Thế là vào một ngày tháng Mười lập đông lạnh giá, tuyết rơi và gió lộng ấy, Kolya Krassotkin đang ngồi ở nhà. Hôm nay là chủ nhật nên không phải đến lớp. Đồng hồ vừa điểm mười một giờ, và cậu rất muốn ra ngoài vì “có việc cực kỳ quan trọng”, nhưng cậu lại bị bắt ở nhà để trông coi nhà cửa, bởi vì ngẫu nhiên là tất cả người lớn trong nhà đều đi vắng do một sự kiện bất ngờ và kỳ lạ. Bà Krassotkin đã cho một người vợ bác sĩ cùng hai đứa con nhỏ thuê hai căn phòng nhỏ, tách biệt với phần còn lại của ngôi nhà bằng một hành lang. Người phụ nữ này trạc tuổi Anna Fyodorovna và là một người bạn thân thiết của bà. Chồng cô, một vị bác sĩ, đã rời đi từ mười hai tháng trước, ban đầu đến Orenburg rồi tới Tashkend, và suốt sáu tháng qua cô không nhận được bất kỳ tin tức nào từ ông. Nếu không có tình bạn với bà Krassotkin — điều mang lại chút an ủi cho người phụ nữ bị bỏ rơi — thì chắc chắn cô đã chìm nghỉm trong nước mắt rồi. Và giờ đây, để tăng thêm phần bất hạnh, Katerina, người hầu duy nhất của cô, bỗng nhiên vào tối hôm trước lại thông báo khiến cho nữ chủ nhân ngỡ ngàng rằng cô dự định sẽ sinh con trước khi trời sáng. Mọi người đều thấy gần như là một điều kỳ diệu khi trước đó không ai nhận ra dấu hiệu mang bầu của cô. Người vợ bác sĩ kinh ngạc quyết định chuyển Katerina đi khi vẫn còn kịp đến một cơ sở trong thị trấn do một bà đỡ quản lý dành cho những trường hợp khẩn cấp như vậy. Vì rất quý trọng người hầu của mình, cô nhanh chóng thực hiện kế hoạch này và ở lại đó để chăm sóc cô ta. Đến sáng, toàn bộ sự thông cảm và lòng nhiệt huyết của bà Krassotkin đều được huy động để hỗ trợ và kêu gọi sự giúp đỡ từ người khác cho hoàn cảnh ấy.
Thế là cả hai người phụ nữ đều vắng nhà, còn Agafya — người hầu của nhà Krassotkin — thì đã đi chợ, thế là Kolya tạm thời phải ở nhà để bảo vệ và chăm sóc “mấy đứa nhóc”, tức là con trai và con gái của người vợ bác sĩ đang bị bỏ lại một mình. Kolya không hề sợ việc giữ nhà, vả lại cậu còn có chú chó Perezvon, con vật đã được lệnh nằm rạp xuống và tuyệt đối không được nhúc nhích dưới chiếc ghế băng ở sảnh. Mỗi lần Kolya đi đi lại lại qua các phòng rồi bước ra sảnh, chú chó lại lắc đầu và đập đuôi hai tiếng thật kêu đầy vẻ lấy lòng, nhưng hỡi ôi! tiếng còi để giải thoát cho nó vẫn chưa vang lên. Kolya nghiêm nghị nhìn chú chó tội nghiệp, khiến nó lại ngoan ngoãn quay về tư thế cứng đờ. Điều duy nhất khiến Kolya bận tâm chính là “mấy đứa nhóc”. Đương nhiên là cậu nhìn cuộc phiêu lưu bất ngờ của Katerina với vẻ khinh bỉ tột cùng, nhưng cậu lại rất quý mến “bọn trẻ” đang bơ vơ và đã mang cho chúng một cuốn sách tranh. Nastya, đứa chị lớn tám tuổi, đã biết đọc, còn Kostya, đứa em trai bảy tuổi, rất thích được chị đọc cho nghe. Krassotkin tất nhiên có thể mang lại những trò giải trí thú vị hơn cho chúng. Cậu có thể bắt chúng đứng sóng đôi rồi chơi trò đánh trận giả, hoặc bắt chúng đi trốn khắp nhà. Cậu đã làm thế không chỉ một lần và chẳng ngượng ngùng gì sạch, đến mức từng có lời đồn thổi ở trường rằng Krassotkin chuyên chơi trò cưỡi ngựa với mấy đứa nhỏ thuê trọ ở nhà, vừa bước đi vừa nghếch đầu sang một bên như con ngựa kéo xe hàng. Nhưng Krassotkin đã kiêu hãnh gạt phắt lời châm chọc ấy đi, chỉ ra rằng việc chơi trò ngựa gỗ với những đứa trẻ bằng tuổi mình, những cậu nhóc mười ba tuổi, thì chắc chắn là đáng xấu hổ “vào thời điểm này”, nhưng cậu làm thế vì “mấy đứa nhóc” đơn giản là vì cậu quý chúng, và chẳng ai có quyền chất vấn tình cảm của cậu cả. Hai đứa nhỏ thì sùng bái cậu hết mực.
Nhưng vào dịp này thì cậu chẳng có tâm trí đâu mà chơi đùa. Cậu đang có những việc cực kỳ quan trọng của riêng mình, một thứ gì đó gần như vô cùng bí ẩn. Trong khi đó thời gian cứ trôi qua mà Agafya — người mà cậu có thể gửi gắm lũ trẻ — vẫn chưa từ chợ về. Cậu đã mấy lần bước qua hành lang, mở cửa phòng của người thuê trọ và lo lắng nhìn “mấy đứa nhóc” đang ngồi đọc sách theo đúng lời cậu dặn. Mỗi lần cậu mở cửa, chúng lại cười toe toét nhìn cậu, hy vọng rằng cậu sẽ bước vào và làm một điều gì đó thật vui vẻ và thú vị. Nhưng Kolya đang bận lòng nên không bước vào.
Cuối cùng thì đồng hồ cũng điểm mười một giờ và cậu quyết định một lần cho dứt khoát rằng nếu con mụ Agafya “khốn kiếp” ấy mà không quay về trong vòng mười phút thì cậu cứ thế đi mà không đợi mụ nữa, dĩ nhiên là bắt “mấy đứa nhóc” phải hứa là sẽ thật dũng cảm khi vắng bóng cậu, không được nghịch ngợm và không được khóc vì sợ hãi. Nghĩ thế, cậu liền mặc chiếc áo bành tô mùa đông bằng vải bông chần có cổ lông mèo, quàng túi xách qua vai, và phớt lờ những lời nài nỉ lặp đi lặp lại của mẹ rằng phải luôn mang ủng cao su vào những ngày trời lạnh thế này, cậu nhìn chúng với vẻ khinh miệt khi bước qua sảnh và chỉ đi mỗi đôi giày da ra ngoài. Perezvon, khi nhìn thấy cậu mặc đồ đi ra ngoài, bắt đầu đập đuôi một cách hồi hộp nhưng đầy mạnh mẽ xuống sàn. Toàn thân run rẩy, nó thậm chí còn phát ra tiếng rên rỉ đáng thương. Nhưng Kolya, khi chứng kiến sự phấn khích tột độ của chú chó, lại cho rằng đó là hành vi phạm kỷ luật, nên tiếp tục bắt nó nằm dưới ghế băng thêm một phút nữa, và chỉ đến khi đã mở cánh cửa thông ra hành lang, cậu mới huýt còi gọi nó. Chú chóồm dậy như một sinh vật phát cuồng và lao vút lên trước mặt cậu đầy phấn khích.
Kolya đẩy cửa hé nhìn “mấy đứa nhóc”. Cả hai vẫn đang ngồi bên bàn như trước, không đọc sách mà đang tranh luận sôi nổi về điều gì đó. Lũ trẻ thường xuyên tranh cãi với nhau về những vấn đề sinh động khác nhau trong cuộc sống, và Nastya vì lớn tuổi hơn nên luôn giành phần thắng. Nếu Kostya không đồng tình với con bé, cậu nhóc hầu như luôn cầu viện Kolya Krassotkin, và phán quyết của cậu được cả hai coi là chân lý không thể lay chuyển. Lần này cuộc tranh luận của “mấy đứa nhóc” có vẻ làm Krassotkin hứng thú, thế là cậu đứng ngây ra ở hành lang để lắng nghe. Bọn trẻ thấy cậu đang nghe thì càng hăng hái tranh cãi dữ dội hơn.
— Em tuyệt đối, tuyệt đối không bao giờ tin — Nastya huyên thuyên — rằng mấy bà già lại nhặt được em bé ở giữa những luống bắp cải trong vườn rau đâu. Giờ là mùa đông rồi và làm gì có bắp cải nào, thế nên bà già không thể nào kiếm cho Katerina một đứa con gái được.
Kolya tự huýt sáo một mình.
— Hoặc có lẽ họ mang trẻ con từ đâu đến thật, nhưng chỉ cho những ai đã kết hôn thôi.
Kostya trân trân nhìn Nastya và lắng nghe, vẻ mặt suy tư trầm ngâm.
— Nastya, sao mà em ngốc thế! — cuối cùng cậu nhóc kiên quyết và bình tĩnh nói — Katerina làm sao có em bé được khi cô ấy có chồng đâu cơ chứ?
Nastya nổi cáu.
— Chẳng biết gì cả! — con bé bực bội gạt đi — Biết đâu cô ấy có chồng, chỉ là anh ta đang ở tù, nên giờ cô ấy mới có em bé chứ bộ.
— Thế chồng cô ấy ở tù thật à? — Kostya thực tế nghiêm túc hỏi lại.
— Hoặc là, để em bảo cái này — Nastya bốc đồng cắt ngang, hoàn toàn chối bỏ và quên sạch giả thuyết ban đầu của mình — Cô ấy không có chồng, anh nói đúng ở điểm đó, nhưng cô ấy rất muốn lấy chồng, và thế là cô ấy cứ nghĩ về chuyện kết hôn, cứ nghĩ mãi nghĩ hoài cho đến tận bây giờ thì cô ấy có được nó, ý em là không phải có chồng mà là có em bé.
— Ờ, có lẽ thế — Kostya đồng tình, hoàn toàn bị khuất phục — Nhưng trước em có nói thế đâu. Thế thì sao anh biết được chứ?
— Nào, mấy đứa nhóc — Kolya vừa nói vừa bước vào phòng — Anh thấy hai đứa đúng là những kẻ khủng khiếp đấy.
— Cả Perezvon cũng đi cùng anh kìa! — Kostya cười toe toét, bắt đầu búng tay và gọi Perezvon.
— Anh đang gặp rắc rối đây, mấy đứa ạ — Krassotkin ra vẻ trang trọng mở lời — Và hai đứa phải giúp anh. Mấy giờ rồi mà con mụ Agafya vẫn chưa ló mặt về, chắc chắn là mụ ấy gãy chân ở đâu rồi. Anh phải ra ngoài. Hai đứa có cho anh đi không?
Lũ trẻ lo lắng nhìn nhau. Gương mặt đang cười của chúng thoáng hiện vẻ bất an, nhưng chúng vẫn chưa hoàn toàn hiểu được điều gì đang được chờ đợi từ mình.
— Lúc anh đi vắng hai đứa không được nghịch ngợm chứ? Không được trèo lên tủ rồi ngã gãy chân nhé? Không được sợ hãi khi ở nhà một mình rồi khóc lóc đấy nhé?
Vẻ mặt vô cùng chán nản hiện lên trên khuôn mặt lũ trẻ.
— Và anh có thể cho hai đứa xem thứ này như một phần thưởng, một khẩu đại bác bằng đồng nhỏ xíu có thể bắn được bằng thuốc súng thật đấy.
Gương mặt lũ trẻ bừng sáng ngay lập tức. — Cho chúng em xem đại bác đi — Kostya rạng rỡ nói.
Krassotkin thọc tay vào túi xách, lôi ra một khẩu đại bác bằng đồng nhỏ đặt lên bàn.
— A, thể nào tụi em cũng hỏi câu đó mà! Nhìn đi, nó có bánh xe đấy nhé — Cậu đẩy món đồ chơi trượt dọc theo mặt bàn — Và nó cũng có thể nhả đạn được nữa đấy. Có thể nạp đạn bi rồi bắn phè phè.
— Thế nó có thể giết chết ai không anh?
— Giết chết ai cũng được chứ; chỉ cần nhắm vào bất kỳ ai là xong — rồi Krassotkin giải thích chỗ nào phải nhét thuốc súng vào, chỗ nào phải thả đạn bi vào, chỉ cho chúng thấy một cái lỗ nhỏ xíu như lỗ ngòi pháo, và bảo chúng rằng nó có sức giật lùi khi bắn.
Lũ trẻ chăm chú lắng nghe với sự hào hứng tột độ. Điều khiến trí tưởng tượng của chúng bị kích thích mạnh mẽ nhất chính là việc khẩu đại bác có thể giật lùi.
— Thế anh có thuốc súng không? — Nastya gặng hỏi.
— Có chứ.
— Cho tụi em xem cả thuốc súng đi anh — con bé kéo dài giọng với nụ cười nài nỉ.
Krassotkin lại thọc tay vào túi xách lôi ra một chiếc bình nhỏ chứa một ít thuốc súng thật. Cậu còn có cả đạn bi được gói trong một mẩu giấy xoắn lại. Cậu thậm chí còn mở nút bình và trút một ít thuốc súng ra lòng bàn tay.
— Người ta phải cẩn thận không để lửa ở quanh đây, kẻo nó phát nổ và tiêu diệt tất cả chúng ta đấy — Krassotkin cảnh báo với vẻ đầy kích động.
Lũ trẻ đăm đăm nhìn hạt thuốc súng với nỗi sợ hãi kính cẩn chỉ càng làm tăng thêm sự thích thú của chúng. Nhưng Kostya lại thích đạn bi hơn.
— Thế đạn bi có cháy không anh? — cậu nhóc hỏi.
— Không, nó không cháy.
— Cho em một ít đạn bi đi — cậu nài nỉ xin xỏ.
— Anh sẽ cho một ít; nào, cầm lấy đi, nhưng đừng có khoe với mẹ trước khi anh về đấy, không thì thể nào mẹ cũng tưởng đấy là thuốc súng, rồi chết khiếp lên và cho tụi em một trận đòn roi cho xem.
— Mẹ có bao giờ đánh tụi em đâu — Nastya lên tiếng bác bỏ ngay lập tức.
— Anh biết chứ, anh nói thế chỉ để cho có vần có điệu câu chuyện thôi. Và tụi em cũng đừng bao giờ lừa dối mẹ ngoại trừ lần này thôi nhé, cho đến khi anh về. Thế nhé mấy nhóc, anh đi được chưa nào? Khi anh đi rồi hai đứa không được sợ hãi và khóc lóc đấy nhé?
— Bọn em ch—ắ—c chắn sẽ khóc đấy — Kostya kéo dài giọng, đã chực khóc đến nơi rồi.
— Bọn em sẽ khóc, nhất định bọn em sẽ khóc cho mà xem — Nastya rụt rè hùa theo.
— Ồ lũ trẻ ơi, lũ trẻ ơi, những năm tháng của các em mới chứa đựng biết bao hiểm nguy làm sao! Chẳng còn cách nào khác, mấy con gà con của anh ạ, anh sẽ phải ở lại với các em không biết đến bao giờ đây. Và thời gian cứ trôi, thời gian cứ trôi, ối chao là chao!
— Bảo Perezvon giả vờ chết đi anh! — Kostya nài nỉ.
— Không còn cách nào khác, chúng ta phải nhờ đến tài năng của Perezvon thôi. Ici, Perezvon (Lại đây, Perezvon). — Và Kolya bắt đầu ra lệnh cho chú chó, và nó thực hiện toàn bộ các trò biểu diễn của mình.
Đó là một chú chó lông xù, cỡ trung bình, có bộ lông màu xám hoa cà. Nó bị mù mắt phải và tai trái bị rách. Nó rên rỉ và nhảy nhót, đứng và đi bằng hai chân sau, nằm ngửa với bốn cẳng chổng lên trời, cứng đờ như thể đã chết. Trong lúc màn biểu diễn cuối cùng này đang diễn ra, cánh cửa mở ra và Agafya — người hầu của bà Krassotkin, một phụ nữ mập mạp bốn mươi tuổi bị rỗ mặt — xuất hiện ở khung cửa. Mụ đã đi chợ về và tay cầm một túi đầy thực phẩm. Tay trái xách túi đồ ăn, mụ đứng im lặng để xem chú chó biểu diễn. Dù Kolya từng mong mỏi mụ về biết bao, cậu vẫn không cắt ngắn màn trình diễn, và sau khi bắt Perezvon nằm chết trong khoảng thời gian thông thường, cuối cùng cậu mới huýt còi gọi nó. Chú chóồm dậy và bắt đầu nhảy cẫng lên sung sướng vì đã hoàn thành nhiệm vụ.
— Nghĩ xem kìa, đúng là một con chó! — Agafya ra vẻ triết lý nhận xét.
— Sao bà về muộn thế hả đồ cái mụ đàn bà kia? — Krassotkin nghiêm khắc hỏi.
— Cái mụ đàn bà kia cơ đấy! Đi đi cho mẻ, đồ ranh con.
— Ranh con á?
— Ừ, ranh con đấy. Việc quái gì mà tao phải về muộn; tao mà về muộn thì chắc chắn là tao có lý do chính đáng rồi — Agafya lầm bầm, quay sang bận rộn với cái lò sưởi mà chẳng hề có chút tức giận hay khó chịu nào trong giọng nói. Trái lại, mụ có vẻ rất hào hứng khi được đấu khẩu với cậu chủ nhỏ vui tính của mình.
— Nghe này cái người phụ nữ phù phiếm kia — Krassotkin đứng dậy khỏi ghế sofa bắt đầu nói — Bà có dám thề bằng tất cả những gì thiêng liêng nhất trên đời này và cả một thứ gì khác nữa rằng bà sẽ canh chừng cẩn thận mấy đứa nhóc trong lúc tôi vắng nhà không? Tôi sắp đi ra ngoài đây.
— Chứ đời nào tao lại phải thề thốt cơ chứ? — Agafya cười phá lên — Không có lời thề thì tao vẫn cứ trông chừng chúng nó thôi.
— Không, bà phải thề bằng sự cứu rỗi vĩnh hằng của mình cơ. Bằng không thì tôi chẳng đi đâu cả.
— Ờ thế thì đừng đi nữa. Thì sao nào? Ngoài trời lạnh lắm; ở quách nhà đi.
— Mấy nhóc — Kolya quay sang lũ trẻ — Người phụ nữ này sẽ ở lại với các em cho đến khi anh về hoặc cho đến khi mẹ các em về, vì lẽ ra mẹ các em phải về từ lâu lắm rồi mới đúng. Mụ ấy cũng sẽ cho các em ăn trưa nữa. Mụ sẽ cho chúng nó ăn chứ, hả Agafya?
— Chuyện đó thì tao lo được.
— Tạm biệt mấy chú gà con nhé, anh đi với tâm hồn thanh thản đây. Còn bà già — cậu hạ giọng nói với vẻ nghiêm túc khi đi ngang qua Agafya — tôi mong bà hãy tha thiết thương lấy cái tuổi ngây thơ của chúng mà đừng có kể lể mớ chuyện nhảm nhí của mấy bà già về Katerina cho chúng nó nghe đấy nhé. Ici, Perezvon!
