Trước hết, Alyosha tìm đến nhà cha. Trên đường đi, cậu chợt nhớ ra hôm trước cha đã khăng khăng dặn cậu tới mà không được để anh Ivan nhìn thấy. “Tại sao lại phải thế nhỉ?” Alyosha đột ngột tự hỏi. “Dẫu cha có điều gì cần nói riêng với mình, thì tại sao mình lại phải lén lút như vậy? Có lẽ hôm qua ông chỉ nói năng lung tung trong lúc đang phấn khích mà thôi,” cậu tự nhủ. Tuy nhiên, cậu cảm thấy rất mừng khi Marfa Ignatyevna, người ra mở cổng vườn cho cậu (hóa ra Grigory đang ốm nằm liệt giường trong căn nhà nhỏ), trả lời rằng Ivan Fyodorovitch đã đi ra ngoài từ hai tiếng trước.

“Còn cha cháu thì sao?”

“Ông ấy đã dậy, đang ngồi uống cà phê,” Marfa đáp, giọng hơi khô khan.

Alyosha bước vào. Lão già đang ngồi một mình bên bàn, mặc áo ngủ và khoác một chiếc áo khoác ngoài cũ kỹ. Lão đang giải trí bằng cách xem qua mấy sổ sách kế toán, dù xem chẳng mấy để tâm. Trong nhà vắng tanh, vì Smerdyakov cũng đã ra ngoài đi chợ. Dù đã dậy sớm và cố tỏ ra vững vàng, lão trông vẫn mệt mỏi và rệu rã. Trán lão, nơi những vết bầm tím to tướng thâm tím xuất hiện từ đêm qua, được băng lại bằng một chiếc khăn tay đỏ; mũi lão cũng sưng vù lên trong đêm, lấm tấm vài vết bầm nhỏ hơn, khiến cả khuôn mặt lão trông đặc biệt hiểm độc và cáu kỉnh. Lão già nhận thức được điều này, nên khi Alyosha bước vào, lão ném một cái nhìn thù địch về phía cậu.

“Cà phê nguội ngắt rồi,” lão gắt gỏng; “Tao chẳng mời mày uống đâu. Hôm nay tao chỉ dặn làm món súp cá chay, và tao không mời ai chia sẻ cùng cả. Mày đến đây làm gì?”

“Cháu đến xem sức khỏe của cha thế nào thôi,” Alyosha nói.

“Ừ. Hơn nữa, hôm qua tao đã bảo mày đến. Mà cũng chẳng có gì quan trọng đâu. Mày không cần phải bận tâm làm gì. Nhưng tao biết ngay là mày sẽ tò mò mò đến mà.”

Lão nói những lời đó với vẻ gần như thù địch. Cùng lúc đó, lão đứng dậy, lo lắng nhìn vào tấm gương (có lẽ là lần thứ bốn mươi trong sáng hôm nay) để xem xét cái mũi của mình. Lão cũng bắt đầu buộc lại chiếc khăn đỏ trên trán sao cho trông bảnh bao hơn.

“Màu đỏ thế này mới được. Chứ cứ đeo khăn trắng trông chẳng khác nào ở trong bệnh viện,” lão nhận xét đầy vẻ triết lý. “Thế nào, tình hình bên kia ra sao? Lão trưởng tu viện của mày thế nào rồi?”

“Ông ấy đang rất yếu; có lẽ ông ấy sẽ qua đời trong hôm nay,” Alyosha đáp. Nhưng cha cậu chẳng hề lắng nghe, và đã quên khuấy ngay câu hỏi của chính mình.

“Thằng Ivan đi rồi,” lão đột ngột nói. “Nó đang cố hết sức để cướp bằng được vị hôn thê của thằng Mitya. Đó là lý do tại sao nó lại ở đây,” lão nói thêm một cách đầy ác ý, rồi nhếch mép nhìn Alyosha.

“Chắc là anh ấy không nói với cha thế đâu nhỉ?” Alyosha hỏi.

“Có, nó nói lâu rồi. Mày có tin được không, nó nói với tao từ ba tuần trước cơ đấy? Mày không nghĩ là nó cũng đến đây để giết tao đấy chứ? Chắc hẳn nó phải có mục đích gì mới đến chứ.”

“Cha nói gì vậy? Tại sao cha lại nói những điều như thế?” Alyosha lo lắng hỏi.

“Nó không đòi tiền, đúng thế, nhưng nó cũng đừng hòng lấy được của tao một xu. Tao dự định sống lâu nhất có thể, mày cũng nên biết điều đó đi, con trai Alexey Fyodorovitch yêu quý của tao ạ, thế nên tao cần từng xu một, và tao càng sống lâu thì càng cần nhiều tiền hơn,” lão vừa nói vừa đi đi lại lại từ góc này sang góc kia của căn phòng, đôi tay vẫn đút trong túi chiếc áo khoác ngoài rộng thùng thình cáu bẩn làm bằng vải cotton màu vàng. “Ở tuổi năm mươi lăm, tao vẫn còn phong độ chán, nhưng tao muốn duy trì vẻ này thêm hai mươi năm nữa. Mày biết đấy, càng già đi thì tao càng chẳng ra dáng gì nữa. Mấy cô ả sẽ chẳng tự nguyện tìm đến tao đâu, vì thế tao cần tiền. Vậy nên tao ngày càng tích cóp nhiều hơn, chỉ vì bản thân tao thôi, con trai Alexey Fyodorovitch thân mến ạ. Mày cứ biết thế đi. Bởi vì tao định cứ tiếp tục sống trong tội lỗi cho đến tận cùng, tao nói cho mày hay. Vì tội lỗi ngọt ngào lắm; ai cũng chê bai nó, nhưng ai cũng sống trong đó cả thôi, chỉ có điều người ta làm lén lút, còn tao thì công khai. Thế nên mấy kẻ tội lỗi khác mới lao vào chỉ trích tao vì tao quá thật thà. Còn cái thiên đường của mày ấy, Alexey Fyodorovitch à, tao không khoái đâu, nói cho mày biết nhé; và thiên đường của mày cũng chẳng phải chỗ cho một quý ông đâu, dù nó có tồn tại đi chăng nữa. Tao tin rằng rồi tao sẽ chìm vào giấc ngủ và chẳng bao giờ tỉnh dậy nữa, thế thôi. Mày cứ cầu nguyện cho linh hồn tao nếu mày thích. Còn nếu mày không muốn thì thôi, mặc xác mày! Đó là triết lý của tao đấy. Hôm qua thằng Ivan nói chuyện cũng hay ra phết, mặc dù lúc đó tất cả bọn tao đều say khướt. Ivan là một gã tự phụ, nhưng nó chẳng có chút học thức nào... cũng chẳng có giáo dục gì ráo. Nó cứ ngồi im lặng rồi cười khẩy người ta mà chẳng nói năng gì—chính cái đó mới là thứ giúp nó trụ lại được.”

Alyosha lặng lẽ lắng nghe lão.

“Tại sao nó không chịu nói chuyện với tao? Nếu nó có nói, thì nó lại làm bộ làm tịch. Thằng Ivan nhà mày là một tên khốn nạn! Và tao sẽ cưới Grushenka ngay lập tức nếu tao muốn. Bởi vì nếu mày có tiền, Alexey Fyodorovitch ạ, mày chỉ cần muốn là sẽ có được mọi thứ. Đó là điều mà thằng Ivan sợ, nó đang rình rập để ngăn cản tao cưới vợ, và đó là lý do tại sao nó xúi giục thằng Mitya tự đi cưới Grushenka. Nó hy vọng dùng cách đó để ngăn cản tao đến với Grushenka (như thể tao sẽ để lại tiền cho nó nếu tao không cưới ả vậy!). Hơn nữa, nếu thằng Mitya cưới Grushenka, thằng Ivan sẽ cướp lấy vị hôn thê giàu có của nó, đó mới là điều nó đang toan tính! Nó là một tên khốn, thằng Ivan nhà mày ấy!”

“Sao cha lại gắt gỏng thế! Chắc tại chuyện hôm qua thôi; tốt hơn hết là cha nên nằm nghỉ đi,” Alyosha nói.

“Đấy! Mày lại nói thế,” lão già chợt nhận xét, như thể điều đó vừa mới nảy ra trong đầu lão lần đầu tiên, “và tao không giận mày. Nhưng nếu là thằng Ivan nói câu đó, thì tao đã nổi cáu với nó rồi. Chỉ có ở bên mày tao mới thấy dễ chịu đôi chút, chứ không thì mày biết đấy, tao là kẻ xấu tính mà.”

“Cha không xấu tính đâu, chỉ là tâm tính cha bị méo mó thôi,” Alyosha mỉm cười nói.

“Nghe này. Sáng nay tao đã định tống cổ tên côn đồ Mitya vào tù, mà giờ tao chẳng biết phải quyết định thế nào nữa. Tất nhiên là trong thời đại tân thời này, cha mẹ bị coi là một định kiến cổ hủ, nhưng ngay cả bây giờ, pháp luật cũng không cho phép mày lôi người cha già của mày ra mà túm tóc, đá vào mặt ông ta ngay trong chính nhà ông ta, và huênh hoang rằng sẽ giết chết ông ta—tất cả đều trước mặt nhân chứng. Nếu tao muốn, tao có thể nghiền nát nó và tống cổ nó vào tù ngay vì những gì nó làm hôm qua.”

“Vậy là cha không định kiện cáo gì à?”

“Thằng Ivan đã can tao. Tao chẳng cần quan tâm đến Ivan, nhưng còn một điều khác.”

Và cúi người về phía Alyosha, lão tiếp tục với vẻ tâm tình, giọng thì thào:

“Nếu tao tống tên côn đồ đó vào tù, ả ta sẽ nghe tin và chạy đến thăm nó ngay lập tức. Nhưng nếu ả nghe tin nó đã đánh tao, một ông già yếu ớt, đến mức thừa sống thiếu chết, thì có lẽ ả sẽ từ bỏ nó và quay sang với tao... Vì ả ta là thế đấy, mọi thứ đều trái ngược. Tao hiểu ả rõ như lòng bàn tay! Mày có muốn làm chút rượu mạnh không? Uống chút cà phê nguội đi, tao sẽ đổ thêm một phần tư ly rượu mạnh vào, ngon tuyệt đấy, con trai ạ.”

“Không, cháu cảm ơn. Cháu xin lấy cái bánh mì này được không ạ,” Alyosha nói, rồi cầm lấy ổ bánh mì Pháp nửa xu, bỏ vào túi chiếc áo dòng của mình. “Và cha cũng đừng uống rượu mạnh thì hơn,” cậu e dè đề nghị, nhìn vào mặt lão già.

“Mày nói đúng đấy, nó làm thần kinh tao kích động chứ chẳng làm dịu đi được. Chỉ một ly nhỏ thôi. Tao sẽ lấy nó trong tủ ra.”

Lão mở khóa tủ, rót một ly, uống cạn, rồi khóa tủ lại và cất chìa khóa vào túi.

“Thế là đủ. Một ly không giết chết tao được đâu.”

“Cha thấy không, bây giờ tâm trạng cha tốt hơn rồi đấy,” Alyosha mỉm cười nói.

“Hừ! Tao quý mày ngay cả khi không có rượu, nhưng với mấy tên khốn thì tao cũng là một tên khốn. Thằng Ivan không chịu đi Tchermashnya—tại sao lại thế nhỉ? Nó muốn rình xem tao cho con Grushenka bao nhiêu tiền nếu ả đến. Bọn chúng đều là lũ khốn! Nhưng tao không nhận ra nổi thằng Ivan, tao chẳng hiểu gì về nó cả. Nó từ đâu ra thế không biết? Tâm hồn nó chẳng thuộc về gia đình này. Như thể tao sẽ để lại cho nó cái gì đó không bằng! Tao sẽ chẳng để lại di chúc gì hết, mày cứ biết thế đi. Và tao sẽ nghiền nát thằng Mitya như một con bọ cánh cứng vậy. Đêm nào tao cũng nghiền mấy con bọ đen bằng dép; chúng nó kêu lạo xạo khi mày giẫm lên. Và thằng Mitya của mày cũng sẽ kêu lạo xạo như thế. Thằng Mitya của mày, vì mày yêu nó mà. Phải, mày yêu nó và tao không sợ việc mày yêu nó đâu. Nhưng nếu thằng Ivan mà yêu nó thì tao mới phải sợ cho chính bản thân mình. Nhưng Ivan chẳng yêu ai cả. Ivan không phải người của chúng ta. Những kẻ như Ivan không phải loại của chúng ta đâu, con trai ạ. Chúng nó như một đám bụi. Khi gió thổi qua, đám bụi sẽ tan biến... Tao đã có một ý nghĩ ngớ ngẩn trong đầu khi bảo mày đến hôm nay; tao muốn tìm hiểu từ mày chuyện thằng Mitya. Nếu bây giờ tao đưa cho nó một nghìn hoặc có lẽ là hai nghìn, liệu cái thằng khốn cùng đó có đồng ý biến đi vĩnh viễn trong vòng năm năm, hay tốt hơn là ba mươi lăm năm, và không dính dáng gì đến Grushenka, từ bỏ ả một lần cho xong, hả?”

“Cháu—cháu sẽ hỏi anh ấy,” Alyosha ấp úng. “Nếu cha đưa cho anh ấy ba nghìn, có lẽ—”

“Vớ vẩn! Mày không cần phải hỏi nó bây giờ, không cần thiết! Tao đổi ý rồi. Đó là ý nghĩ ngớ ngẩn của tao thôi. Tao sẽ không đưa cho nó gì cả, không một xu, tao muốn giữ tiền cho bản thân tao,” lão già hét lên, xua tay. “Tao sẽ nghiền nát nó như con bọ mà chẳng cần tốn xu nào. Đừng nói gì với nó kẻo nó lại bắt đầu nuôi hy vọng. Mày chẳng còn gì để làm ở đây đâu, không cần ở lại làm gì. Con bé hôn thê của nó, Katerina Ivanovna, người mà nó giấu giếm tao kỹ lưỡng bấy lâu nay, rốt cuộc có định cưới nó không? Tao nhớ là mày đã đến thăm nó hôm qua, phải không?”

“Không gì có thể khiến cô ấy từ bỏ anh ấy.”

“Đấy mày thấy chưa, mấy cô tiểu thư đài các này yêu một gã trăng hoa và đốn mạt sâu đậm đến thế nào. Những cô tiểu thư xanh xao ấy thật tội nghiệp, tao nói cho mà nghe, rất khác với... À, nếu tao có tuổi trẻ và vẻ ngoài của ngày đó (vì tao còn bảnh bao hơn nó lúc hai mươi tám tuổi) thì tao đã là một kẻ chinh phục vĩ đại giống như nó rồi. Nó là một gã thấp hèn! Nhưng dù sao thì nó cũng đừng hòng có được Grushenka, đừng hòng! Tao sẽ nghiền nát nó!”

Cơn giận của lão quay trở lại khi nói những lời cuối cùng.

“Mày đi đi. Hôm nay mày không còn gì để làm ở đây nữa,” lão gắt gỏng.

Alyosha tiến lại gần để chào tạm biệt và hôn lên vai lão.

“Thế là sao?” Lão già hơi ngạc nhiên. “Chúng ta còn gặp lại nhau mà, hay mày nghĩ là không?”

“Không phải đâu ạ, cháu chỉ làm vậy thôi, không có ý gì cả.”

“Tao cũng vậy, tao chẳng có ý gì cả,” lão già nhìn cậu nói. “Nghe này, nghe này,” lão hét vọng theo cậu, “nhanh nhanh mà quay lại nhé, tao sẽ làm món súp cá cho mày, loại ngon tuyệt ấy, không giống như hôm nay đâu. Nhớ phải đến đấy! Mai hãy đến, nghe chưa, ngày mai đấy!”

Và ngay khi Alyosha vừa bước ra khỏi cửa, lão lại tiến về phía tủ, rót thêm nửa ly nữa.

“Tao sẽ không uống thêm nữa đâu!” lão lẩm bẩm, hắng giọng, rồi lại khóa tủ và cất chìa khóa vào túi. Sau đó lão đi vào phòng ngủ, nằm xuống giường, kiệt sức, và chỉ trong một phút, lão đã chìm vào giấc ngủ.