Khoảng cách từ thị trấn đến tu viện chỉ hơn ba phần tư dặm một chút. Alyosha rảo bước nhanh trên con đường vắng vẻ lúc bấy giờ. Trời đã về khuya, tối đến mức chẳng thể nhìn rõ bất cứ vật gì cách mình ba mươi bước chân. Giữa đường có một ngã tư. Dưới bóng cây liễu cô độc tại ngã tư ấy, một bóng người chợt hiện ra. Ngay khi Alyosha vừa đến nơi, bóng người liền lao vụt ra và chặn đầu cậu, lớn giọng quát tháo đầy hung hãn:
– Tiền hay là mạng!
– Hóa ra là anh, Mitya – Alyosha kinh ngạc kêu lên, dẫu vậy vẫn giật nảy cả người.
– Ha ha ha! Cậu không ngờ lại gặp tôi chứ gì? Tôi cứ ngẩn ngơ tự hỏi không biết nên đứng chờ cậu ở đâu. Chờ ở nhà cô ta ư? Từ đó có tới ba ngả đường, khéo tôi lại lỡ mất cậu. Cuối cùng tôi nghĩ hay là cứ đứng phục ở đây, vì thể nào cậu cũng phải đi qua đường này, chẳng còn lối nào khác để về tu viện nữa. Nào, nói thật cho tôi nghe xem. Bóp nát tôi đi như nghiền một con bọ ấy. Nhưng mà có chuyện gì thế?
– Không có gì đâu anh... chỉ là em hoảng vì cú hù dọa của anh thôi. Ôi, Dmitri! Hồi nãy máu của cha... (Alyosha bắt đầu bật khóc, thực ra cậu đã chực trào nước mắt từ lâu lắm rồi, và lúc này dường như có cái gì đó vừa đứt phựt trong tâm hồn cậu.) Anh suýt giết cha... nguyền rủa ông... vậy mà bây giờ... ở đây... anh lại còn đùa cợt kiểu... "Tiền hay là mạng!"...
– Thì sao nào? Không phải phép – ý cậu là thế phỏng? Không hợp với hoàn cảnh của tôi lúc này chứ gì?
– Không... em chỉ...
– Khoan đã. Nhìn màn đêm kìa. Cậu thấy đêm tối thế nào, mây mù ra sao và gió giật mạnh nhường nào chưa. Tôi nấp ở dưới gốc liễu này để chờ cậu đấy. Và thề có Chúa trên cao, lúc ấy tôi bỗng tự hỏi, sao mình còn cứ phải sống trong khổ sở thế này làm gì nữa, còn mong mỏi điều chi cho cam? Ở đây tôi có cây liễu, có khăn tay, có áo sơ mi, tôi có thể bện chúng lại thành một sợi dây thừng chỉ trong chớp mắt, lại thêm cả dây đai quần nữa, hà cớ gì mà cứ phải tiếp tục đè nặng lên mặt đất này, làm vấy bẩn nó bằng sự hiện diện đê hèn của tôi? Rồi tôi nghe tiếng chân cậu bước đến... Trời ơi, tựa hồ như có điều gì đó bất chợt sà xuống bên tôi. Hóa ra vẫn có một người mà tôi yêu thương. Chính là người đó, người em trai bé nhỏ thân yêu của tôi, người mà tôi yêu quý hơn bất cứ ai trên đời, là người duy nhất tôi yêu thương trọn vẹn ở cõi đời này. Và khoảnh khắc ấy, tôi yêu cậu biết bao, nhiều đến nỗi tôi tự nhủ: "Mình phải nhào ra ôm chầm lấy cổ nó ngay lập tức." Thế rồi một ý nghĩ ngớ ngẩn vụt qua đầu tôi, rằng cứ đùa giỡn và dọa cho cậu một vố xem sao. Tôi đã gào lên như một thằng ngốc: "Đưa tiền đây!" Cứ tha lỗi cho trò hề của tôi nhé – chỉ là nhảm nhí thôi mà, chứ trong tâm hồn tôi chẳng có chút gì bất kính đâu... Mặc khỉ nó đi, kể cho tôi nghe chuyện gì đã xảy ra xem nào. Cô ta nói gì? Đánh tôi đi, nghiền nát tôi đi, đừng dung tha! Cô ấy có lôi đình giận dữ không?
– Không, không phải thế... Không có chuyện đó đâu, Mitya. Ở đó... em bắt gặp cả hai người họ.
– Cả hai? Ai cơ chứ?
– Grushenka ở nhà Katerina Ivanovna.
Dmitri chết lặng đến ngẩn ngơ.
– Không thể nào! – anh thét lên. – Cậu sảng rồi đấy! Grushenka ở cùng cô ấy cơ á?
Alyosha thuật lại toàn bộ những gì đã diễn ra kể từ khoảnh khắc cậu bước vào nhà Katerina Ivanovna. Câu chuyện kéo dài chừng mười phút. Không thể nói là cậu kể rành mạch và trôi chảy, nhưng dường như cậu đã làm sáng tỏ mọi sự, không bỏ sót bất kỳ lời nói hay hành động có ý nghĩa nào, đồng thời miêu tả vô cùng sống động, đôi khi chỉ bằng một từ, những cảm xúc của chính mình. Dmitri lắng nghe trong im lặng, đăm đăm nhìn cậu với ánh mắt trân trân đến rợn người, nhưng Alyosha hiểu rõ rằng anh đã thấu suốt mọi điều và nắm bắt trọn vẹn từng chi tiết. Thế nhưng, khi câu chuyện dần trôi về cuối, gương mặt anh không chỉ tối sầm lại mà còn trở nên vô cùng đằng đằng sát khí. Anh cau mày, nghiến chặt hàm răng, và ánh nhìn trân trân ấy càng trở nên cứng nhắc hơn, tập trung hơn, đáng sợ hơn, để rồi đột ngột – với một tốc độ nhanh đến khó tin – gương mặt đang hằn học, dữ tợn của anh biến sắc, đôi môi mím chặt mở ra, và Dmitri Fyodorovitch bật lên những tiếng cười không thể kìm nếm, hoàn toàn tự phát. Anh cười đến rung cả người. Suốt một hồi lâu không sao nói nên lời.
– Thế ra cô ta không chịu hôn tay! Vậy là không thèm hôn; thế là cô ta bỏ chạy! – anh cứ liên tục thốt lên với vẻ hoan hỉ cuồng nhiệt; có thể gọi đó là sự hoan hỉ xấc xược, nếu như nó không quá đỗi tự phát. – Thế ra người kia đã gọi cô ta là con hổ cái! Mà đúng là hổ cái thật chứ còn gì! Thế ra cô ta đáng bị đánh đòn trên đoạn đầu đài ư? Phải, phải, đáng lắm chứ. Tôi cũng nghĩ y như vậy; lẽ ra cô ta phải chịu trừng phạt từ lâu rồi. Chuyện là thế này đấy em trai, cứ để cô ta bị trừng trị đi, nhưng trước tiên tôi phải khỏe lại đã. Tôi hiểu rõ cái bậc nữ hoàng trơ trẽn ấy lắm. Bản chất cô ta xưa nay vẫn thế! Cậu đã thấy trọn vẹn con người cô ta qua cái vụ từ chối hôn tay ấy rồi đấy, cái giống yêu tinh cái! Cô ta thật kiệt xuất trong cái trò sở trường của mình! Thế là cô ta chạy thẳng về nhà ư? Tôi sẽ đến... chà... tôi sẽ chạy đến với cô ta ngay! Alyosha, đừng trách tôi, tôi hoàn toàn đồng ý là dẫu đem treo cổ cô ta thì vẫn còn là quá nhẹ.
– Nhưng còn Katerina Ivanovna! – Alyosha đau xót thốt lên.
– Tôi cũng nhìn thấu cô ta rồi! Tôi nhìn thấu tâm can cô ta rõ mồn một, chưa bao giờ tường tận đến thế! Quả là một phát hiện chấn động cả bốn châu lục trên thế giới, à không, là năm châu chứ! Làm cái trò đời gì không biết! Đúng là phong cách của Katya rồi đấy, một con người từng chẳng hề sợ hãi khi phải đối mặt với một gã sĩ quan thô lỗ, vô lại để rồi bất chấp rước lấy sự lăng mục chí tử chỉ vì một phút bốc đồng đầy cao thượng muốn cứu cha mình! Nhưng sự kiêu hãnh ấy, sự liều lĩnh ấy, sự thách thức định mệnh ấy, một sự thách thức không gì bì kịp! Cậu bảo người dì đã cố ngăn cản cô ấy ư? Mà ngặt nỗi người dì ấy vốn dĩ cũng hách dịch lắm cơ.Bà ta là chị của vị phu nhân viên tướng ở Moscow, lại càng kiêu kỳ hơn cả em gái mình. Thế nhưng chồng bà ta lại bị bắt quả tang tham ô công quỹ. Ông ta mất sạch cơ nghiệp, từ dinh cơ cho đến tất cả mọi thứ, và người vợ kiêu hãnh ấy đành phải cúi đầu khuất phục, từ đó chẳng dám ngẩng mặt lên nữa. Thế nên bà ta mới tìm cách ngăn cản Katya, nhưng cô ấy chẳng thèm nghe lời! Cô ta ngỡ rằng mình có thể vượt qua tất cả, rằng mọi thứ đều phải nhún nhường khuất phục trước mình. Cô ta từng tưởng tượng rằng bản thân có thể bỏ bùa mê Grushenka nếu muốn, và chính cô ta cũng tin là như thế; cô ta cứ tự diễn một vai do chính mình tưởng tượng ra, rồi giờ thì trách ai nào? Cậu tưởng cô ta chủ động chìa tay ra cho Grushenka hôn trước là vì có mưu đồ toan tính chắc? Không đâu, cô ta thực sự bị mê hoặc bởi Grushenka rồi, à mà không phải bị mê hoặc bởi Grushenka, mà là bởi giấc mộng của chính cô ta, bởi ảo tưởng của chính cô ta – đơn giản vì đó là giấc mộng của cô ta, là ảo tưởng của cô ta mà thôi! Alyosha cưng quý của anh, thế rốt cuộc cậu chuồn khỏi chỗ mấy người phụ nữ ấy bằng cách nào thế? Cậu có tốc vạt áo tu sĩ lên rồi ba chân bốn cẳng chạy bạt mạng không? Ha ha ha!
– Anh bạn ơi, hình như anh chẳng hề nhận thức được rằng mình đã lăng mục Katerina Ivanovna tệ hại thế nào khi đem chuyện ngày hôm đó kể cho Grushenka nghe. Và vừa rồi cô ta đã vả thẳng vào mặt Katya rằng cô ta từng lén lút tìm đến chỗ mấy gã đàn ông để bán rẻ nhan sắc đấy! Anh ạ, còn có sự sỉ nhục nào tồi tệ hơn thế nữa cơ chứ?
Điều khiến Alyosha lo lắng hơn cả là, dẫu nghe có vẻ khó tin, người anh trai của cậu hình như lại cảm thấy vô cùng đắc ý trước nỗi nhục nhã của Katerina Ivanovna.
– Chà! – Dmitri cau mày dữ dội, lấy tay đập mạnh vào trán. Phải tận lúc này anh mới nhận ra điều đó, dẫu cho Alyosha vừa mới kể cho anh nghe về sự sỉ nhục cùng tiếng thét của Katerina Ivanovna: "Anh trai cô là một tên khốn nạn!"
– Ừ, có lẽ... quả thực tôi đã kể cho Grushenka nghe về "ngày định mệnh" ấy, theo cách gọi của Katya. Đúng là tôi đã kể, tôi nhớ chứ! Đó là hồi ở Mokroe. Lúc ấy tôi say mèm, đám người Digan đang hát hò... Nhưng tôi đã khóc. Lúc đó tôi đã khóc nghẹn ngào, quỳ sụp xuống cầu nguyện trước bức ảnh của Katya, và Grushenka đã hiểu thấu điều đó. Lúc ấy cô ấy đã hiểu hết mọi chuyện. Tôi nhớ là chính cô ấy cũng đã khóc... Mặc thây nó đi! Nhưng ngặt nỗi giờ sự thể lại thành ra thế... Hồi đó cô ấy khóc, còn bây giờ thì là "nhát dao đâm vào tim"! Phụ nữ là thế đấy.
Anh cúi gằm mặt xuống và trầm ngâm chìm vào suy nghĩ.
– Phải, tôi là một tên khốn, một tên khốn đốn tận cùng! – bỗng nhiên anh cất lời bằng giọng u ám. – Dù tôi có khóc hay không thì cũng chẳng quan trọng nữa, tôi vẫn là một tên khốn! Cứ nói với cô ấy là tôi nhận cái danh hiệu đó, nếu điều đó mang lại chút an ủi nào cho cô ấy. Thôi, thế là đủ rồi. Vĩnh biệt. Nói năng nữa cũng chẳng ích gì! Chẳng có gì vui thú cả. Cậu đi đường cậu, tôi đi đường tôi. Và tôi chẳng muốn gặp lại cậu lần nào nữa đâu, trừ khi chẳng còn cách nào khác. Vĩnh biệt, Alexey!
Anh xiết chặt bàn tay Alyosha, rồi vẫn giữ nguyên tư thế cúi gằm mặt, không thèm ngẩng đầu lên, tựa như đang phải rứt dứt khoát rời đi, quay người bước nhanh về phía thị trấn.
Alyosha dõi theo bóng anh, không tài nào tin được rằng anh lại bỏ đi một cách đột ngột đến thế.
– Khoan đã Alexey, thêm một lời thú tội nữa chỉ dành riêng cho cậu thôi! – Dmitri bỗng quay phắt lại gọi với theo. – Nhìn tôi đi. Nhìn tôi cho kỹ vào. Cậu thấy chỗ này chứ, ngay đây này... có một nỗi nhục nhã tột cùng đang chờ đợi tôi đấy. (Khi thốt lên từ "đây", Dmitri đấm thình thịch vào lức ngực mình với một điệu bộ kỳ lạ, tựa như sự ô nhục ấy đang nằm ngay trước ngực anh, tại một chỗ nào đó, có lẽ trong túi áo, hoặc đang đeo lủng lẳng trên cổ.) Giờ thì cậu đã rõ con người tôi rồi đấy, một tên khốn, một kẻ đồi bại chẳng màng giấu giếm, nhưng để tôi nói cho cậu hay, chưa bao giờ trong đời trước đây tôi làm và sau này cũng sẽ chẳng bao giờ làm bất cứ điều gì có thể sánh được về độ đê tiện với nỗi nhục nhã mà giờ phút này đây tôi đang gánh trên ngực mình, ngay tại đây, chỗ này, thứ rồi sẽ xảy ra, dẫu cho tôi hoàn toàn có quyền tự do ngăn chặn nó. Tôi có thể chặn đứng nó hoặc cứ tiếp tục dấn thân làm cho tới cùng, hãy ghi nhớ điều đó. Ừ, để tôi nói cho cậu biết, tôi sẽ làm cho đến cùng. Tôi sẽ không dừng lại đâu. Ban nãy tôi đã kể với cậu mọi chuyện, nhưng lại giấu không nói điều này, bởi ngay cả tôi cũng chẳng đủ mặt dày để thốt ra. Tôi vẫn còn có thể kịp thời dừng vó ngựa; nếu làm thế, ngày mai tôi vẫn có thể chuộc lại được trọn vẹn một nửa danh dự đã mất của mình. Thế nhưng tôi sẽ không dừng lại đâu. Tôi sẽ thực thi kế hoạch đê tiện của mình đến cùng, và cậu cứ việc làm chứng cho việc tôi đã báo trước với cậu rồi nhé. Bóng tối và sự hủy diệt! Chẳng cần phải giải thích lôi thôi gì nữa. Rồi đúng thời điểm cậu sẽ tự khắc rõ sự tình. Cái xó hẻm dơ bẩn và mụ yêu tinh cái ấy. Vĩnh biệt. Đừng cầu nguyện cho tôi, tôi không đáng đâu. Mà cũng chẳng cần thiết, chẳng cần tí nào đâu... Tôi không cần! Biến đi!
Và anh đột ngột lùi lại, lần này là đi khuất hẳn. Alyosha bước về phía tu viện.
– Sao cơ? Mình sẽ không bao giờ gặp lại anh ấy nữa ư? Anh ấy đang nói cái quái gì thế nhỉ? – cậu ngẩn ngơ tự hỏi trong cơn hoang mang. – Lạ thật, ngày mai thể nào tôi chẳng gặp lại anh ấy. Tôi sẽ tìm cho bằng được. Nhất định thế. Ý anh ấy là sao chứ?
Cậu đi vòng qua tu viện, băng qua khu rừng thông để đến tu viện nhỏ. Cánh cửa đã được mở cho cậu, dẫu rằng vào giờ giấc đó chẳng ai được phép vào. Lòng cậu dâng lên một nỗi thổn thức khi bước vào căn phòng của tu sĩ Zossima.
– Tại sao, vì cớ gì mà người lại bước ra ngoài trần thế? Tại sao người lại sai cậu ấy dấn thân vào chốn hồng trần? Nơi đây mới là sự bình yên. Nơi đây mới là cherm thanh tịnh. Còn ngoài kia là sự hỗn độn, là bóng tối nơi kẻ ta dễ dàng lạc lối và sa ngã ngay tức khắc...
Trong buồng, cậu gặp chú tiểu Porfiry và cha Païssy, những người vẫn đến thăm hỏi tình hình cha Zossima vào mỗi giờ. Alyosha bàng hoàng hay tin bệnh tình của người ngày một nặng thêm. Ngay cả buổi trò chuyện thường nhật với các anh em tu sĩ cũng không thể diễn ra vào ngày hôm đó. Thông thường, cứ vào mỗi buổi tối sau giờ lễ, các tu sĩ lại tề tựu đông đúc trong gian phòng của cha Zossima, và tất cả cùng lớn tiếng xưng tội lỗi của mình trong ngày, những tư tưởng tội lỗi cùng những cơn cám dỗ; thậm chí cả những sự cãi cọ, nếu có. Có người quỳ gối để xưng tội. Trưởng lão sẽ tha thứ, giảng hòa, khuyên răn, bắt chịu phép đền tội, ban phép lành rồi cho họ lui. Chính cái nghi thức "xưng tội" tập thể này là điều khiến những kẻ phản đối các "trưởng lão" phải lên tiếng bài xích, họ cho rằng đó là sự báng bổ bí tích xưng tội, suýt chút nữa thì phạm thánh, dẫu rằng đây hoàn toàn là một việc khác biệt. Họ thậm chí còn đâm đơn lên các vị bề trên giáo phận rằng những buổi xưng tội như thế chẳng đem lại lợi ích tốt đẹp gì, trái lại còn phần lớn dẫn đến tội lỗi và cám dỗ. Nhiều vị tu sĩ vốn chẳng thích đến gặp trưởng lão, nhưng đành phải miễn cưỡng bước đi vì ai nấy đều đi cả, và vì sợ bị quy tội kiêu ngạo cùng tư tưởng chống đối. Người ta đồn rằng đôi khi có những tu sĩ còn thỏa thuận trước với nhau kiểu như: "Tôi sẽ xưng là tôi đã nổi nóng với anh sáng nay nhé, rồi anh cứ xác nhận điều đó đi", cốt chỉ để có cái mà nói. Alyosha biết rằng chuyện này đôi khi thực sự xảy ra. Cậu cũng biết rằng trong số các tu sĩ có những người vô cùng phẫn uất trước việc những bức thư từ người thân thường xuyên bị đem nộp cho trưởng lão để ngài bóc ra đọc trước khi chúng được trao đến tay người nhận.
Tất nhiên, người ta mặc định rằng tất cả những việc này đều được thực hiện một cách tự nguyện, hoàn toàn thiện chí, dưới hình thức phục tùng tự nguyện và sự dẫn dắt lành mạnh. Thế nhưng trên thực tế, đôi khi vẫn có không ít sự giả dối, cùng vô vàn điều gượng gạo và giả tạo trong tập tục này. Dẫu vậy, những vị tu sĩ lớn tuổi và từng trải hơn vẫn giữ vững quan điểm của mình, họ tranh biện rằng: "Đối với những ai đã bước chân vào chốn tường vi này với tấm lòng thành kính tìm kiếm sự cứu rỗi, thì sự vâng lời và hy sinh ấy chắc chắn sẽ mang lại ơn ích lớn lao và sự cứu rỗi; ngược lại, những kẻ nào cảm thấy bức bối, cằn nhằn phiền muộn, thì chẳng phải tu sĩ chân chính, và đã lầm đường khi bước chân vào tu viện – chỗ thích hợp cho họ phải là ngoài xã hội trần tục. Ngay cả ở trong đền thờ thánh điện người ta cũng chẳng thể tránh khỏi tội lỗi và ma quỷ. Thế nên chẳng cần phải bận tâm suy tính quá nhiều làm gì."
– Ngài yếu lắm rồi, một cơn buồn ngủ đang bao trùm lấy ngài – cha Païssy thì thầm với Alyosha khi ban phép lành cho cậu. – Rất khó để đánh thức ngài dậy. Mà cũng không được phép đánh thức ngài. Ngài vừa tỉnh lại được dăm phút, gửi lời ban phước đến các anh em và cầu xin họ đêm nay hãy cầu nguyện cho ngài. Ngài dự định sáng mai sẽ rước lễ lần nữa. Ngài có nhắc đến con đấy, Alexey. Ngài hỏi xem con đã đi chưa, và được đáp là con đang ở trong thị trấn. "Ta ban phước cho công việc ấy của nó", ngài nói thế, "chỗ của nó là ở ngoài đó, chứ không phải ở đây, ít nhất là lúc này." Đó là những lời ngài nói về con. Ngài nhắc đến con với tất cả sự âu yếm và nỗi bận tâm; con có hiểu vì sao ngài lại quý mến con đến thế không? Nhưng cớ sao ngài lại quyết định để con dành một khoảng thời gian ở ngoài trần thế nhỉ? Chắc hẳn ngài đã tiên liệu được điều gì đó trong vận mệnh của con rồi! Hãy hiểu cho, hỡi Alexey, nếu con quay lại trần gian, thì đó là để làm tròn bổn phận mà trưởng lão đã trao phó cho con, chứ không phải vì thói hư vinh phù phiếm hay những hoan lạc tầm thường của thế gian đâu nhé.
Cha Païssy bước ra ngoài. Alyosha không mảy may nghi ngờ gì việc cha Zossima đang hấp hối, dẫu ngài có thể sống thêm được một hoặc hai ngày nữa. Alyosha kiên quyết và nồng nhiệt tự nhủ rằng, dẫu cho đã hứa hẹn với cha cậu, với mẹ con nhà Hohlakov, và với Katerina Ivanovna đi chăng nữa, ngày mai cậu nhất định sẽ không rời khỏi tu viện mà sẽ ở lại bên vị trưởng lão của mình cho đến giây phút cuối cùng. Lòng cậu rực cháy tình yêu thương, và cậu vô cùng cắn rứt, tự trách bản thân vì đã có lúc dẫu chỉ trong khoảnh khắc lại quên mất người mà cậu đã để lại tu viện trên giường bệnh, người mà cậu kính trọng hơn bất kỳ ai trên cõi đời này. Cậu bước vào phòng ngủ của cha Zossima, quỳ sụp xuống và cúi đầu sát đất trước vị trưởng lão đang nằm ngủ yên bình không một tiếng động, với nhịp thở đều đều hầu như không thể nghe thấy và gương mặt vô cùng thanh thản.
Alyosha quay trở lại căn phòng bên ngoài, nơi cha Zossima từng tiếp khách vào buổi sáng. Cởi đôi bốt ra, cậu nằm xuống chiếc ghế sofa bọc da cứng và hẹp, thứ mà cậu đã dùng làm giường ngủ suốt bấy lâu nay, chẳng mang theo gì ngoài một chiếc gối. Còn chiếc nệm mà sáng nay người cha đã gào thét bắt cậu khuân đi, thì từ lâu cậu đã quên bẵng mất chẳng thèm nằm nữa. Cậu cởi chiếc áo tu sĩ ra để đắp tạm làm chăn. Nhưng trước khi đi ngủ, cậu quỳ xuống cầu nguyện hồi lâu. Trong lời cầu nguyện thành kính, cậu không hề nài xin Chúa xua tan bóng tối trong lòng mà chỉ khao khát cảm giác hân hoan thánh thiện vẫn thường dâng ngập tâm hồn cậu sau những lời ca ngợi và tôn vinh mà cậu hay đọc trong kinh tối. Niềm vui ấy luôn mang lại cho cậu giấc ngủ bình yên, không chút bận lòng. Khi đang cầu nguyện, cậu chợt cảm thấy trong túi áo có mẩu giấy nhỏ màu hồng mà người hầu gái đã nhét vào tay cậu lúc cậu rời khỏi nhà Katerina Ivanovna. Cậu thoáng bối rối nhưng vẫn cố đọc cho xong kinh. Rồi sau một hồi ngập ngừng, cậu bóc phong bì ra. Bên trong là một bức thư gửi cho cậu, kí tên Lise, cô con gái nhỏ của phu nhân Hohlakov – người từng bật cười trước mặt cậu ngay trước mặt trưởng lão vào buổi sáng.
"Alexey Fyodorovitch" – cô viết – "Em viết thư này cho anh mà không cho ai hay biết cả, kể cả mẹ, và em thừa biết điều đó là sai trái. Nhưng em không thể sống mà không bày tỏ cảm xúc vừa chớm nở trong tim mình, và điều này tạm thời không ai được phép biết ngoài hai chúng ta. Nhưng làm sao em có thể giãi bày những điều mình vô cùng khao khát nói cho anh nghe đây? Người ta bảo giấy thì không biết đỏ mặt, nhưng em đoan chắc với anh là điều đó hoàn toàn sai sự thật, giấy cũng đang đỏ mặt y như em lúc này đây, đỏ tía tai bừng bừng ấy chứ. Alyosha yêu quý, em yêu anh, em đã yêu anh từ thời thơ ấu, từ những ngày ở Moscow khi anh hoàn toàn khác với bây giờ, và em sẽ yêu anh suốt cả cuộc đời này. Trái tim em đã chọn anh để gắn kết cuộc đời chúng ta, cùng nhau đi qua giông bão cho đến tận tuổi già. Tất nhiên, với điều kiện là anh phải rời khỏi tu viện nhé. Còn về tuổi tác của chúng ta, cứ chờ đến độ tuổi mà luật pháp quy định. Đến lúc đó chắc chắn em đã hoàn toàn khỏe mạnh, em sẽ có thể tự đi lại và khiêu vũ nữa. Chuyện đó là không phải bàn cãi.
Anh thấy đấy, em đã tính toán chu đáo mọi đường đi nước bước rồi đấy. Chỉ có mỗi một điều này là em không sao hình dung nổi: anh sẽ nghĩ gì về em khi đọc những dòng này đây. Em lúc nào cũng hay cười cợt và nghịch ngợm. Sáng nay em đã làm anh nổi giận, nhưng em xin thề với anh là trước khi cầm bút viết, em đã cầu nguyện trước bức ảnh của Mẹ Thiên Chúa, và lúc này đây em cũng đang cầu nguyện, lại còn suýt khóc nữa cơ.
Bí mật của em đang nằm trong tay anh rồi đấy. Ngày mai khi anh đến, em chẳng biết mình sẽ phải đối diện với anh thế nào nữa. Ái chà, Alexey Fyodorovitch ơi, nhỡ đâu em không kìm chế được bản thân lại ngốc nghếch bật cười khi nhìn thấy anh hệt như hồi sáng thì sao. Anh sẽ nghĩ em là một đứa con gái hư hỏng chuyên trò đùa cợt người khác, và anh sẽ chẳng thèm tin vào bức thư này của em mất. Thế nên em khẩn khoản cầu xin anh, người em yêu quý, nếu anh còn chút lòng thương xót nào dành cho em, thì ngày mai lúc đến, đừng có nhìn thẳng vào mặt em nhé, bởi vì hễ chạm phải ánh mắt anh là thế nào em cũng lăn ra cười cho mà xem, nhất là khi anh lại còn mặc cái bộ áo thụng dài dằng dặc ấy nữa chứ. Nghĩ đến đấy thôi là người em đã lạnh toát cả đi rồi, thế nên lúc anh đến, tạm thời đừng có nhìn em lấy một cái, hãy nhìn mẹ hoặc nhìn ra cửa sổ ấy..."
Thế là em đã viết cho anh một bức thư tình rồi đấy. Ôi trời ơi, em vừa làm cái quái gì thế này? Alyosha, xin đừng khinh miệt em, và nếu em có lỡ làm điều gì quá quắt hay làm tổn thương anh, thì xin hãy tha thứ cho em. Giờ đây bí mật về danh dự của em, có lẽ đã lụy tàn vĩnh viễn rồi, hoàn toàn nằm trong tay anh.
Hôm nay thể nào em cũng khóc cho mà xem. Hẹn gặp lại anh trong cuộc hội ngộ, một cuộc hội ngộ thật khủng khiếp – LISE.
T.S. – Alyosha! Anh nhất định, nhất định, nhất định phải đến đấy nhé! – LISE."
Alyosha ngỡ ngàng đọc lại bức thư, đọc ngấu nghiến đến hai lần, trầm ngâm suy nghĩ một lát rồi chợt bật cười khe khẽ, một nụ cười thật dịu dàng. Cậu giật mình thon thót. Nụ cười ấy đối với cậu dường như mang tội lỗi. Nhưng chỉ một phút sau, cậu lại mỉm cười lần nữa, cũng thật nhẹ nhàng và hạnh phúc biết bao. Cậu thong thả nhét bức thư lại vào phong bì, làm dấu thánh rồi nằm xuống. Niềm xao xuyến trong tim lập tức tan biến. "Lạy Chúa, xin hãy thương xót tất cả bọn họ, xin hãy chở che cho những tâm hồn bất hạnh và cuồng giông này trong vòng tay Ngài, và đưa dẫn họ vào con đường chân chính. Mọi nẻo đường đều thuộc về Ngài. Xin hãy cứu rỗi họ theo sự khôn ngoan của Ngài. Ngài chính là tình yêu. Ngài sẽ ban niềm vui cho muôn người!" Alyosha thầm thì, vừa làm dấu thánh vừa chìm vào giấc ngủ bình yên.
