô, tác phong và thái độ của họ vẫn đường hoàng, tự do, nhưng hoàn toàn không xấc xược, không mang lòng thù hận hay đố kỵ. “Anh giàu có và cao sang, anh thông minh và tài năng, vâng, cứ là như thế đi, chúc Chúa ban phước cho anh. Tôi tôn trọng anh, nhưng tôi biết rằng tôi cũng là một con người. Chính bằng việc tôi tôn trọng anh mà không mảy may đố kỵ, tôi đã chứng minh phẩm giá con người của chính mình.”
Thực lòng mà nói, nếu họ không thốt lên những lời đó (bởi vì họ chưa biết cách nói ra), thì cách hành xử của họ chính là như vậy. Tôi đã tận mắt thấy, tôi đã tự mình cảm nhận, và các người có tin không, người nông dân Nga càng nghèo khó bao nhiêu thì lòng tốt thanh thản ấy lại càng hiện rõ bấy nhiêu, bởi vì phần lớn những kẻ giàu có trong số họ đã bị tha hóa rồi, và phần lớn lỗi lầm đó là do sự tắc trách và thờ ơ của chúng ta. Nhưng Thiên Chúa sẽ cứu rỗi dân của Ngài, bởi vì nước Nga rất vĩ đại trong sự khiêm nhường của mình. Tôi mơ được nhìn thấy, và dường như đã nhìn thấy rõ ràng tương lai của chúng ta. Điều đó sẽ thành hiện thực, rằng ngay cả những kẻ giàu có đồi bại nhất rồi cũng sẽ phải hổ thẹn vì sự giàu có của mình trước mặt người nghèo, và người nghèo, khi chứng kiến sự khiêm nhường ấy, sẽ thấu hiểu, sẽ nhường bước trước họ, sẽ đáp lại bằng tất cả sự tử tế và hân hoan trước nỗi hổ thẹn đáng trân trọng đó. Hãy tin tôi rằng mọi chuyện rồi sẽ đi đến kết cục đó; vạn vật đang dịch chuyển về phía đó. Sự bình đẳng chỉ có thể tìm thấy trong phẩm giá tâm linh của con người, và điều đó rồi sẽ được thấu hiểu giữa chúng ta. Nếu chúng ta là anh em, tình huynh đệ sẽ hiển hiện, nhưng trước khi đạt được điều đó, họ sẽ chẳng bao giờ đạt được đồng thuận về việc phân chia của cải. Chúng ta đang gìn giữ hình ảnh Chúa Kitô, và nó sẽ bừng sáng rực rỡ như một viên kim cương quý giá trước toàn thể thế giới. Nguyện cho mọi sự được như vậy, nguyện cho mọi sự được như vậy!
Thưa các cha và các thầy, một kỷ niệm cảm động đã từng đến với tôi. Trong những chuyến vân du, tôi đã gặp lại Afanasy, người lính hầu cũ của mình, tại thị trấn K. Đã tám năm trôi qua kể từ ngày chúng tôi chia tay. Tình cờ hắn nhìn thấy tôi ở chợ, nhận ra tôi, liền chạy ào tới, và hắn vui mừng biết bao! Hắn nhào vào ôm chầm lấy tôi: “Thưa đại nhân kính yêu, có phải ngài đó không? Có thực là tôi đang được nhìn thấy ngài đây không?” Hắn kéo tôi về nhà.
Hắn không còn trong quân ngũ nữa, đã lấy vợ và có hai đứa con nhỏ. Vợ chồng hắn kiếm sống bằng nghề bán hàng rong ở chợ. Căn phòng của họ nghèo nàn nhưng sáng sủa và ngăn nắp. Hắn mời tôi ngồi xuống, đun ấm samovar, sai người gọi vợ về, cứ như thể sự xuất hiện của tôi là một ngày hội lớn đối với gia đình họ. Hắn dắt lũ trẻ ra cho tôi: “Xin ngài ban phước cho chúng, thưa Cha.”
“Ta có quyền gì mà ban phước? Ta chỉ là một tu sĩ khiêm nhường. Ta sẽ cầu nguyện cho chúng. Còn với anh, Afanasy Pavlovitch, tôi đã cầu nguyện cho anh mỗi ngày kể từ hôm đó, bởi vì tất cả cơ sự ấy đều bắt nguồn từ anh,” tôi nói. Và tôi giải thích điều đó cho hắn nghe hết mức có thể. Các người nghĩ sao? Gã đàn ông cứ trân trân nhìn tôi và không thể tin rằng tôi, vị chủ nhân cũ của hắn, một sĩ quan ngày trước, giờ đây lại đang đứng trước mặt hắn trong một bộ dạng và vị thế như thế; điều đó khiến hắn bật khóc.
“Sao anh lại khóc?” tôi nói, “hãy vui mừng vì tôi đi chứ, người bạn thân thiết mà tôi không bao giờ có thể quên, bởi con đường tôi đang đi là một con đường chan chứa niềm vui.”
Hắn không nói nhiều, chỉ thở dài và âu yếm lắc đầu nhìn tôi.
“Thế cơ ngơi của ngài đâu cả rồi?” hắn hỏi.
“Tôi dâng nó cho tu viện rồi,” tôi đáp; “chúng tôi sống chung với nhau.”
Uống trà xong, tôi bắt đầu chào từ già để đi, và đột nhiên hắn rút ra nửa đồng rúp như một khoản cúng dường cho tu viện, còn một nửa đồng rúp nữa tôi thấy hắn vội vã nhét vào tay tôi: “Cái này dành cho ngài trên những chặng đường xa, có lẽ nó sẽ có ích cho ngài đấy, thưa Cha.”
Tôi nhận nửa đồng rúp đó, cúi đầu chào hai vợ chồng hắn và ra đi với niềm hoan hỉ ngập tràn. Và trên đường đi, tôi thầm nghĩ: “Giờ đây cả hai chúng ta đều thế đấy, hắn ở nhà còn tôi trên vạn dặm đường, chắc hẳn đều đang thở dài và lắc đầu, thế nhưng trong lòng vẫn mỉm cười đầy hoan hỉ, nhớ lại cách Chúa đã mang chúng tôi đến với nhau.”
Kể từ dạo đó, tôi không bao giờ gặp lại hắn nữa. Tôi từng là chủ nhân còn hắn là kẻ hầu, nhưng giờ đây, khi chúng tôi trao nhau nụ hôn thắm thiết với những trái tim đã mềm mãi, giữa chúng tôi tồn tại một sợi dây liên kết nhân tính vĩ đại. Tôi đã ngẫm nghĩ rất nhiều về điều đó, và giờ đây, điều tôi suy tư là thế này: Liệu sự hòa hợp cao cả và chân thành ấy có phải là điều không thể trở thành phổ quát trong nhân dân Nga đúng vào thời điểm thích hợp hay không? Tôi tin rằng điều đó sẽ xảy ra và thời điểm ấy đang cận kề.
Và về phần những người hầu, tôi xin nói thêm điều này: Thuở trẻ, tôi thường hay nổi giận với người hầu; nào là “đầu bếp dọn món quá nóng,” nào là “lính hầu chưa chải quần áo cho ta.” Nhưng điều đã thức tỉnh tôi khi ấy là suy nghĩ của người anh trai yêu dấu mà tôi từng được nghe từ thời thơ ấu: “Tôi là gì cho cam, để người khác phải phục vụ tôi và chịu đựng những mệnh lệnh của tôi trong cảnh nghèo hèn và dốt nát của họ?” Và lúc đó tôi đã ngạc nhiên tự hỏi sao những chân lý giản dị và hiển nhiên nhường ấy lại mất nhiều thời gian đến vậy để ngự trị trong tâm trí chúng ta.
Thế giới này không thể không có người hầu, nhưng hãy cư xử sao cho người đầy tớ của bạn được tự do trong tâm hồn hơn là khi anh ta không phải làm đầy tớ. Và tại sao tôi lại không thể làm người hầu cho chính người đầy tớ của mình, thậm chí để anh ta thấy điều đó, mà không hề có chút kiêu ngạo nào từ phía tôi hay sự ngờ vực nào từ phía anh ta? Tại sao người đầy tớ lại không thể giống như người thân ruột thịt trong nhà, để tôi có thể đón anh ta vào gia đình mình và hạnh phúc vì điều đó? Ngay cả bây giờ điều này cũng có thể thực hiện được, nhưng nó sẽ dẫn đến sự hòa hợp vĩ đại của nhân loại trong tương lai, khi con người không còn tìm kiếm người hầu cho mình, hay khao khát biến đồng loại thành kẻ ăn kẻ ở như hiện tại, mà ngược lại, sẽ khao khát bằng cả trái tim được làm tôi tớ cho tất cả mọi người, đúng như lời Tin Mừng đã dạy.
Và liệu có phải là một giấc mơ khi cuối cùng con người sẽ tìm thấy niềm vui của mình chỉ trong những hành động ánh sáng và lòng thương xót, chứ không phải trong những thú vui tàn nhẫn như hiện tại, trong sự phàm ăn, dâm ô, phô trương, khoe khoang và thói đố kỵ tranh đua lẫn nhau? Tôi đinh ninh tin rằng đó không phải là giấc mơ và thời điểm ấy đang đến gần. Người ta cười cợt và hỏi: “Thời điểm đó bao giờ mới tới và trông nó có vẻ gì là sắp tới không?” Tôi tin rằng với sự giúp đỡ của Chúa Kitô, chúng ta sẽ hoàn thành được đại sự này. Và trong lịch sử nhân loại, đã có biết bao ý tưởng từng bị coi là bất khả thi mười năm trước khi chúng xuất hiện! Thế nhưng khi giờ định mệnh đến, chúng đã đơm hoa kết trái và lan tỏa khắp toàn cầu. Mọi chuyện với chúng ta cũng sẽ như thế, và nhân dân chúng ta sẽ bừng sáng trên thế giới này, để rồi tất cả mọi người sẽ phải thốt lên rằng: “Hòn đá mà những người thợ xây loại bỏ nay đã trở thành viên đá góc tường.”
Và chúng ta có thể hỏi chính những kẻ ngạo mạn kia rằng: Nếu hy vọng của chúng tôi chỉ là một giấc mơ, thì bao giờ các ông mới tự xây dựng nên tòa lâu đài của mình và sắp xếp mọi thứ một cách công bằng chỉ bằng lý trí đơn thuần, mà không có Chúa Kitô? Nếu họ tuyên bố rằng chính họ mới là những kẻ đang tiến bước về phía sự hòa hợp, thì chỉ có những kẻ ngây thơ nhất trong số họ mới tin điều đó, khiến người ta phải ngạc nhiên tột độ trước sự ngây ngô ấy. Thật vậy, họ mới là những kẻ nuôi dưỡng những giấc mơ hoang đường hơn chúng ta. Họ hướng tới công lý, nhưng vì chối bỏ Chúa Kitô, họ sẽ kết thúc bằng việc nhấn chìm trái đất trong biển máu, bởi máu lại gọi đao kiếm, và ai cầm gươm sẽ chết vì gươm. Và nếu không có giao ước của Chúa Kitô, họ sẽ tàn sát lẫn nhau cho đến khi chỉ còn lại hai kẻ cuối cùng trên trái đất. Và ngay cả hai kẻ cuối cùng ấy cũng chẳng thể kìm chế sự kiêu ngạo của nhau, để rồi kẻ này sẽ giết kẻ kia rồi tự sát. Cục diện ấy đã xảy ra rồi, nếu không vì lời hứa của Chúa Kitô rằng vì lòng thương xót đối với những kẻ khiêm nhường, những ngày ấy sẽ được rút ngắn.
Khi tôi vẫn còn đang mặc bộ quân phục sĩ quan sau trận đấu gươm, tôi từng bàn về người hầu trong các buổi tiệc tùng xã giao, và tôi nhớ mọi người đã kinh ngạc biết bao về tôi. “Cái gì!” họ hỏi, “chúng ta phải bắt người hầu ngồi xuống ghế sô-pha và mời họ uống trà chắc?” Và tôi đáp lại họ: “Sao lại không, ít nhất là thỉnh thoảng?” Tất cả đều cười ồ lên. Câu hỏi của họ thật phù phiếm và câu trả lời của tôi khi ấy chưa thực sự rạch ròi; nhưng tư tưởng cốt lõi trong đó ở một mức độ nào đó là đúng đắn.
(g) Về sự cầu nguyện, tình yêu và sự tiếp xúc với các thế giới khác
Hỡi người thanh niên trẻ tuổi, chớ quên việc cầu nguyện. Mỗi lần con cầu nguyện, nếu đó là lời cầu nguyện từ đáy lòng, sẽ có những cảm xúc mới mẻ và ý nghĩa mới mẻ đọng lại trong đó, mang đến cho con nguồn can đảm mới, và con sẽ hiểu rằng cầu nguyện chính là một thứ giáo dục. Hãy nhớ rằng, mỗi ngày và bất cứ khi nào có thể, hãy lặp lại với chính mình: “Lạy Chúa, xin thương xót tất cả những ai đến trước tòa Ngài hôm nay.” Bởi vì cứ mỗi giờ mỗi phút, hàng ngàn sinh linh rời bỏ cuộc đời trên cõi thế này, và linh hồn họ diện kiến Thiên Chúa. Và có biết bao người trong số họ ra đi trong sự cô độc, vô danh, buồn tủi, héo hắt vì chẳng có ai thương khóc hay thậm chí chẳng ai biết họ từng sống hay chưa! Và kìa, có lẽ từ tận cùng góc bể chân trời, lời cầu nguyện của con cho sự an nghỉ của họ sẽ bay lên thấu Thiên Chúa, dẫu con không biết họ và họ cũng chẳng biết con. Cảm giác ấy thật xót xa làm sao đối với một linh hồn đang đứng trong nỗi kinh hoàng trước Đấng Tối Cao khi cảm nhận được rằng, ngay phút giây ấy, vẫn có một kẻ cầu nguyện cho mình, vẫn còn một đồng loại trên trái đất yêu thương lấy mình! Và Thiên Chúa sẽ nhìn xuống cả hai với ánh mắt nhân từ hơn, bởi vì nếu con đã tỏ lòng thương xót anh ta đến thế, thì Đấng vốn giàu lòng trắc ẩn và nhân từ vô biên kia sẽ còn thương xót đến nhường nào! Và Ngài sẽ tha thứ cho anh ta vì tấm lòng của con.
Hỡi các anh em, đừng sợ hãi tội lỗi của con người. Hãy yêu lấy con người ngay cả trong tội lỗi của họ, bởi vì đó chính là hình bóng của Tình yêu Thần thánh và là thứ tình yêu cao cả nhất trên cõi đời này. Hãy yêu mọi tạo vật của Chúa, toàn thể vũ trụ và từng hạt cát nhỏ bé trong đó. Hãy yêu từng chiếc lá, từng tia sáng của Chúa. Hãy yêu muôn thú, hãy yêu thực vật, hãy yêu vạn vật. Nếu con yêu mến vạn vật, con sẽ nhận ra mầu nhiệm thiêng liêng ẩn giấu trong vạn vật. Một khi đã nhận ra, con sẽ bắt đầu thấu hiểu nó sâu sắc hơn qua từng ngày. Và cuối cùng con sẽ đạt đến tình yêu bao trùm toàn cõi thế gian bằng một tình yêu ôm trọn tất cả. Hãy yêu loài vật: Thiên Chúa đã ban cho chúng những phôi thai của tư duy và niềm vui thanh thịnh. Đừng làm vẩn đục nó, đừng hành hạ chúng, đừng tước đoạt hạnh phúc của chúng, đừng đi ngược lại ý định của Thiên Chúa. Hỡi con người, đừng kiêu ngạo tự phụ rằng mình vượt trội hơn loài vật; chúng vô tội, còn con, với sự vĩ đại của mình, lại đang làm vấy bẩn trái đất bằng sự hiện diện của bản thân và để lại những dấu vết nhơ nhớp đằng sau—than ôi, điều đó đúng với hầu hết tất cả chúng ta! Hãy đặc biệt yêu thương trẻ nhỏ, bởi vì chúng cũng vô tội như các thiên thần; chúng sống để làm dịu mềm và thanh tẩy tâm hồn chúng ta, như thể để dẫn dắt chúng ta. Khốn thay cho kẻ nào làm tổn thương một đứa trẻ! Cha Anfim đã dạy tôi biết yêu thương trẻ nhỏ. Con người nhân hậu và trầm lặng ấy thường hay dùng những đồng xu lẻ kiếm được trong các chuyến đi để mua kẹo bánh cho lũ trẻ. Cha không thể đi qua một đứa trẻ nào mà không xúc động. Bản chất con người ấy là thế.
Trước một số ý nghĩ, người ta không khỏi bối rối, đặc biệt là khi chứng kiến tội lỗi của loài người, và tự hỏi liệu mình nên dùng bạo lực hay tình yêu khiêm nhường. Hãy luôn chọn tình yêu khiêm nhường. Một khi con đã quyết định điều đó một lần là mãi mãi, con có thể khuất phục cả thế giới. Lòng khiêm nhường đầy yêu thương mang sức mạnh kỳ diệu, là thứ mạnh mẽ nhất trên đời, và chẳng có gì có thể sánh được.
