Sân khấu mang ơn tình yêu nhiều hơn là cuộc đời của con người; bởi đối với sân khấu, tình yêu luôn là đề tài của những vở hài kịch, và đôi khi là bi kịch; nhưng trong đời sống, nó lại gây ra biết bao tai họa, lúc thì tựa như nàng Siren quyến rũ, lúc lại như một Nữ thần Báo oán dữ dội. Bạn có thể nhận thấy rằng, trong số tất cả những nhân vật lớn lao và đáng kính (mà ký ức hãy còn lưu truyền, dù là thời cổ đại hay cận đại), không có lấy một người nào từng bị cuốn đi đến mức điên cuồng vì tình yêu, điều đó cho thấy những tâm hồn vĩ đại và những sự nghiệp lớn lao luôn ngăn chặn được thứ tình cảm yếu đuối này. Dẫu vậy, bạn vẫn phải ngoại trừ Marcus Antonius, người chia sẻ một nửa đế chế La Mã, và Appius Claudius, vị quan chấp chính thuộc hội đồng mười người kiêm nhà lập pháp; trong đó người thứ nhất vốn là một kẻ ham hưởng lạc và vô độ, nhưng người thứ hai lại là một con người khắc khổ và khôn ngoan; và do đó dường như (dù rất hiếm hoi) tình yêu vẫn có thể tìm được lối đi vào, không chỉ trong một tâm hồn rộng mở, mà cả trong một trái tim được phòng thủ kiên cố, nếu canh gác không nghiêm ngặt.
Thật là một câu nói kém cỏi của Epicurus: “Satis magnum alter alteri theatrum sumus;” cứ như thể con người, được sinh ra để chiêm ngưỡng bầu trời và vạn vật cao quý, lại chẳng làm gì ngoài việc quỳ lạp trước một bức tượng nhỏ bé, và biến bản thân thành nô lệ — dù không phải bằng cái miệng (như loài thú) — thì cũng bằng đôi mắt, thứ vốn được ban cho những mục đích cao cả hơn. Thật là một điều kỳ lạ khi ta quan sát sự thái quá của thứ tình cảm này, và cách nó thách thức bản chất cũng như giá trị của vạn vật, qua việc việc dùng lời lẽ phóng đại vĩnh cửu lại chỉ đẹp đẽ duy nhất trong tình yêu; và điều đó cũng không chỉ nằm ở câu chữ; bởi trong khi người ta từng nói đúng rằng: “Kẻ nịnh hót lớn nhất, kẻ mà mọi tên nịnh hót lặt vặt đều cấu kết, chính là bản thân con người;” thì chắc chắn rằng, kẻ đang yêu còn trầm trọng hơn thế; vì chưa từng có kẻ kiêu ngạo nào có suy nghĩ hoang đường và tốt đẹp về bản thân mình bằng cách mà kẻ đang yêu nghĩ về người mình yêu; và do đó người ta đã nói rất đúng rằng: “Thật bất khả thi khi vừa yêu lại vừa khôn ngoan.”
Sự yếu đuối này không chỉ hiện rõ với những người xung quanh, mà còn giấu kín với chính người được yêu, ngoại trừ với người được yêu nhất trong tất cả, trừ khi đó là tình yêu từ hai phía; bởi có một quy luật đích thực rằng: tình yêu luôn được đền đáp, hoặc bằng tình cảm tương đương, hoặc bằng một sự khinh miệt thầm kín và sâu sắc; chính vì thế mà con người càng phải cảnh giác với thứ tình cảm này, thứ không chỉ đánh mất những thứ khác, mà còn đánh mất cả chính bản thân mình. Còn về những mất mát khác, câu chuyện của nhà thơ đã mô tả thật khéo léo: “Kẻ nào chọn Helena, kẻ đó từ bỏ món quà của Juno và Pallas;” bởi bất cứ ai quá coi trọng tình cảm ái ân, kẻ đó sẽ từ bỏ cả sự giàu sang lẫn trí tuệ.
Thứ tình cảm này thường trào dâng trong những khoảnh khắc cực đoan của cuộc đời, đó là lúc thịnh vượng tột cùng hoặc nghịch cảnh bẽ bàng, mặc dù điều sau ít được chú ý hơn; cả hai thời điểm ấy đều nhóm lên ngọn lửa tình yêu, khiến nó trở nên nồng nhiệt hơn, và do đó cho thấy nó chính là đứa con của sự ngu ngốc. Những người hành xử khôn ngoan nhất là khi, dẫu không thể chối bỏ tình yêu, họ vẫn biết kiềm chế nó ở một chừng mực nhất định, và tách bạch nó hoàn toàn khỏi những công việc nghiêm túc cũng như các hành động trong cuộc sống của mình; bởi nếu nó một khi va chạm với sự nghiệp, nó sẽ làm lung lay vận mệnh con người, và khiến họ chẳng thể nào chu toàn cho mục đích của chính mình.
Tôi chẳng rõ vì lý do gì, nhưng những kẻ dấn thân chốn chiến trận thường hay vướng vào chuyện yêu đương; tôi nghĩ rằng, cũng giống như thói quen thưởng thức rượu vang của họ, ấy là bởi hiểm nguy luôn đòi hỏi được trả công bằng những niềm vui lạc thú. Trong bản chất con người luôn tồn tại một khuynh hướng và chuyển động thầm kín hướng đến tình yêu thương dành cho người khác, nếu không được dồn hết cho một hay vài cá nhân nào đó, nó sẽ tự nhiên lan tỏa ra vạn người, và khiến con người trở nên nhân hậu và bác ái, như ta đôi khi vẫn thấy ở những tu sĩ. Tình yêu hôn nhân tạo nên nhân loại, tình yêu bằng hữu hoàn thiện nhân loại, trong khi tình yêu buông thả hủy hoại và hạ thấp nhân loại ấy.
