Nhưng Dmitri, người vừa được Grushenka trước lúc bay đến một cuộc đời mới gửi lại những lời chào từ biệt cuối cùng và dặn chàng hãy khắc ghi khoảnh khắc tình yêu của nàng mãi mãi, thì hoàn toàn không hay biết gì về những gì đã xảy ra với nàng, và vào lúc đó đang chìm trong một trạng thái bấn loạn cùng cực và cuồng nhiệt. Trong suốt hai ngày qua, tâm trạng chàng bất ổn đến mức khó tin, tựa hồ như chàng hoàn toàn có thể ngã bệnh vì sốt não, như chính chàng đã thừa nhận về sau. Sáng hôm trước, Alyosha đã không tài nào tìm gặp được chàng, còn Ivan cũng chẳng thể chạm mặt chàng ở quán rượu vào cùng ngày hôm ấy. Theo lệnh của chàng, những người ở khu trọ đã tìm cách che giấu tung tích của chàng.
Chàng đã trải qua hai ngày ấy trong sự bươn chải khắp bốn phương, “đấu tranh với số phận và tìm cách cứu lấy chính mình,” đúng như cách mà sau này chàng đã diễn tả, thậm chí có những lúc chàng còn phóng xe ra khỏi thị trấn vì có việc gấp, dù cho việc phải rời mắt khỏi Grushenka dù chỉ một khoảnh khắc cũng khiến chàng đau đớn khôn cùng. Tất cả những điều này về sau đã được giải thích cặn kẽ và minh chứng bằng giấy tờ; nhưng ở hiện tại, chúng ta chỉ điểm qua những biến cố cốt lõi nhất của hai ngày đầy giông bão ngay trước thảm kịch kinh hoàng bất ngờ giáng xuống đầu chàng.
Dù quả thực đã có lúc Grushenka yêu chàng, một cách chân thành và sâu sắc, nhưng nàng đôi khi vẫn hành hạ chàng một cách tàn nhẫn và lạnh lùng. Điều tồi tệ nhất là chàng chẳng bao giờ đoán được nàng định làm gì. Việc dùng uy lực hay sự dịu dàng để thuyết phục nàng cũng là điều bất khả thi: nàng sẽ chẳng chịu khuất phục trước bất cứ điều gì. Chàng vốn đã thừa biết rằng, nếu làm thế, nàng sẽ chỉ nổi giận và quay lưng hoàn toàn với chàng mà thôi. Chàng hoài nghi, và hoàn toàn chính xác, rằng bản thân nàng cũng đang phải trải qua một cuộc giằng xé nội tâm, đang ở trong tình trạng do dự bất thường, rằng nàng đang hạ quyết tâm cho một điều gì đó nhưng lại chưa thể dứt khoát. Thế nên, với một trái tim trĩu nặng âu lo, chàng dự cảm không phải không có lý rằng có những khoảnh khắc nàng chỉ chực căm ghét chàng và cả tình yêu của chàng nữa. Sự tình có lẽ đúng là như vậy, nhưng điều gì đang dằn vặt Grushenka thì chàng hoàn toàn không tài nào hiểu nổi. Đối với chàng, toàn bộ câu hỏi đầy đày ải ấy chỉ xoay quanh mối quan hệ giữa chàng và Fyodor Pavlovitch.
Đến đây, thiết tưởng cũng cần ghi nhận một sự thật chắc chắn thế này: chàng đinh ninh rằng Fyodor Pavlovitch sẽ ngỏ ý, hoặc có lẽ đã ngỏ ý, muốn cưới Grushenka làm vợ đàng hoàng, và chàng chưa từng mảy may tin rằng lão già hoang dâm ấy lại hy vọng đạt được mục đích của mình chỉ với ba nghìn rúp. Mitya đi đến kết luận này dựa trên sự thấu hiểu của chàng về Grushenka và tính cách của nàng. Đó là lý do vì sao có những lúc chàng tin rằng mọi nỗi bất an của Grushenka bắt nguồn từ việc nàng không biết nên chọn ai trong hai người, chọn ai thì có lợi hơn cho nàng.
Thật kỳ lạ làm sao, trong những ngày đó, chưa một lần chàng nghĩ đến sự trở lại cận kề của “viên sĩ quan,” tức là con người từng để lại ảnh hưởng định mệnh trong cuộc đời Grushenka, kẻ mà sự xuất hiện đang được nàng chờ đợi với bao cảm xúc thổn thức và nỗi sợ hãi. Đành rằng thời gian gần đây Grushenka rất ít khi nhắc đến chuyện đó. Thế nhưng chàng hoàn toàn ý thức được bức thư mà nàng đã nhận được cách đây một tháng từ kẻ đã quyến rũ nàng, và chàng đã nghe chính miệng nàng kể lại điều đó. Chàng cũng láng mang biết nội dung bức thư ấy viết gì. Trong một phút hờn ghen, Grushenka đã cho chàng xem bức thư đó, nhưng điều khiến nàng kinh ngạc là chàng gần như chẳng mảy may bận tâm đến nó. Thật khó mà cắt nghĩa tại sao lại như vậy. Phải chăng, bị đè nặng bởi sự kinh hoàng tột cùng của cuộc đấu tranh với chính người cha ruột vì người phụ nữ này, chàng đã không còn khả năng tưởng tượng ra bất kỳ mối đe dọa nào khủng khiếp hơn nữa, ít nhất là trong khoảng thời gian đó. Chàng đơn giản là không tin vào sự xuất hiện của một kẻ tình địch đột nhiên quay lại sau năm năm biệt tích, và càng không tin vào viễn cảnh hắn sẽ sớm có mặt. Hơn nữa, trong bức thư đầu tiên của “viên sĩ quan” mà Mitya từng được xem, khả năng về chuyến viếng thăm của tình địch mới chỉ được bỏ ngỏ một cách rất mơ hồ. Bức thư ấy vô cùng chung chung, hoa mỹ và tràn ngập vẻ sướt mướt. Cần phải lưu ý rằng Grushenka đã giấu nhẹm những dòng cuối của bức thư, nơi sự trở lại của hắn được nhắc đến một cách rõ ràng hơn. Ngoài ra, chàng cũng nhận thấy lúc bấy giờ, như sau này chàng nhớ lại, phảng phất trên khuôn mặt Grushenka một vẻ khinh miệt kiêu hãnh không kiềm chế được dành cho bức thông điệp từ Siberia ấy. Grushenka chẳng hề hé lộ với chàng những gì diễn ra sau đó giữa nàng và tên tình địch này; để rồi dần dần, chàng hoàn toàn quên bẵng sự tồn tại của viên sĩ quan kia.
Chàng cảm thấy rằng dù chuyện gì có xảy ra sau đó đi nữa, dù cục diện có xoay vần theo hướng nào đi chăng nữa, cuộc đối đầu quyết định của chàng với Fyodor Pavlovitch đã cận kề kề bên và buộc phải được giải quyết trước mọi thứ khác. Với một trái tim trĩu nặng hồi hộp, từng khoảnh khắc trôi qua chàng đều ngóng chờ quyết định từ Grushenka, luôn đinh ninh rằng nó sẽ đến bất ngờ, xuất phát từ một phút bốc đồng. Rằng bỗng nhiên nàng sẽ nói với chàng rằng: “Hãy đưa em đi, em thuộc về anh mãi mãi,” và thế là mọi chuyện sẽ chấm dứt. Chàng sẽ ôm chầm lấy nàng và lập tức đưa nàng trốn chạy đến tận chân trời góc bể. Ồ, khi ấy chàng sẽ mang nàng đi ngay lập tức, đi thật xa, thật xa hết mức có thể; đến tận cùng nước Nga, nếu không thể ra tận cùng thế giới, rồi chàng sẽ cưới nàng, cùng nàng định cư ẩn danh ở một nơi nào đó mà chẳng ai hay biết về họ, dù là ở đây, ở kia hay bất cứ chốn nào trên cõi đời này. Khi ấy, ồ, khi ấy một cuộc đời mới sẽ lập tức mở ra!
Về cuộc đời khác biệt, được cải tà quy chính và đầy “đức hạnh” ấy (“nó phải, nhất định phải là đức hạnh”), chàng mơ mộng trong cơn sốt ruột từng phút từng giây. Chàng khao khát sự đổi đời và tái sinh ấy biết bao. Vũng bùn nhơ nhớp mà chàng đã tự nguyện dấn thân vào quả thực quá ư ghê tởm đối với chàng, và cũng giống như rất nhiều người lâm vào hoàn cảnh tương tự, chàng đặt niềm tin lớn nhất vào sự đổi thay không gian sống. Giá như không vướng bận những con người này, giá như không vướng bận những hoàn cảnh này, giá như chàng có thể bay cao bay xa khỏi chốn bị nguyền rủa này—chàng chắc chắn sẽ được gột rửa hoàn toàn, sẽ bước lên một con đường mới. Đó là điều chàng hằng tin tưởng, và là thứ chàng đang mòn mỏi khát khao.
Nhưng tất cả những điều ấy chỉ có thể xảy ra với điều kiện tiên quyết: sự giải quyết êm thấm cho vấn đề trước mắt. Vẫn còn một khả năng khác, một cái kết khác và đầy rẫy sự khủng khiếp. Đột nhiên nàng có thể bảo chàng rằng: “Anh hãy đi đi. Em vừa đạt được thỏa thuận với Fyodor Pavlovitch rồi. Em sắp lấy ông ta và chẳng cần đến anh nữa đâu” — và rồi... nhưng rồi.... Mitya hoàn toàn không biết chuyện gì sẽ xảy ra sau đó. Cho đến tận giờ phút cuối cùng, chàng vẫn không hề hay biết. Phải ghi nhận điều này như một điểm tốt cho chàng. Chàng không hề có ý đồ rõ ràng nào, cũng chẳng lên kế hoạch cho bất kỳ tội ác nào. Chàng chỉ đang canh chừng và dò la trong đau đớn, trong lúc chuẩn bị tinh thần đón nhận cái kết có hậu đầu tiên cho số phận mình. Thực chất, chàng xua đuổi mọi ý nghĩ khác khỏi đầu. Nhưng để đổi lấy cái kết đó, một nỗi lo âu hoàn toàn khác lại nảy sinh, một rắc rối mới, mang tính phụ họa nhưng lại chí mạng và không thể tháo gỡ bỗng ngáng đường chàng.
Nếu nàng nói với chàng rằng: “Em là của anh; hãy đưa em đi,” thì chàng lấy gì để đưa nàng đi đây? Chàng lấy đâu ra phương tiện, tiền bạc để làm việc đó? Đúng vào thời điểm này, mọi nguồn tài chính từ Fyodor Pavlovitch, những khoản trợ cấp vốn được duy trì đều đặn suốt bao năm qua, bỗng dưng cạn sạch. Đương nhiên là Grushenka có tiền, nhưng đối với vấn đề này, Mitya bỗng nhiên biểu lộ một niềm kiêu hãnh phi thường; chàng muốn tự mình mang nàng đi và bắt đầu cuộc sống mới cùng nàng bằng chính đồng tiền của mình, chứ không phải tiền của nàng. Chàng không thể nào tưởng tượng nổi cảnh phải dùng tiền của Grushenka, và chính ý nghĩ ấy đã mang lại cho chàng một nỗi nhục nhã ê chề cùng sự chán ghét tột cùng. Tôi sẽ không bàn dài dòng hay phân tích chi tiết sự kiện này ở đây, mà chỉ xin lưu ý rằng đó chính là thái độ của chàng lúc bấy giờ. Tất cả điều này có lẽ bắt nguồn gián tiếp và vô thức từ những nhát dằm thầm kín của lương tâm vì số tiền của Katerina Ivanovna mà chàng đã chiếm đoạt một cách bất lương. “Ta đã thành một kẻ khốn nạn với người này, và chẳng mấy chốc ta lại thành kẻ khốn nạn với người kia thôi,” cảm giác của chàng lúc ấy là vậy, như sau này chàng đã giải thích: “và khi Grushenka biết chuyện, nàng sẽ chẳng thèm đếm xỉa gì đến một kẻ khốn nạn như thế.”
Vậy thì chàng phải kiếm phương tiện ở đâu, kiếm đâu ra số tiền định mệnh ấy? Nếu không có nó, mọi thứ sẽ tiêu tùng và chẳng thể làm được gì, “và tất cả chỉ vì ta không có tiền. Ồ, thật nhục nhã làm sao!”
Nói trước bước không qua: thực ra chàng có lẽ biết kiếm tiền ở đâu, có lẽ biết rõ số tiền ấy đang nằm ở xó xỉnh nào vào lúc này. Tôi sẽ không nói thêm điều gì về chuyện này ở đây nữa, bởi mọi thứ sẽ được sáng tỏ hồi sau. Nhưng rắc rối lớn nhất của chàng, dẫu tôi có phải giải thích cách mờ ám thế nào đi nữa, lại nằm ở chỗ: để có được khoản tiền mà chàng biết rõ ấy, để có quyền cầm lấy nó, trước tiên chàng phải hoàn trả ba nghìn rúp cho Katerina Ivanovna — nếu không, “ta chẳng khác nào một tên móc túi tầm thường, ta là một tên khốn, và ta không muốn bắt đầu cuộc đời mới với tư cách là một kẻ đồi bại,” Mitya tự quả quyết. Thế nên chàng đã hạ quyết tâm quật khởi đất trời để trả lại cho Katerina Ivanovna ba nghìn rúp đó, và đó phải là việc làm đầu tiên. Giai đoạn cuối cùng của quyết định này, có thể nói như vậy, chỉ mới hình thành trong những giờ phút cuối cùng, nghĩa là sau cuộc gặp gỡ cuối cùng của chàng với Alyosha, cách đó hai ngày, trên con đường cái quan, vào buổi tối khi Grushenka lăng mạ Katerina Ivanovna, và Mitya, sau khi nghe Alyosha thuật lại chuyện đó, đã thừa nhận mình là một tên khốn, rồi bảo cậu hãy nhắn lại điều đó với Katerina Ivanovna nếu nó có thể đem lại chút khuây khỏa nào cho cô. Sau khi chia tay người em trai vào đêm hôm đó, trong cơn cuồng nộ, chàng cảm thấy thà “giết người cướp của còn hơn là không trả được nợ cho Katya. Thà rằng mọi người coi ta là kẻ cướp kẻ cướp, thà rằng ta bị đày tới Siberia còn hơn để Katya có quyền nói rằng ta đã lừa gạt cô ấy, đã cuỗm tiền của cô ấy để trốn đi với Grushenka và bắt đầu cuộc sống mới! Chuyện đó thì ta tuyệt đối không thể làm được!” Mitya nghiến ken két răng tự nhủ, và có những lúc chàng hoàn toàn có thể tưởng tượng rằng đầu óc mình sắp phát điên đến nơi rồi. Nhưng trong lúc ấy, chàng vẫn tiếp tục vùng vẫy....
Thật kỳ lạ, dẫu người ta có thể cho rằng chàng chẳng còn con đường nào khác ngoài sự tuyệt vọng — vì với hai bàn tay trắng trên đời, lấy đâu ra cơ hội để gom góp một khoản tiền lớn nhường ấy? — thế nhưng cho đến tận cùng, chàng vẫn kiên trì hy vọng rằng mình sẽ kiếm được ba nghìn rúp đó, rằng tiền rồi sẽ tự động rơi vào tay chàng theo một cách nào đó, tựa như từ trên trời rơi xuống vậy. Đời nào những kẻ như Dmitri lại hiểu biết chút gì về tiền bạc, ngoài việc vung tay quá trán tiêu xài những thứ được thừa kế mà chẳng tốn chút mồ hôi công sức nào, và hoàn toàn mù tịt về cách kiếm ra tiền. Một cơn lốc những ý niệm kỳ quái nhất đã chiếm lấy bộ não chàng ngay sau khi chia tay Alyosha hai ngày trước, làm rối tung suy nghĩ của chàng lên thành một mớ bòng bong. Đó là lý do tại sao ban đầu chàng lại vớ lấy một kế hoạch hoàn toàn điên rồ đến vậy. Và có lẽ đối với những con người kiểu ấy trong hoàn cảnh đó, những âm mưu phi lý và hoang đường nhất lại là những thứ hiện lên đầu tiên trong đầu, và trông có vẻ thực tế nhất.
Chàng bỗng quyết định đến gặp Samsonov, tay thương gia vốn là kẻ bảo trợ của Grushenka, để đề xuất một “sáng kiến” với lão, qua đó ngay lập tức moi từ tay lão toàn bộ số tiền cần thiết. Về giá trị thương mại của kế hoạch mà mình vạch ra, chàng không mảy may hoài nghi, dù chỉ là một chút, và chỉ băn khoăn không biết Samsonov sẽ nhìn nhận cơn điên rồ này ra sao, giả sử lão xét nó từ một khía cạnh nào đó ngoài khía cạnh thương mại. Dù Mitya đã quen mặt tay thương gia này, nhưng chàng chưa từng quen biết hay nói chuyện với lão dẫu chỉ nửa lời. Thế nhưng vì một lý do quái quỷ nào đó, từ lâu chàng đã đinh ninh rằng lão già đồi bại đang kề cận bên bờ vực cái chết ấy có lẽ sẽ chẳng hề phản đối chuyện Grushenka có được một chỗ đứng đàng hoàng và kết hôn với một người “đáng tin cậy.” Và chàng tin không chỉ việc lão không phản đối, mà đây chính là điều lão hằng mong muốn, và nếu có cơ hội, lão sẵn sàng ra tay tương trợ. Qua một vài lời đồn đại, hay có lẽ từ một câu nói bâng quơ nào đó của Grushenka, chàng còn góp nhặt được rằng lão già có lẽ sẽ ưu ái chàng hơn là Fyodor Pavlovitch khi đặt lên bàn cân với Grushenka.
Có lẽ rất nhiều độc giả của cuốn tiểu thuyết sẽ cảm thấy rằng khi đặt hy vọng vào sự trợ giúp kiểu đó, và sẵn sàng đón nhận người vợ sắp cưới, có thể nói như vậy, từ tay kẻ bảo trợ của nàng, Dmitri đã thể hiện sự xấc láo và thiếu tế nhị trầm trọng. Tôi chỉ xin lưu ý rằng Mitya nhìn nhận quá khứ của Grushenka như một chương đã hoàn toàn khép lại. Chàng nhìn vào quá khứ ấy với lòng trắc ẩn vô hạn và quyết định với tất cả sự nồng nhiệt của tình yêu rằng một khi Grushenka nói với chàng rằng nàng yêu chàng và sẽ kết hôn với chàng, điều đó đồng nghĩa với sự khởi đầu của một Grushenka hoàn toàn mới và một Dmitri hoàn toàn mới, thanh sạch khỏi mọi thói hư tật xấu. Họ sẽ tha thứ cho nhau và bắt đầu lại cuộc đời từ trang giấy trắng. Còn về phần Kuzma Samsonov, Dmitri coi lão như một kẻ từng gây ra ảnh hưởng định mệnh trong quá khứ xa xôi ấy của Grushenka, dẫu nàng chưa từng yêu lão, và giờ đây bản thân lão cũng chỉ là một thứ thuộc về dĩ vãng, đã hoàn toàn chấm hết, và có thể nói là không còn tồn tại nữa. Hơn thế nữa, Mitya hầu như chẳng coi lão là một con người đúng nghĩa, bởi ai nấy trong thị trấn đều biết rõ lão chỉ là một đống xương tàn rệu rã, người mà mối quan hệ với Grushenka đã thay đổi bản chất và giờ đây thuần túy mang tính chất cha con, và tình trạng ấy đã kéo dài từ lâu lắm rồi.
Dù ở góc độ nào đi nữa, trong chuyện này Mitya cũng tỏ ra vô cùng khờ khỉ thế, bởi bất chấp mọi thói hư tật xấu, chàng thực chất là một người có tâm hồn rất đơn thuần. Minh chứng cho sự khờ khạo ấy là việc Mitya đinh ninh rằng, khi đang đứng trước thềm cửa bước sang thế giới bên kia, lão Kuzma già tất phải thành tâm ăn năn hối cải về mối quan hệ sai trái trong quá khứ với Grushenka, và rằng trên đời này chẳng có ai là người bảo vệ hay người bạn chân thành của nàng hơn lão già vô hại lúc này nữa.
Sau cuộc trò chuyện với Alyosha ở ngã tư đường, suốt đêm đó chàng gần như chẳng chợp mắt, và đúng mười giờ sáng hôm sau, chàng đã có mặt tại dinh cơ của Samsonov để nhờ gia nhân vào xướng tên. Đó là một ngôi nhà cổ hai tầng vô cùng rộng lớn và ảm đạm, kèm theo một dãy nhà phụ và nhà khách. Tầng dưới là nơi sinh sống của hai người con trai đã lập gia đình của Samsonov cùng gia quyển, người chị già và cô con gái chưa chồng của lão. Khu nhà khách là chỗ ở của hai tay thư ký, trong đó một người cũng có một gia đình đông đúc. Cả khu nhà khách lẫn tầng trệt đều chật chội người là người, nhưng lão già giữ khư khư tầng trên cho riêng mình, thậm chí còn không cho cô con gái lên đó ở cùng dẫu cô là người chăm sóc lão, và bất chấp căn bệnh hen suyễn, cô vẫn buộc phải chạy lên lầu phục vụ lão từ phía dưới theo những khung giờ nhất định hoặc bất cứ lúc nào lão cất tiếng gọi.
Tầng trên này gồm một dãy phòng rộng lớn chỉ dùng để chưng diện, được bài trí theo phong cách nhà buôn cổ lỗ sĩ với những hàng ghế tựa bằng gỗ gụ vụng về xếp dài đơn điệu dọc theo các bức tường, những chiếc đèn chùm pha lê có chụp che, và những tấm gương ảm đạm treo sát tường. Tất cả những căn phòng này hoàn toàn trống hoác và chẳng bao giờ được sử dụng, bởi lão già chỉ giam mình trong một căn phòng duy nhất, một phòng ngủ nhỏ nằm khuất phía sau, nơi lão được chăm sóc bởi một mụ hầu già quấn khăn trên đầu và một cậu thiếu niên thường ngồi trên chiếc ghế dài ở hành lang. Do chứng phù chân, lão già hầu như không thể đi lại được và chỉ hiếm hoi lắm mới được nhấc bổng khỏi chiếc ghế bành bọc da, khi mụ già đỡ lão đi qua đi lại trong phòng một hoặc hai lần. Lão vốn bặm trợn và kiệm lời, ngay cả với chính mụ già ấy.
Khi được thông báo về sự xuất hiện của “viên đại úy,” lão lập tức từ chối tiếp kiến. Nhưng Mitya vẫn kiên trì bám trụ và sai người lên xướng tên lần nữa. Samsonov gặng hỏi cậu thiếu niên từng chi tiết một: Trông gã thế nào? Có say rượu không? Có định gây sự không? Câu trả lời lão nhận được là: gã hoàn toàn tỉnh táo, nhưng nhất quyết không chịu rời đi. Lão già lại tiếp tục từ chối gặp mặt. Thế nên Mitya, kẻ đã lường trước cơ sự này và cố tình mang theo giấy bút bên mình, bèn viết rõ lên mẩu giấy dòng chữ: “Về một việc cực kỳ quan trọng có liên quan mật thiết đến Agrafena Alexandrovna,” rồi nhờ chuyển lên cho lão già.
Sau một hồi đăm chiêu suy nghĩ, Samsonov bảo cậu thiếu niên dẫn vị khách vào phòng khách, đồng thời sai mụ già xuống tầng dưới gọi người con trai út lập tức lên lầu gặp lão. Người con trai út này, một gã cao trên sáu thước với thể hình vạm vỡ phi thường, cạo râu nhẵn nhụi và ăn vận theo lối phương Tây — trong khi cha lão vẫn mặc áo bành tô dài kaftan và để râu — lập tức có mặt mà chẳng thưa thốt nửa lời. Cả gia tộc đều run rẩy sợ hãi trước người cha. Lão già cho gọi gã khổng lồ này lên không phải vì sợ hãi “viên đại úy” (lão vốn chẳng phải kẻ nhát gan), mà là để có người làm chứng phòng hờ những tình huống bất ngờ. Được con trai và cậu thiếu niên phục dịch dìu đỡ, cuối cùng lão cũng lạch bạch bước vào phòng khách. Có thể đoán rằng lão đang cảm thấy vô cùng tò mò. Căn phòng khách nơi Mitya đang mỏi mòn chờ đợi là một không gian rộng lớn, tiêu điều, phủ lên lòng người một thứ sức nặng trĩu u sầu. Nơi đây có hai tầng cửa sổ, một hành lang tạc giả đá cẩm thạch, và ba chiếc đèn chùm khổng lồ với những chùm pha lê được che đậy cẩn thận bằng các lớp chụp.
Mitya đang ngồi trên một chiếc ghế nhỏ cạnh cửa ra vào, phấp phỏng chờ đợi số phận với sự thiếu kiên nhẫn đến nghẹt thở. Khi lão già xuất hiện ở ô cửa đối diện, cách đó tận bảy mươi thước, Mitya lập tứcồmm bật đứng dậy, sải đôi bước dài kiểu nhà binh rảo bước tiến về phía lão. Mitya ăn vận chỉnh tề trong bộ áo đuôi tôm cài khuy kín mít, đội mũ tròn và trên tay cầm đôi găng tay đen, y hệt như ba ngày trước tại nhà tu viện, trong buổi gặp mặt gia đình với cha và các anh em. Lão già đứng chờ chàng với dáng điệu đường hoàng, thẳng thắn, và Mitya ngay lập tức cảm nhận được rằng lão đã nhìn thấu tâm can chàng trên từng bước chân tiến tới. Mitya cũng vô cùng ấn tượng trước khuôn mặt sưng phù đến biến dạng của Samsonov. Chiếc môi dưới của lão, vốn dĩ đã dày sẵn, giờ đây thõng thừng rủ xuống trông chẳng khác nào một chiếc bánh bao. Lão cúi đầu chào vị khách trong bầu không khí im lặng đầy uy nghiêm, ra hiệu mời chàng ngồi xuống chiếc ghế thấp cạnh chiếc ghế bành dài, rồi nương vào cánh tay con trai để hạ dần thân hình nặng nề xuống chiếc ghế đối diện trong những tiếng rên rỉ đau đớn, khiến Mitya — khi chứng kiến những nỗ lực nhọc nhằn ấy — ngay lập tức dâng trào niềm ân hận và cảm thức nhạy bén về sự nhỏ bé của bản thân trước nhân vật uy quyền mà chàng đã mạo muội đến làm phiền.
— Ngài tìm tôi có chuyện gì thế, thưa ngài? — Lão già chậm rãi cất lời, rành mạch, nghiêm khắc nhưng lịch sự, khi cuối cùng lão đã ngồi vững vàng.
Mitya giật nảy mình, chồm dậy rồi lại ngồi phịch xuống ghế. Ngay lập tức, chàng tuôn một tràng với giọng điệu lớn tiếng, đầy vẻ bồn chồn, khua tay múa chân trong cơn cuồng nộ hoàn toàn. Rõ ràng chàng là một kẻ đã bị dồn vào chân tường, đứng bên bờ vực thẳm của sự sụp đổ, đang với lấy cọng rơm cứu sinh cuối cùng và sẵn sàng chìm nghỉm nếu thất bại. Lão Samsonov có lẽ đã nắm bắt tất cả những điều ấy chỉ trong tích tắc, dẫu cho khuôn mặt lão vẫn lạnh băng và vô cảm như bức tượng.
— Thưa ngài kính mến, ngài Kuzma Kuzmitch, chắc hẳn ngài đã nghe không dưới một lần về những vụ tranh chấp giữa tôi và cha tôi, lão Fyodor Pavlovitch Karamazov, kẻ đã cướp đoạt phần gia tài mà người mẹ quá cố để lại cho tôi... xét thấy cả thị trấn này đang xì xào bàn tán về chuyện đó... vì ở đây ai nấy đều thích bàn chuyện không đâu... và vả lại, có lẽ tin ấy đã đến tai ngài thông qua Grushenka... xin ngài tha lỗi cho, qua Agrafena Alexandrovna... Agrafena Alexandrovna, người phụ nữ mà tôi dành trọn sự kính trọng và tôn vinh cao nhất...
Mitya mở lời như thế, rồi ngập ngừng tắc nghẽn ngay từ câu đầu tiên. Chúng tôi sẽ không thuật lại từng câu từng chữ bài diễn văn của chàng, mà chỉ xin tóm lược ý chính. Ba tháng trước, chàng nói, chàng đã có ý định rõ ràng (Mitya cố tình dùng từ này thay cho “cố tình”) đến tham khảo ý kiến của một luật sư tại thủ phủ tỉnh lỵ, “một luật sư lỗi lạc, thưa ngài Kuzma Kuzmitch, Pavel Pavlovitch Korneplodov. Có lẽ ngài đã từng nghe danh? Một bộ óc vĩ đại, tầm nhìn chính trị gia... lão cũng biết ngài đấy... đã dành cho ngài những lời tán dương cao nhất...” Mitya lại ngập ngừng. Nhưng những khoảng lặng ấy không làm chàng chùn bước. Chàng lập tức vượt qua những khoảng trống, tiếp tục bươn chải tiến lên.
Vị Korneplodov này, sau khi gặng hỏi chàng tỉ mỉ và xem xét các giấy tờ mà chàng xoay sở mang theo (Mitya ám chỉ đến những tài liệu này một cách khá mơ hồ và lướt qua đề tài với vẻ vội vã đặc biệt), đã thông báo rằng họ hoàn toàn có cơ sở tiến hành kiện tụng liên quan đến điền trang Tchermashnya — nơi lẽ ra phải thuộc về chàng, về Mitya, từ người mẹ quá cố, và nhờ đó đánh đòn chí mạng vào lão ác ôn là cha ruột chàng... “bởi không có cánh cửa nào là bị bịt kín cả và công lý đôi khi vẫn tìm được một lối thoát.” Trên thực tế, chàng hoàn toàn có thể kỳ vọng vào một khoản tiền bổ sung sáu hoặc thậm chí bảy nghìn rúp từ Fyodor Pavlovitch, vì giá trị của Tchermashnya ít nhất cũng phải đáng giá hai mươi lăm nghìn, thậm chí chàng có thể mạnh dạn nói là hai mươi tám nghìn, hay đúng hơn là “ba mươi, ba mươi, thưa ngài Kuzma Kuzmitch, và ngài có tin không, tôi thậm chí còn chẳng nhận nổi mười bảy nghìn từ kẻ nhẫn tâm ấy!” Thế nên chàng, Mitya, tạm thời đã gác lại vụ kiện vì chẳng hiểu gì về luật pháp, nhưng khi đặt chân đến đây thì lại chết sững trước một yêu sách chéo chống lại chính mình (đến đây Mitya lại lạc đề và tiếp tục có một cú nhảy vọt qua không gian), “vậy ngài có chịu, thưa ngài Kuzma Kuzmitch kính mến và đáng kính, đứng ra tiếp quản mọi yêu sách của tôi chống lại con quái vật trái tự nhiên ấy, và thanh toán ngay cho tôi một khoản tiền mặt chỉ vỏn vẹn ba nghìn rúp hay không?... Ngài thấy đấy, ngài chẳng thể nào thua thiệt dù ở bất cứ hoàn cảnh nào. Bằng danh dự của tôi, danh dự của tôi, tôi xin thề đấy. Ngược lại là đằng khác, ngài hoàn toàn có thể kiếm được sáu hoặc bảy nghìn thay vì ba nghìn.” Trên hết, chàng muốn thương vụ này được định đoạt ngay trong ngày hôm nay.
— Tôi sẽ tiến hành thủ tục với ngài tại phòng công chứng, hay bất cứ nơi nào... thực tình, tôi sẵn sàng làm bất cứ điều gì... tôi sẽ giao nộp toàn bộ giấy tờ... bất cứ thứ gì ngài muốn, ký kết bất kỳ văn bản nào... và chúng ta có thể soạn thảo thỏa thuận ngay lập tức... và nếu có thể, giá như có thể, ngay trong sáng nay thôi... Ngài có thể thanh toán cho tôi ba nghìn rúp đó, bởi chẳng có tên tư bản nào ở cái thị trấn này sánh được với ngài, và nhờ thế ngài sẽ cứu vớt tôi khỏi... thực ra là cứu vớt cuộc đời tôi... vì một hành động cao đẹp, tôi có thể nói là một hành động đáng tôn kính... Dành cho tôi những tình cảm cao quý nhất đối với một người nào đó mà ngài thừa rõ, và quan tâm đến người ấy như một người cha. Thật ra tôi sẽ chẳng thèm bước chân đến đây nếu không phải vì tư cách của một người cha. Và quả thực, đây là cuộc chiến tay ba trong thương vụ này, bởi đó chính là định mệnh — một thứ đáng sợ làm sao, thưa ngài Kuzma Kuzmitch! Một thảm kịch, thưa ngài Kuzma Kuzmitch, một thảm kịch! Và vì ngài đã rút lui từ lâu lắc, đây chỉ là màn thư hùng giữa hai kẻ. Có lẽ tôi diễn đạt hơi vụng về, nhưng tôi không phải nhà văn. Ngài thấy đấy, một bên là tôi, và bên kia là con quái vật ấy. Thế nên ngài buộc phải lựa chọn. Hoặc là tôi, hoặc là con quái vật. Tất cả đều nằm trong tay ngài — số phận của ba cuộc đời, và hạnh phúc của hai con người... Thứ lỗi cho tôi, tôi đang lải nhải mớ hỗn độn này, nhưng ngài thừa hiểu... tôi nhìn thấy qua đôi mắt đạo mạo của ngài rằng ngài hiểu rõ... và nếu ngài không hiểu, thì đời tôi tiêu tùng... ngài thấy đấy!”
Mitya kết thúc bài phát biểu vụng về của mình bằng câu nói đó, “ngài thấy đấy!” rồi chồm phắt dậy khỏi ghế, nín thở chờ đợi câu trả lời cho đề xuất ngớ ngẩn của mình. Đến tận câu nói cuối cùng, chàng chợt nhận ra một cách tuyệt vọng rằng mọi thứ đã hoàn toàn thất bại, và trên hết, nãy giờ mình toàn tuôn ra những lời nhảm nhí vô nghĩa.
— Thật kỳ lạ làm sao! Trên đường tới đây mọi chuyện có vẻ xuôi chèo mát mái thế mà giờ đây lại chẳng khác nào trò hề nhảm nhí.
Ý nghĩ ấy chợt lóe lên trong tâm trí đang tuyệt vọng của chàng. Suốt khoảng thời gian chàng huyên thuyên nãy giờ, lão già vẫn ngồi bất động, dán mắt vào chàng với ánh nhìn lạnh băng vô cảm. Sau khi để chàng chìm đắm trong sự hồi hộp giây lát, cuối cùng Kuzma Kuzmitch cũng cất lời bằng giọng điệu tuyệt đối quả quyết và lạnh lùng:
— Xin lỗi ngài, chúng tôi không nhận thực hiện những thương vụ kiểu đó.
Mitya bỗng cảm thấy đôi chân mình trở nên bủng rủng, mất hết sức lực.
— Bây giờ tôi phải làm sao đây, thưa ngài Kuzma Kuzmitch? — Chàng lầm bầm với một nụ cười tái mét. — Chắc đời tôi tiêu tùng hẳn rồi — ngài nghĩ sao?
— Xin lỗi ngài...
Mitya vẫn đứng chôn chân tại chỗ, trân trân nhìn không chớp mắt. Chàng chợt nhận ra có một sự chuyển động trên gương mặt lão già. Chàng giật mình thon thót.
— Thưa ngài, những vụ việc kiểu ấy không nằm trong lĩnh vực của chúng tôi, — lão già chậm rãi lên tiếng. — Nào là tòa án, nào là luật sư — rắc rối đủ đường. Nhưng nếu ngài thích, ở đây có một người mà ngài có thể đến tìm.
— Trời đất ơi! Là ai thế? Ngài chính là vị cứu tinh của đời tôi, thưa ngài Kuzma Kuzmitch, — Mitya lắp bắp.
— Hắn không sống ở đây, và lúc này cũng chẳng có mặt ở đây. Hắn là một gã nhà quê, buôn bán gỗ lậu. Tên hắn là Lyagavy. Hắn đã cò kè mặc cả với Fyodor Pavlovitch suốt cả năm rưỡi nay về cái khu rừng chồi của ngài ở Tchermashnya. Họ không tài nào chốt được giá cả, có lẽ ngài đã từng nghe qua chứ? Giờ thì hắn đã quay trở lại và đang tá túc ở nhà cha xứ làng Ilyinskoe, cách trạm Volovya khoảng mười hai dặm. Hắn cũng từng viết thư cho tôi bàn về vụ mua bán khu rừng chồi đó, tiện thể xin lời khuyên của tôi. Bản thân Fyodor Pavlovitch cũng định đến gặp trực tiếp hắn. Thế nên nếu ngài nhanh chân hơn Fyodor Pavlovitch và đem cái đề xuất vừa ném vào tôi ra bày tỏ với Lyagavy, biết đâu hắn sẽ...
— Một ý tưởng tuyệt đỉnh! — Mitya hào hứng cắt ngang. — Hắn chính là kẻ mà tôi cần, trúng phóc ý đồ luôn. Hắn đang kè kè ngã giá với lão ta mà bị hét giá cao quá, và ở đây hắn sẽ có trong tay toàn bộ giấy tờ chứng nhận quyền sở hữu hợp pháp đối với điền trang đó. Ha ha ha!
Và Mitya đột nhiên bật lên tràng cười ngắn ngủn, cụt lủn và khô khan, khiến Samsonov giật mình.
— Biết lấy gì để tạ ơn ngài đây, thưa ngài Kuzma Kuzmitch? — Mitya thiết tha kêu lên.
— Không có chi, — Samsonov điềm nhiên đáp, khẽ gật đầu.
— Nhưng ngài không biết đâu, ngài đã cứu mạng tôi rồi. Ồ, quả là một trực giác tâm linh chân chính đã đưa lối tôi đến gặp ngài... Vậy thì giờ tôi phải phi ngay đến chỗ vị linh mục ấy thôi!
— Không cần cảm ơn đâu.
— Tôi phải đi lẹ và bay tới đó mới được. Tôi sợ mình đã vắt kiệt sức lực của ngài mất rồi. Tôi sẽ mãi khắc ghi ơn này. Đây là lời từ đáy lòng của một người Nga đấy nhé, thưa ngài Kuzma Kuzmitch, một người N-g-a chính gốc!
— Chắc chắn rồi!
Mitya chộp lấy bàn tay lão để siết chặt, nhưng trong ánh mắt lão già chợt lóe lên một tia sáng độc địa. Mitya rụt tay lại, nhưng lập tức tự trách bản thân vì đã nổi máu ngờ vực.
— Chắc vì lão đã mệt lử rồi đây, — chàng thầm nghĩ.
— Vì nàng ấy! Tất cả vì nàng ấy, thưa ngài Kuzma Kuzmitch! Ngài hiểu rằng mọi thứ là vì nàng ấy chứ, — chàng hét lớn, giọng vang vọng cả căn phòng. Chàng cúi đầu chào, xoay người một cách dứt khoát, rồi với sải chân dài quen thuộc bước thẳng ra cửa mà không một lần ngoảnh lại. Chàng đang run lên vì quá đỗi sung sướng.
— Mọi thứ tưởng chừng đã bên bờ vực thẳm mà vị thiên thần hộ mệnh của tôi đã cứu vớt tôi rồi, — ý nghĩ ấy bừng sáng trong đầu chàng. Và nếu một tay thương gia sừng sỏ cỡ Samsonov (một lão già đáng kính hết mực, và phong thái mới uy nghiêm làm sao!) đã vạch ra con đường này, thì... thì thành công đã nằm chắc trong lòng bàn tay. Chàng sẽ bay tút đi ngay tức khắc. — Mình sẽ quay về trước khi trời tối, tối nay mình sẽ có mặt ở nhà và mọi chuyện coi như xong xuôi. Chẳng lẽ lão già vừa nãy đang giễu cợt mình chắc? — Mitya thốt lên trên sải bước hướng về khu trọ. Chàng đương nhiên chẳng thể mường tượng được điều gì khác, ngoài việc lời khuyên đó hoàn toàn mang tính thực tế “từ một tay thương gia lọc lõi” am tường sự đời, thấu hiểu ngọn ngành về cái tên Lyagavy này (cái họ nghe thật lạ lùng!). Hoặc là — lão già đang cười cợt sau lưng chàng.
Hỡi ôi! Giả thiết thứ hai mới chính là sự thật. Rất lâu về sau, khi thảm kịch đã thực sự xảy ra, chính lão Samsonov đã thú nhận trong tiếng cười cợt rằng lão vừa chơi xỏ để biến “viên đại úy” thành một gã hề. Lão là một kẻ lạnh lùng, hiểm độc và hay châm chọc, dễ dàng nuôi dưỡng những mối ác cảm mãnh liệt. Chẳng biết là do khuôn mặt hầm hầm đầy kích động của “viên đại úy,” hay do sự ngây ngô ngớ ngẩn của một tên “trai lơ vô tích sự chuyên phá gia chi tử” khi đinh ninh rằng hắn có thể lừa bịp Samsonov bằng một câu chuyện bị đặt hoang đường chẳng khác nào chuyện nghìn lẻ một đêm như cái kế hoạch quái đản kia, hay chính là sự ghen túng đối với Grushenka — người mà nhân danh nàng, cái tên “bất tài vô tích sự” này đã xông sầm vào gặp lão để moi tiền — thứ đã tác động mạnh mẽ lên tâm lý lão già, thì tôi không tài nào rõ được. Nhưng vào khoảnh khắc Mitya đứng trước mặt lão, cảm thấy đôi chân bủng rủng không còn chút lực và điên cuồng gào thét rằng mình đã khánh kiệt, ngay giây phút ấy, lão già đã nhìn chàng với sự căm ghét tột cùng và hạ quyết tâm biến chàng thành một trò cười thiên hạ. Khi Mitya đã khuất dạng, Kuzma Kuzmitch, mặt tái mét vì giận dữ, quay sang gò lưng quát tháo đứa con trai và ra lệnh tuyệt đối không bao giờ được để gã ăn mày ấy bén mảng tới đây nữa, cấm tiệt không cho đặt chân dù chỉ nửa bước vào trong sân, bằng không thì lão sẽ...
Lão chẳng thèm thốt nốt lời đe dọa. Thế nhưng ngay cả đứa con trai, kẻ vốn đã quá quen cảnh cha mình nổi lôi đình, cũng phải run lẩy bẩy vì sợ hãi. Suốt cả tiếng đồng hồ sau đó, lão già vẫn run lên bần bật vì cơn thịnh nộ, để rồi đến chiều tối thì bệnh tình trở nặng và phải sai người đi mời bác sĩ.
