Cậu thực sự đến muộn. Mọi người đã chờ cậu và thậm chí đã định khiêng cỗ quan tài nhỏ xinh xắn được trang hoàng hoa lá ấy ra nhà thờ mà không có cậu. Đó là cỗ quan tài của cậu bé Ilusha tội nghiệp. Cậu đã qua đời hai ngày sau khi Mitya bị tuyên án. Ngay tại cổng nhà, Alyosha được đón chào bởi những tiếng reo hò của lũ trẻ, những bạn học của Ilusha. Tất cả bọn chúng đều sốt ruột mong chờ cậu và mừng rỡ vì cuối cùng cậu đã đến. Có khoảng mười hai đứa, đứa nào cũng đeo cặp hoặc túi sách trên vai. “Cha sẽ khóc đấy, hãy ở bên cha nhé,” Ilusha từng dặn dò chúng khi lâm chung, và lũ trẻ vẫn khắc ghi điều đó. Kolya Krassotkin là đứa đi đầu trong số chúng.
“Tớ mừng biết bao khi cậu đến, Karamazov!” cậu ta kêu lên, giơ tay về phía Alyosha. “Ở đây tệ hại lắm. Thật sự khủng khiếp khi chứng kiến cảnh này. Snegiryov không say rượu đâu, chúng tớ biết chắc chắn hôm nay bác ấy không uống giọt nào, thế mà trông bác cứ như đang say ấy... Tớ vốn luôn ra dáng nam nhi, nhưng cảnh này thì khủng khiếp quá. Karamazov, nếu tớ không làm phiền cậu, cho tớ hỏi một câu trước khi cậu bước vào nhé?”
“Cậu hỏi gì thế, Kolya?” Alyosha nói.
“Huynh trưởng của cậu vô tội hay có tội? Có phải anh ấy đã giết cha cậu hay là tay đầy tớ? Cậu nói sao, sự thật sẽ là thế ấy. Bốn đêm nay tớ chẳng tài nào chợp mắt vì cứ nghĩ mãi về chuyện này.”
“Gã đầy tớ đã giết ông ấy, huynh trưởng của tôi vô tội,” Alyosha đáp.
“Tớ đã nói thế mà!” Smurov reo lên.
“Thế là anh ấy sẽ phải chịu cảnh diệt vong như một nạn nhân vô tội!” Kolya thốt lên; “dù bị hủy hoại nhưng anh ấy vẫn thật hạnh phúc! Tớ còn thấy ghen tị với anh ấy nữa là!”
“Cậu nói gì vậy? Sao lại thế được? Tại sao chứ?” Alyosha ngạc nhiên hỏi.
“Ồ, ước gì tớ cũng được hy sinh bản thân mình một ngày nào đó vì chân lý!” Kolya nói với vẻ đầy nhiệt huyết.
“Nhưng không phải vì một lý do như thế, không phải trong sự ô nhục và kinh hoàng nhường ấy!” Alyosha nói.
“Dĩ nhiên rồi... tớ muốn chết vì toàn thể nhân loại, còn chuyện ô nhục ư, tớ chẳng màng tới đâu — tên tuổi của chúng ta dẫu có lụi tàn đi cũng mặc. Tớ rất kính trọng huynh trưởng của cậu!”
“Tớ cũng vậy!” cậu bé — người từng tuyên bố rằng mình biết ai là kẻ đã xây dựng thành Troy — chợt cất tiếng kêu lên đầy bất ngờ, mặt đỏ bừng tới tận mang tai trông như một đoá mẫu đơn y hệt như lần trước.
Alyosha bước vào phòng. Ilusha nằm đó với hai tay đan trước ngực và đôi mắt nhắm nghiền trong một cỗ quan tài màu xanh lam viền đăng-ten trắng xung quanh. Gương mặt gầy gò của cậu hầu như chẳng thay đổi chút nào, và thật kỳ lạ là thi thể không hề bốc mùi tử khí. Biểu cảm trên khuôn mặt cậu rất nghiêm nghị và có vẻ như đang trầm ngâm. Đôi tay đan chéo trước ngực trông đẹp một cách đặc biệt, tựa như được tạc bằng cẩm thạch. Có những đoá hoa đặt trong tay cậu và bên trong lẫn bên ngoài quan tài đều được trang hoàng bằng hoa, do Lise Hohlakov gửi đến từ sáng sớm. Nhưng cũng có cả hoa từ Katerina Ivanovna, và khi Alyosha đẩy cửa bước vào, viên đại úy đang cầm một bó hoa trên đôi tay run rẩy và tiếp tục rải chúng lên người đứa con trai thân yêu của mình. Ông hầu như chẳng liếc nhìn Alyosha khi cậu bước vào, và cũng chẳng thèm nhìn ai khác, thậm chí cả người vợ điên dại đang khóc lóc, “mẹ,” người cứ cố rướn đôi chân tàn tật của mình lên để nhìn đứa con trai đã khuất cho rõ hơn. Nina đã được lũ trẻ đẩy xe lăn lại sát cỗ quan tài. Con bé ngồi áp đầu vào thành quan tài và chắc hẳn cũng đang lặng lẽ khóc. Gương mặt của Snegiryov trông đầy vẻ sốt sắng, nhưng lại hoang mang và giận dữ. Có cái gì đó điên dại trong những cử chỉ và những lời thốt ra từ miệng ông.
“Lão già ơi, lão già thân yêu của tôi ơi!” ông kêu lên từng hồi, đăm đăm nhìn Ilusha. Đó là thói quen gọi Ilusha là “lão già” như một cách biểu lộ sự trìu mến khi cậu bé còn sống.
“Cha ơi, cho con một bông hoa nữa đi; nhặt bông màu trắng trong tay nó ra cho con đi,” người mẹ điên dại nức nở van xin. Hoặc vì bông hồng trắng nhỏ trong tay Ilusha lọt vào mắt bà, hoặc vì bà muốn giữ một bông hoa từ tay con để làm kỷ niệm, bà cựa quậy không yên, chìa tay đòi bông hoa.
“Tôi không cho ai hết, tôi không cho bà bất cứ thứ gì đâu!” Snegiryov nhẫn tâm quát lên. “Đó là hoa của nó, không phải của bà! Mọi thứ là của nó, chẳng có gì là của bà cả!”
“Cha ơi, cho mẹ một bông đi!” Nina nói, ngẩng lên với gương mặt đẫm lệ.
“Ta không cho ai thứ gì hết, và với bà ta thì lại càng không! Bà ta chẳng thương yêu gì Ilusha cả. Bà ta đã lấy đi khẩu đại bác nhỏ của nó trong khi nó đem hiến nó cho bà ta,” viên đại úy oà lên khóc nức nở khi nghĩ đến chuyện Ilusha đã nhường khẩu đại bác của mình cho mẹ. Người phụ nữ bất hạnh, điên dại ấy chìm trong những giọt nước mắt không tiếng động, hai tay che kín mặt.
Lũ trẻ thấy người cha cứ lưu luyến bên cỗ quan tài mãi không chịu rời và đã đến lúc phải khiêng đi, liền đứng vây quanh thành một vòng tròn khít và bắt đầu nâng quan tài lên.
“Tao không muốn nó được chôn cất ở nghĩa trang nhà thờ đâu,” Snegiryov thình lình gào lên; “tao sẽ chôn nó bên hòn đá, cạnh hòn đá của chúng ta! Ilusha đã dặn tao thế. Tao không cho phép khiêng nó đi đâu hết!”
Mấy ngày hôm nay lúc nào ông cũng nói rằng mình sẽ chôn con bên hòn đá, nhưng Alyosha, Krassotkin, mụ chủ nhà, em gái mụ và tất cả lũ trẻ đều can ngăn.
“Lại còn cái ý định gì thế này, chôn nó cạnh một hòn đá không được làm phép, cứ như thể nó tự thắt cổ tự vẫn ấy!” mụ chủ nhà già nghiêm nghị quở trách. “Ở nghĩa trang đằng kia đất đai đã được thánh hiến. Người ta sẽ cầu nguyện cho nó ở đó. Người ta có thể nghe tiếng thánh ca vang lên trong nhà thờ và thầy phó tế đọc sách thánh rõ ràng rành mạch đến mức lời kinh sẽ đến được với nó mỗi lần, tựa như được đọc ngay trên nấm mồ của nó vậy.”
Cuối cùng viên đại úy đành buôngõ tay thở dài tuyệt vọng như muốn bảo, “Muốn đưa nó đi đâu thì đưa.” Lũ trẻ nâng cỗ quan tài lên, nhưng khi đi ngang qua người mẹ, chúng dừng lại một lát và hạ thấp quan tài xuống để bà có thể nói lời từ biệt với Ilusha. Thế nhưng vừa nhìn thấy gương mặt quý giá ấy — suốt ba ngày qua bà chỉ được ngắm từ xa — bà liền run lẩy bẩy và mái đầu bạc bắt đầu co giật từng hồi bên trên cỗ quan tài.
“Mẹ ơi, làm dấu thánh cho anh ấy đi, ban phước cho anh ấy, hôn anh ấy đi,” Nina kêu lên giục mẹ. Thế nhưng đầu bà vẫn cứ giật liên hồi như một con rối và với một gương mặt biến dạng vì nỗi đau đớn cay đắng, bà bắt đầu câm lặng đấm thình thịch vào ngực mình bằng nắm đấm. Người ta khiêng cỗ quan tài đi ngang qua bà. Nina áp môi lên má anh trai lần cuối khi cỗ quan tài được khiêng qua mặt. Khi bước ra khỏi nhà, Alyosha liền nhờ mụ chủ nhà trông nom những người ở lại, nhưng mụ ngắt lời cậu trước khi cậu kịp nói hết câu.
“Ấy cứ yên tâm, tôi sẽ ở lại với họ, chúng ta cũng là người theo đạo cơ đốc mà.” Bà cụ vừa nói vừa sụt sùi khóc.
Quãng đường khiêng quan tài ra nhà thờ chẳng xa xôi gì, chưa đầy ba trăm bước chân. Trời quang đãng, lặng gió và se se lạnh. Tiếng chuông nhà thờ vẫn đang ngân vang. Snegiryov tất tả chạy theo cỗ quan tài với vẻ mặt thất thần, trên người khoác chiếc áo khoác mùa hè cũ kỹ ngắn cũn cỡn, đầu trần và tay cầm chiếc mũ phớt rộng vành đã sờn cũ. Trông ông như đang chìm trong sự lo lắng đến muôn phần bấn loạn. Hồi thì ông chường tay ra đỡ lấy phần đầu quan tài để rồi chỉ tổ vướng chân những người khiêng, hồi thì ông chạy song song bên cạnh tìm cách chen vào chỗ đứng cho mình. Một bông hoa rơi xuống nền tuyết và ông lao bổ tới nhặt lên cứ như thể cả thế giới này đang phụ thuộc vào việc mất đi bông hoa ấy vậy.
“Cả mẩu bánh mỳ nữa, chúng ta quên mẩu bánh mỳ rồi!” ông chợt hoảng hốt kêu lên. Nhưng lũ trẻ liền nhắc ông ngay rằng ông đã cầm mẩu bánh mỳ đó từ trước và nó đang nằm trong túi áo ông kìa. Ông lập tức thò tay vào túi lôi ra và thở phào nhẹ nhõm.
“Ilusha dặn tao đấy, chính Ilusha,” ông vội vàng giải thích với Alyosha. “Có đêm tao ngồi bên cạnh, nó bỗng dặn tao rằng: ‘Cha ơi, khi nào nấm mồ của con được đắp đầy, hãy vụn một mẩu bánh mỳ lên đó để lũ chim sẻ bay tới, con sẽ nghe thấy và lòng sẽ thấy khuây khoả vì không phải nằm một mình nơi lạnh lẽo.’”
“Thế thì tốt quá,” Alyosha bảo, “chúng ta phải thường xuyên mang bánh ra đấy mới được.”
“Ngày nào cũng mang, ngày nào cũng mang!” viên đại úy nhanh nhẩu đáp, có vẻ như được an ủi phần nào bởi ý nghĩ đó.
Cuối cùng họ cũng đến được nhà thờ và đặt cỗ quan tài ở chính giữa. Lũ trẻ vây quanh và cứ đứng trang nghiêm như thế suốt cả buổi lễ. Đây là một ngôi nhà thờ cổ và khá nghèo nàn; rất nhiều bức ảnh thánh không có khung chạm trổ; nhưng những ngôi nhà thờ như thế lại là nơi cầu nguyện tuyệt vời nhất. Trong buổi lễ cầu hồn, Snegiryov có phần bình tĩnh hơn, dẫu cho thỉnh thoảng ông vẫn bộc phát nỗi lo lắng vô thức và có vẻ lảm nhảm không đâu. Có lúc ông tiến đến bên cỗ quan tài để chỉnh lại tấm khăn phủ hoặc vòng hoa, khi một cây nến tuột khỏi chân nến, ông liền lao tới cắm lại và lúi húi hí hoáy mất khối thời gian, rồi sau đó ông lại dịu xuống, đứng lặng lẽ bên cỗ quan tài với vẻ mặt ngơ ngác đầy bối rối lo âu. Sau phần đọc thư thánh, ông thình thỉnh thì thầm với Alyosha đang đứng bên cạnh rằng bức thư thánh vừa rồi đọc không đúng cách nhưng lại không giải thích ý mình là gì. Đến đoạn kinh nguyện “Tựa như các bậc Xê-ru-bim,” ông cũng cất giọng hát theo nhưng lại không hát đến hết đoạn. Đoạn ông quỳ sụp xuống, áp trán xuống nền đá lạnh và cứ nằm lặng thế suốt một hồi lâu.
Cuối cùng thì nghi lễ an táng chính thức cũng diễn ra và nến được phát cho mọi người. Người cha đang bấn loạn lại bắt đầu quay cuồng loay hoay, nhưng những lời cầu nguyện tang lễ đầy cảm động và trang nghiêm đã lay động và đánh thức tâm hồn ông. Trông ông chợt như co rúm lại và oà lên những tiếng nức nở nghẹn ngào, ngắn ngủi; thoạt đầu ông cố nén lại, nhưng cuối cùng thì bật khóc thành tiếng. Khi người ta bắt đầu cất lời từ biệt người đã khuất và đậy nắp quan tài lại, ông vung tay quơ quào như thể không cho phép họ che khuất Ilusha, rồi lao vào ôm lấy đôi môi đứa con trai đã chết mà ngấu nghiến hôn hít đến mụ mẫm cả người. Cuối cùng thì người ta cũng thuyết phục được ông bước lùi khỏi bậc thềm, nhưng thình lình ông bốc đồng vươn tay giật lấy mấy bông hoa trên cỗ quan tài. Ông ngẩn ngơ nhìn chúng và một ý nghĩ mới dường như loé lên trong đầu, khiến ông chốc lát quên bẵng đi nỗi đau khổ của mình. Dần dà ông chìm vào dòng suy tư trầm mặc và không hề chống cự khi cỗ quan tài được nhấc lên khiêng ra huyệt mộ. Đó là một khoảng đất chôn cất đắt tiền nằm ngay trong nghĩa trang sát nhà thờ, Katerina Ivanovna đã trả tiền mua chỗ ấy. Sau các nghi thức thông thường, những kẻ đào huyệt hạ cỗ quan tài xuống. Snegiryov tay cầm mấy bông hoa rướn người cúi sát xuống cái huyệt đang mở toang đến mức lũ trẻ hốt hoảng phải tóm lấy vạt áo kéo ông giật lùi lại. Ông dường như không hoàn toàn ý thức được chuyện gì đang xảy ra. Khi người ta bắt đầu lấp đất xuống huyệt, ông thình lình lo lắng chỉ tay về phía lớp đất đang rơi xuống và ú ớ định nói điều gì đó, nhưng chẳng ai hiểu ông muốn nói gì, rồi ông đột ngột im bặt. Kế đó, người ta nhắc ông phải rải vụn bánh mỳ xuống, ông liền hoảng hốt bừng tỉnh, vội vợp vồ lấy mẩu bánh bỳ rồi bứt xé ra tung tóe những mẩu vụn xuống nấm mồ.
“Nào, bay xuống đi lũ chim ơi, bay xuống đi mấy con chim sẻ ơi!” ông lo lắng lầm bầm.
Một đứa bé nhận xét rằng việc ông cầm hoa trên tay khiến việc bẻ vụn bánh mỳ trở nên vướng víu bất tiện và đề nghị đưa hoa cho ai đó cầm hộ một lát. Thế nhưng ông nhất quyết không chịu và dường như còn đâm ra hoảng sợ cho số hoa của mình, cứ như thể họ muốn tước đoạt chúng đi mất vậy. Và sau khi nhìn chằm chằm xuống nấm mồ, ra điều thoả mãn vì mọi việc đã được chu toàn và bánh mỳ đã được rải vụn, ông bỗng nhiên — khiến ai nấy đều ngạc nhiên — quay người lại, thậm chí với vẻ khá điềm tĩnh, rồi rảo bước đi thẳng về nhà. Thế nhưng những bước chân của ông cứ gấp gáp dần lên, suýt nữa là chạy. Lũ trẻ và Alyosha phải rảo bước theo sát gót.
“Hoa cho u đây, hoa cho u đây! Ta đã đối xử tệ với u quá,” ông thình lình cất tiếng kêu lên.
Có ai đó gọi với theo bảo ông đội mũ vào kẻo lạnh. Thế nhưng ông ném phắt chiếc mũ xuống nền tuyết giận dỗi và cứ lặp đi lặp lại mãi, “Ta không cần mũ đâu, ta không cần mũ đâu.” Smurov nhặt chiếc mũ lên và cầm theo sau ông. Tất cả lũ trẻ đều đang khóc, và Kolya cùng cậu bé phát hiện ra chuyện thành Troy là khóc to hơn cả. Dù Smurov tay cầm chiếc mũ của viên đại úy đang sụt sùi nức nở, cậu ta vẫn tranh thủ vừa chạy vừa cúi xuống chộp lấy một mẩu gạch đỏ nằm vương vãi trên lối đi đầy tuyết để ném về phía đàn chim sẻ đang bay vụt qua. Đương nhiên là ném trượt, rồi cậu ta lại vừa chạy vừa tiếp tục khóc rưng rức. Đi được nửa đường, Snegiryov thình lình khựng lại, đứng chôn chân nửa phút như thể bị sét đánh ngang tai, rồi bỗng quay ngoắt đầu lại phía nhà thờ, cắm cổ chạy thục mạng về hướng ngôi mộ trống hoác. Nhưng lũ trẻ đã chớp nhoáng đuổi kịp và ôm chầm lấy ông từ tứ phía. Bấy giờ ông ngã vật xuống nền tuyết buốt giá mềm nhũn như thể vừa bị đánh ngã gục, vừa giãy giụa vừa gào khóc thảm thiết: “Ilusha ơi, lão già ơi, lão già thân yêu của tôi ơi!” Alyosha và Kolya xúm vào dỗ dành, van xin kéo ông đứng dậy.
“Đại úy ơi, thôi đi chứ, một đấng nam nhi phải biết tỏ ra kiên cường chứ,” Kolya mím môi khuyên nhủ.
“Cậu làm nhàu nát hết hoa bây giờ,” Alyosha nói, “và u đang mong đợi kìa, u đang ngồi khóc sướt mướt vì lúc nãy cậu khak chịu cho u bông nào đấy. Chiếc giường nhỏ của Ilusha vẫn còn ở đó kìa—”
“Ừ nhỉ, đúng rồi, u đấy chứ!” Snegiryov thình lình bừng tỉnh nhớ ra, “họ sẽ khiêng giường đi mất, họ sẽ khiêng đi mất thôi,” ông hốt hoảng nói thêm cứ như thể sợ người ta sẽ làm thật. Ông chồm dậy và lại cắm cổ chạy thàh thà về nhà. Nhưng quãng đường chẳng còn bao xa và tất cả bọn họ đã về đến nơi cùng một lúc. Snegiryov hấp tấp đẩy tung cửa bước vào và gọi giật vợ mình — người mà ngay trước đó ông vừa mới cãi cọ một cách phũ phàng:
“U nó ơi, người đàn bà tàn tật đáng thương của tôi ơi, Ilusha mang về cho u mấy bông hoa này đây,” ông vừa kêu lên vừa chìa ra trước mặt bà bó hoa nhỏ đã bị đông cứng và dập nát trong lúc ông vật lộn té ngã dưới tuyết. Thế nhưng ngay khoảnh khắc ấy, ánh mắt ông chạm phải đôi giày nhỏ của Ilusha nằm ở góc phòng cạnh chiếc giường bé xíu, nơi mụ chủ nhà đã xếp đặt ngay ngắn đôi bên cạnh nhau. Vừa nhìn thấy đôi giày cũ kỹ, chắp vá, ngả màu gỉ sắt và cứng đơ ấy, ông liền bàng hoàng vung hai tay lên rồi lao bổ tới, quụp sụp xuống quỳ miết bên cạnh, vồ lấy một bên giày và áp môi vào đó ngấu nghiến hôn hít, miệng mếu máo khóc lóc: “Ilusha, lão già ơi, lão già thân yêu của tôi ơi, đôi chân bé nhỏ của con đâu rồi hả?”
“Các người đem nó đi đâu rồi? Đem nó đi đâu mất rồi hả?” người đàn bà điên dại gào lên với giọng điệu xé lòng. Nina cũng oà khóc nức nở. Kolya chạy vụt ra khỏi phòng, lũ trẻ lốc nhốc chạy theo sau. Cuối cùng Alyosha cũng bước ra ngoài.
“Cứ để họ khóc đi,” cậu bảo Kolya, “lúc này có cố an ủi cũng chẳng ích gì đâu. Chúng ta đứng chờ một lát rồi hãy quay lại.”
“Ừ, chẳng ăn thua đâu, khủng khiếp quá,” Kolya đồng tình. “Cậu có biết không, Karamazov,” cậu ta hạ thấp giọng xuống để không ai nghe thấy, “tớ cảm thấy buồn khủng khiếp, và giá mà có thể làm cho nó sống lại được, tớ sẵn sàng đánh đổi bất cứ thứ gì trên đời này.”
“Ồ, tớ cũng vậy thôi,” Alyosha nói.
“Cậu nghĩ thế nào, Karamazov? Tối nay chúng ta có nên quay lại đây không? Kiểu gì bác ấy cũng say xỉn cho mà xem.”
“Có lẽ thế đấy. Cậu và tớ cứ quay lại đây, thế là đủ rồi, ghé vào thăm hai mẹ con họ tầm một tiếng đồng hồ. Nếu tất cả lũ chúng ta cùng kéo đến thì thể nào lại khơi gợi họ nhớ lại mọi chuyện mất thôi,” Alyosha đề xuất.
“Mụ chủ nhà đang dọn bàn ăn cho họ kìa — chắc là có bữa cơm cúng hay đại loại thế, ông linh mục cũng sắp tới; chúng ta có nên quay lại dự không hả Karamazov?”
“Dĩ nhiên rồi,” Alyosha đáp.
“Mọi thứ cứ lạ lùng sao ấy, Karamazov ạ, nỗi đau buồn ngập tràn thế kia mà xong xuôi lại ngồi ăn bánh kếp, đạo giáo của chúng ta cứ thấy thế nào ấy nhỉ.”
“Họ còn có cả cá hồi nữa cơ,” cậu bé phát hiện ra chuyện thành Troy oang oang lên tiếng.
“Tôi xin cậu đấy, Kartashov, làm ơn đừng có chen mồm vào bằng mấy cái câu nói ngớ ngẩn của cậu nữa, nhất là khi người ta không nói chuyện với cậu và cũng chẳng mỏng téch xem cậu có tồn tại trên đời hay không!” Kolya bực bội gắt gỏng. Cậu bé đỏ bừng mặt tít tắp nhưng chẳng dám cãi nửa lời.
Trong lúc đó bọn họ đang thong thả dạo bước dọc theo con đường mòn và thình lình Smurov reo lên:
“Kia kìa, hòn đá của Ilusha, nơi người ta định chôn nó đấy.”
Tất cả bọn họ cùng khựng lại bên hòn đá lớn. Alyosha nhìn sang và toàn bộ bức tranh mà Snegiryov đã kể cho cậu nghe hôm ấy, cảnh Ilusha vừa khóc lóc vừa ôm chầm lấy cha mình mà gào lên rằng, “Cha ơi, cha ơi, sao hắn dám sỉ nhục cha cơ chứ,” bỗng chốc ùa về rõ mồn một trước trí tưởng tượng của cậu.
Một luồng xung động bất chợt dường như len lỏi vào tâm hồn cậu. Với vẻ mặt nghiêm nghị và thành kính, cậu đảo mắt nhìn lần lượt từng gương mặt rạng rỡ, dễ mến của những người bạn học của Ilusha, rồi thình lình cất tiếng bảo bọn chúng:
“Các bạn nhỏ ạ, tớ muốn nói với các bạn một lời, ngay tại chốn này.”
Lũ trẻ xúm lại quanh cậu, lập tức hướng những đôi mắt chăm chú và đầy vẻ mong đợi về phía cậu.
“Các bạn ạ, chẳng mấy chốc nữa chúng ta sẽ phải chia tay. Tớ sẽ phải ở lại một thời gian với hai người huynh trưởng của tớ, một người thì chuẩn bị đi Siberia còn người kia đang thoi thóp bên bờ vực cái chết. Nhưng chẳng bao lâu nữa tớ cũng sẽ rời khỏi thị trấn này, có lẽ là đi trong một thời gian dài, thế nên chúng ta sẽ phải xa nhau. Chúng ta hãy cùng nhau lập một lời thề tại hòn đá của Ilusha này, rằng chúng ta sẽ không bao giờ quên Ilusha và quên nhau. Và dù sau này cuộc đời có xoay vần ra sao đi nữa, dẫu có twenty năm nữa chúng ta không có dịp hội ngộ đi chăng nữa, thì hãy luôn nhớ về khoảnh khắc chúng ta an táng cậu bé tội nghiệp — kẻ mà thuở nào chúng ta từng ném đá, các cậu còn nhớ chứ, ở bên cây cầu ấy? — để rồi sau đó tất cả chúng ta lại đem lòng quý mến cậu bé đến thế. Cậu ấy là một đứa trẻ tuyệt vời, một đứa trẻ tốt bụng, can đảm, biết giữ gìn danh dự cho cha mình, biết phẫn nộ trước sự sỉ nhục tàn nhẫn giáng xuống đầu ông và dũng cảm đứng lên bảo vệ cha. Thế nên điều đầu tiên là chúng ta sẽ nhớ về cậu ấy, các bạn ạ, suốt cả cuộc đời mình. Và dẫu cho sau này chúng ta có bận rộn với những trọng sự lớn lao đến đâu, dẫu có đạt được vinh quang hay rơi vào bước đường cùng khốn khổ — thì hãy vẫn cứ nhớ về quãng thời gian tốt đẹp biết bao khi xưa, khi tất cả chúng ta cùng quây quần bên nhau, được kết nối bởi một tình cảm nhân ái tốt lành — thứ tình cảm trong khoảng thời gian chúng ta yêu thương cậu bé bất hạnh ấy, có lẽ đã làm cho chúng ta trở nên tốt đẹp hơn hiện tại. Hỡi những chú chim bồ câu bé nhỏ của tớ — cho phép tớ được gọi các bạn như thế, bởi vì các bạn trông rất giống chúng, những chú chim màu xanh xinh đẹp ấy, vào khoảnh khắc này khi tớ nhìn vào những gương mặt hiền hậu thân thương của các bạn. Hỡi những đứa con thân yêu của tớ, có lẽ các bạn sẽ không hiểu hết những điều tớ đang nói, bởi vì tớ thường ăn nói rất khó hiểu, nhưng rồi sau này các bạn sẽ khắc ghi tất cả và sẽ đồng tình với những lời này vào một lúc nào đó. Các bạn phải biết rằng không có gì cao cả, mạnh mẽ, lành mạnh và tốt đẹp hơn cho cuộc sống mai sau bằng những ký ức tốt đẹp, nhất là ký ức thời thơ ấu, ký ức về mái ấm gia đình. Người ta nhồi nhét vào đầu các bạn rất nhiều điều về học vấn, nhưng một ký ức tốt đẹp, thiêng liêng được lưu giữ từ thủa ấu thơ có lẽ mới chính là nền giáo dục tuyệt vời nhất. Nếu một người mang theo được nhiều ký ức như thế vào đời, người ấy sẽ được an toàn cho đến cuối đời, và nếu trong tim người ta chỉ còn lại dẫu chỉ một ký ức tốt đẹp duy nhất, thì đôi khi chính ký ức đó cũng có thể trở thành phương thuốc cứu rỗi chúng ta. Có lẽ rồi đây chúng ta sẽ trở nên xấu xa hơn, có thể sẽ không kìm lòng được trước những hành vi sai trái, có thể sẽ cười nhạo trước những giọt nước mắt của người đời và những kẻ từng thốt lên như Kolya lúc nãy rằng ‘Tớ muốn chịu đựng thay cho tất cả mọi người,’ thậm chí còn mỉa mai cay độc những con người ấy. Thế nhưng dẫu cho chúng ta có trở nên tồi tệ đến đâu đi nữa — cầu trời điều đó đừng bao giờ xảy ra — thì khi nhớ lại cảnh chúng ta đã chôn cất Ilusha ra sao, đã yêu thương cậu ấy trong những ngày cuối đời thế nào, và cách chúng ta cùng trò chuyện thân tình với nhau bên hòn đá này, thì dẫu cho kẻ tàn nhẫn nhất và hay chế nhạo nhất trong số chúng ta — nếu lỡ có trở thành con người như thế — cũng sẽ không dám thầm cười nhạo việc mình từng có những giây phút lương thiện và tốt đẹp đến thế! Hơn thế nữa, có lẽ chính ký ức duy nhất ấy sẽ ngăn chặn con người ta sa vào tội lỗi tày trời và hắn sẽ phải suy ngẫm mà tự nhủ rằng, ‘Ừ, thuở ấy mình đã từng là một kẻ tốt bụng, dũng cảm và ngay thẳng!’ Cứ để hắn tự cười thầm trong bụng, chẳng hề gì, con người ta thường hay cười cợt trước những điều tốt đẹp và lương thiện. Đó chẳng qua chỉ là do sự nông nổi mà thôi. Nhưng tớ đoan chắc với các bạn rằng, vừa lúc cười cợt thì trong sâu thẳm trái tim, hắn sẽ thầm nhủ ngay rằng: ‘Không, mình sai rồi khi cười cợt điều đó, bởi đó đâu phải là thứ để mang ra cười cợt.’”
“Sẽ là như thế đấy, tớ hiểu cậu mà, Karamazov!” Kolya reo lên với đôi mắt rực sáng.
Lũ trẻ vô cùng xúc động và bản thân chúng cũng muốn nói điều gì đó, nhưng chúng kìm nén lại, đăm đăm nhìn người diễn thuyết bằng tất cả sự xúc động nghẹn ngào.
“Tớ nói điều này là phòng hờ khi chúng ta trở nên xấu xa,” Alyosha tiếp lời, “nhưng hà cớ gì mà chúng ta phải trở nên xấu xa cơ chứ, phải không các bạn? Trước hết và trên hết, chúng ta hãy sống tử tế, rồi ngay thẳng, và tuyệt đối đừng bao giờ quên nhau! Tớ xin nhắc lại điều đó. Về phần mình, tớ xin hứa danh dự rằng sẽ không bao giờ quên một ai trong số các bạn. Từng gương mặt đang nhìn tớ lúc này, tớ sẽ ghi nhớ mãi dẫu có ba mươi năm trôi qua đi nữa. Ban nãy Kolya có bảo với Kartashov rằng chúng ta chẳng thèm bận tâm xem cậu ấy có tồn tại trên đời hay không. Nhưng tớ thì không thể quên được sự tồn tại của Kartashov, và rằng lúc này cậu ấy không hề đỏ mặt như hồi phát hiện ra ai là người sáng lập thành Troy, mà đang nhìn tớ bằng đôi mắt nhỏ vui tươi, nhân hậu và đáng yêu xiết bao. Các bạn ơi, những người bạn nhỏ thân yêu của tớ, chúng ta hãy cùng nhau trở nên hào hiệp và dũng cảm như Ilusha, thông minh, dũng cảm và cao thượng như Kolya (dù cậu ta sẽ còn thông minh hơn thế rất nhiều khi trưởng thành), và tất cả chúng ta hãy cứ khiêm nhường, thông minh và đáng yêu hệt như Kartashov. Nhưng sao tớ lại cứ phải kể lể về riêng hai đứa nó làm gì nhỉ? Tất cả các bạn đều đáng yêu đối với tớ, hỡi lũ trẻ từ ngày hôm nay trở đi, trong trái tim tớ luôn có một chỗ dành cho các bạn, và tớ cũng xin các bạn hãy giữ cho tớ một góc trong tim mình nhé! Nào, và ai đã kết nối chúng ta trong tình cảm tốt đẹp, nhân hậu này — thứ tình cảm mà chúng ta sẽ ghi nhớ và quyết tâm ghi nhớ suốt cả cuộc đời? Là ai, nếu không phải là Ilusha, cậu bé tốt bụng, cậu bé thân yêu, người mãi mãi trân quý trong lòng chúng ta! Chúng ta hãy đừng bao giờ quên em ấy. Nguyện cho ký ức về em mãi mãi sống trường tồn trong tim chúng ta từ giây phút này trở đi!”
“Vâng, vâng, mãi mãi, mãi mãi!” lũ trẻ vang lên những tiếng rền vang trong trẻo, với những gương mặt đã dịu lại vì xúc động.
“Chúng ta hãy nhớ lấy gương mặt, y phục và đôi giày nhỏ tội nghiệp của em ấy, cỗ quan tài và người cha bất hạnh đầy tội lỗi của em, cùng cách em ấy dũng cảm đứng ra bảo vệ cha mình một mình chống lại cả ngôi trường.”
“Chúng em sẽ nhớ, nhất định chúng em sẽ nhớ,” lũ trẻ đồng thanh kêu lên. “Em ấy rất dũng cảm, em ấy rất tốt bụng!”
“Ồ, tớ yêu quý em ấy biết bao!” Kolya thốt lên.
“Ôi các con ơi, hỡi những người bạn thân mến, đừng sợ hãi cuộc đời! Cuộc đời thật đẹp đẽ biết bao khi ta làm được một điều gì đó tốt đẹp và chính đáng!”
“Đúng thế, đúng thế,” lũ trẻ nhiệt thành hưởng ứng.
“Karamazov, chúng em yêu anh!” một giọng nói, có lẽ là của Kartashov, bộc phát kêu lên.
“Chúng em yêu anh, chúng em yêu anh!” tất cả bọn chúng cùng hùa theo. Khóe mắt của rất nhiều đứa đã rưng rưng ngấn lệ.
“Hoan hô Karamazov!” Kolya hào hứng reo hò.
“Và nguyện cho ký ức về đứa trẻ đã khuất sống mãi ngàn thu!” Alyosha lại nghẹn ngào tiếp lời.
“Mãi mãi ngàn thu!” lũ trẻ lại đồng thanh họa theo.
“Karamazov,” Kolya kêu lên, “những điều người ta dạy chúng ta trong đạo giáo rằng tất cả chúng ta đều sẽ sống lại từ cõi chết, rồi sẽ sống và gặp lại nhau, tất cả mọi người, cả Ilusha nữa, có phải là sự thật không?”
“Chắc chắn tất cả chúng ta sẽ sống lại, chắc chắn chúng ta sẽ gặp lại nhau và sẽ kể cho nhau nghe trong niềm hân hoan vui sướng mọi chuyện đã xảy ra!” Alyosha nửa cười nửa hào hứng đáp.
“Ồ, tuyệt vời làm sao!” câu nói thốt lên từ miệng Kolya.
“Thôi nào, bây giờ chúng ta ngừng nói chuyện để đến dự bữa cơm cúng của em ấy thôi. Đừng có bận tâm về chuyện chúng ta sẽ ăn bánh kếp nhé — đó là một phong tục rất cổ xưa và trong đó ẩn chứa một điều gì đó thật đẹp đẽ!” Alyosha mỉm cười nói. “Nào, chúng ta đi thôi! Và bây giờ chúng ta hãy cùng nắm chặt tay nhau nào.”
“Và sẽ luôn như thế, suốt cả cuộc đời này tay trong tay! Hoan hô Karamazov!” Kolya lại một lần nữa cất tiếng reo lên đầy mê đắm, và lũ trẻ lại một lần nữa họa lại tiếng kêu của cậu: “Hoan hô Karamazov!”
HẾT
