Người thốt ra câu nói ấy hẳn đã gom góp được nhiều điều vừa đúng lại vừa sai vào trong một lời ngắn ngủi hơn cả câu này: “Kẻ nào ưa thích sự cô độc, kẻ đó hoặc là loài dã thú, hoặc là vị thần.” Bởi vì quả thực, sự căm ghét và xa lánh tự nhiên và kín đáo đối với xã hội ở bất kỳ con người nào đều mang chút gì đó của loài mãnh thú; nhưng hoàn toàn sai lầm khi cho rằng điều ấy mang bất kỳ nét bản chất thần thánh nào, trừ phi nó xuất phát không phải từ niềm vui trong sự cô độc, mà từ tình yêu và khao khát tự tách mình ra cho một cuộc đàm đạo bậc cao; điều mà người ta thấy xuất hiện một cách giả dối và ngụy tạo ở một số người ngoại giáo; như Epimenides người đảo Crete; Numa người La Mã; Empedocles người Sicilia; và Apollonius xứ Tyana; cùng với sự thật và chân thực ở nhiều vị ẩn sĩ cổ đại và các bậc thánh phụ trong giáo hội. Nhưng loài người mấy ai thấu hiểu sự cô độc là gì và nó kéo dài đến nhường nào; bởi đám đông chẳng phải là bạn đồng hành, những gương mặt chỉ là một phòng tranh, và lời nói chỉ là tiếng chèng trống vang vọng, nơi nào thiếu vắng tình yêu thương. Tục ngữ La Mã phần nào chạm đến điều đó: “Thành phố lớn, sự cô độc lớn;” bởi vì ở một thị trấn lớn, bạn bè tản mác, phần lớn không có được sự gắn bó thân tình như ở những vùng lân cận nhỏ hơn; nhưng chúng ta có thể tiến xa hơn nữa, và khẳng định một cách chân xác nhất rằng, thật là một sự cô độc trọn vẹn và khốn khổ khi thiếu vắng những người bạn chân chính, không có họ thì thế giới này chỉ là chốn hoang vu; và ngay cả trong ý nghĩa này về sự cô độc, kẻ nào trong cấu trúc bản tính và tình cảm của mình mà không thích hợp với tình bằng hữu, kẻ đó mang bản chất của loài thú chứ không phải của con người.

Một bông hoa trái chính yếu của tình bạn là sự thanh thản và giải tỏa cho những nỗi niềm đầy ắp và sục sôi trong lồng ngực, điều mà mọi loại cảm xúc đều gây ra và dẫn dắt. Chúng ta đều biết các chứng bệnh tắc nghẽn và ngạt thở là nguy hiểm nhất cho cơ thể, và trong tâm trí cũng chẳng khác là bao. Bạn có thể dùng rễ xá sị để thông gan, sắt để thông lách, bột lưu huỳnh cho phổi, chất hải ly cho bộ não, nhưng chẳng có bài thuốc nào khai thông được cõi lòng ngoài một người bạn chân thật, là người mà bạn có thể giãi bày những nỗi buồn, niềm vui, nỗi sợ hãi, niềm hy vọng, mối hoài nghi, những lời khuyên nhủ, và bất cứ điều gì đang đè nặng tâm can, trong một hình thức xưng tội hoặc giải lòng mang tính thế tục.

Thật là một điều kỳ lạ khi quan sát xem các vị vua chúa và quân vương lớn lao đặt mức giá cao đến nhường nào cho bông hoa trái tình bạn mà chúng ta đang bàn tới; lớn đến mức họ nhiều khi đánh đổi nó bằng cả sự an toàn và sự vĩ đại của chính mình; bởi vì các bậc vương giả, do khoảng cách về vận mệnh của họ so với thần dân và kẻ hầu người hạ, không thể thu hái được trái ngọt này, trừ phi (để khiến bản thân có đủ tư cách thụ hưởng) họ nâng đỡ một số cá nhân lên làm những kẻ bạn đồng hành, gần như ngang hàng với chính họ, điều mà nhiều thời điểm mang lại không ít phiền toái. Các ngôn ngữ hiện đại gán cho những người như vậy cái tên là sủng thần, hay kẻ cận thần thân tín, tựa như đó là vấn đề ân sủng hay chuyện trò; nhưng danh xưng của người La Mã mới chạm đến đúng công dụng và nguyên nhân thực sự của nó, khi gọi họ là “những kẻ chia sẻ nỗi niềm;” bởi đó chính là thứ thắt chặt nút buộc. Và chúng ta thấy rõ ràng điều này đã được thực hiện, không phải chỉ bởi những vị vua yếu đuối và cảm tính, mà bởi những bậc minh quân khôn ngoan và chính trị nhất từng trị vì, những kẻ đã nhiều khi kết giao với một số bề tôi của chính họ, những người mà cả bản thân họ gọi là bạn, đồng thời cho phép những người khác cũng gọi họ theo cách tương tự, sử dụng từ ngữ vốn được chấp nhận giữa những người bình dân.

L. Sulla, khi nắm quyền cai trị Rome, đã nâng Pompey (về sau được mệnh danh là Đại đế) lên mức cao đến nỗi Pompey khoác lác rằng mình vượt trội hơn cả Sulla; vì khi ông ta giành được chức quan chấp chính cho một người bạn của mình, bất chấp sự ngăn cản của Sulla, và Sulla tỏ ra hơi bực dọc, bắt đầu lớn tiếng, Pompey liền quay lại đáp trả, và thực chất là bảo ông ta hãy im lặng; vì có nhiều kẻ tôn sùng mặt trời mọc hơn là mặt trời lặn. Dưới thời Julius Caesar, Decimus Brutus đã giành được sự tín nhiệm đến mức được ông ghi tên trong di chúc làm người thừa kế tiếp nối sau cháu trai ông; và chính kẻ này là người có sức ảnh hưởng để lôi kéo ông đến cái chết; bởi khi Caesar định giải tán viện nguyên lão vì một số điềm gở, đặc biệt là giấc mơ của Calphurnia, kẻ này đã nhẹ nhàng đỡ tay ông đứng dậy khỏi ghế, bảo rằng ông hy vọng ngài sẽ không giải tán viện nguyên lão cho đến khi vợ ngài mơ được một giấc mơ tốt đẹp hơn; và dường như sự sủng ái của hắn lớn đến mức Antonius, trong một bức thư được chép lại nguyên văn trong một bài diễn văn Philippic của Cicero, đã gọi hắn là venefica, “phù thủy,” như thể hắn đã bỏ bùa Caesar. Augustus đã nâng Agrippa (dù xuất thân hèn m kém) lên tầm cao đến mức, khi bàn bạc với Maecenas về việc gả con gái Julia của mình, Maecenas đã cả gan nói với ông rằng ông buộc phải gả con gái cho Agrippa, hoặc là tước đoạt mạng sống của hắn; không có con đường thứ ba nào cả, vì ông đã khiến hắn trở nên quá vĩ đại. Dưới thời Tiberius Caesar, Sejanus đã leo lên vị trí cao đến mức hai người họ được gọi và tính là một cặp bạn thân. Tiberius, trong một bức thư gửi cho hắn, đã viết: “Ta không giấu giếm điều này vì tình bạn của chúng ta;” và toàn bộ viện nguyên lão đã dâng một bệ thờ cho Tình Bạn, như một vị thần, bởi sự gắn bó sâu sắc của tình bạn giữa hai người họ. Điều tương tự, hoặc hơn thế nữa, đã diễn ra giữa Septimius Severus và Plautianus; vì ông ta ép con trai trưởng của mình kết hôn với con gái của Plautianus, và thường xuyên bênh vực Plautianus khi kẻ này sỉ nhục con trai ông; đồng thời cũng viết trong một bức thư gửi viện nguyên lão những lời sau: “Ta yêu quý người đó đến mức ước gì hắn có thể sống thọ hơn ta.” Giờ đây, nếu những vị quân vương này là một Trajan, hay một Marcus Aurelius, người ta có thể nghĩ rằng điều đó xuất phát từ một bản tính vô cùng lương thiện; nhưng khi họ là những con người khôn ngoan, mang sức mạnh và sự nghiêm nghị trong tâm trí, và lại vô cùng yêu bản thân mình đến cực độ như tất cả những người ấy, điều đó chứng minh một cách rõ ràng nhất rằng họ nhận thấy hạnh phúc của chính họ (dù lớn lao đến mức chưa từng có ở người phàm) cũng chỉ như một mảnh vỡ chưa trọn vẹn, trừ phi họ có được một người bạn để làm cho nó hoàn hảo; và hơn thế nữa, đó lại là những vị vua có cả vợ, con trai, cháu chắt; vậy mà tất cả những người ấy vẫn không thể bù đắp được sự an ủi của tình bạn.

Không thể quên những gì Comineus quan sát được về người chủ đầu tiên của ông, Công tước Charles kẻ Táo Bạo, đó là ông không bao giờ chia sẻ bí mật với ai, và ít nhất là với những bí mật khiến ông bận lòng nhất. Dựa vào đó, ông viết tiếp rằng về cuối đời, sự khép kín ấy đã làm suy giảm và tổn hại đôi chút trí tuệ của ông. Chắc chắn rằng Comineus cũng có thể đưa ra nhận định tương tự, nếu ông muốn, về người chủ thứ hai của mình, Louis ĐTT, kẻ có sự khép kín thực chất chính là kẻ hành hạ ông. Ngụ ngôn của Pythagoras thật thâm thúy nhưng đúng đắn: “Cor ne edito,” “đừng ăn trái tim mình.” Quả thực, nếu ai đó muốn dùng một từ ngữ nặng nề, những kẻ thiếu bạn bè để giãi bày tâm sự chính là những kẻ ăn thịt trái tim của chính họ; nhưng có một điều vô cùng đáng kinh ngạc (mà tôi sẽ dùng để kết luận về bông hoa trái đầu tiên của tình bạn này), đó là việc giãi bày lòng mình với bạn bè mang lại hai tác dụng ngược nhau, bởi nó nhân đôi niềm vui và chia đôi nỗi buồn; vì không có ai chia sẻ niềm vui với bạn mà lại không vui hơn, và không có ai chia sẻ nỗi buồn với bạn mà lại không buồn ít đi. Thế nên, nó thực chất có tác dụng đối với tâm trí con người tương tự như công dụng mà các nhà giả kim từng quy cho hòn đá triết gia đối với cơ thể con người, rằng nó tạo ra mọi tác dụng trái ngược, nhưng tất cả đều hướng đến sự tốt lành và lợi ích của tự nhiên. Thế nhưng, chẳng cần phải viện đến sự trợ giúp của các nhà giả kim, ta vẫn thấy một hình ảnh hiển hiện của điều này trong tiến trình thông thường của tự nhiên; bởi vì trong các thể chất, sự gắn kết củng cố và nuôi dưỡng mọi hành động tự nhiên; và ngược lại, làm suy yếu và cùn mòn mọi ấn tượng bạo liệt; và tâm trí con người cũng diễn ra y như vậy.

Bông hoa trái thứ hai của tình bạn mang lại sự lành mạnh và tối thượng cho trí tuệ, cũng như bông hoa đầu tiên dành cho tình cảm; vì tình bạn thực sự đem lại một bầu trời quang đãng cho tình cảm khỏi những giông bão, nhưng nó còn mang lại ánh ban mai cho lý trí, xua tan bóng tối và sự hỗn độn trong tư tưởng. Điều này không chỉ được hiểu là những lời khuyên nhủ trung thực mà một người nhận được từ bạn mình; nhưng trước khi bạn đạt đến điều đó, chắc chắn rằng bất kỳ ai có tâm trí ngập tràn suy nghĩ, thì trí tuệ và sự hiểu biết của người đó sẽ trở nên sáng tỏ và vỡ vạc khi được trao đổi và trò chuyện với người khác; anh ta lật đi lật lại những ý nghĩ của mình một cách dễ dàng hơn; anh ta sắp xếp chúng ngăn nắp hơn; anh ta nhìn thấy diện mạo của chúng khi chúng được chuyển hóa thành lời nói; cuối cùng, anh ta trở nên khôn ngoan hơn chính mình; và điều đó đến từ một giờ đồng hồ trò chuyện nhiều hơn là từ một ngày dài trầm tư suy tưởng. Themistocles đã nói rất hay với vị vua xứ Ba Tư rằng: “Lời nói giống như tấm thảm thêu xứ Arras, được mở ra và trải rộng, nhờ đó các hình ảnh mới hiện rõ hình hài; trong khi ở trong tư tưởng, chúng chỉ cuộn lại như trong những kiện hàng.” Và bông hoa trái thứ hai này của tình bạn, trong việc khai mở trí tuệ, không chỉ giới hạn ở những người bạn có khả năng đưa ra lời khuyên (dù họ thực sự là những người tuyệt vời), mà ngay cả khi không có điều đó, con người ta vẫn tự học hỏi lấy chính mình, đưa những suy nghĩ của bản thân ra ánh sáng, và mài giũa trí tuệ của mình tựa như mài vào một hòn đá vốn chẳng tự cắt gọt gì. Nói một cách ngắn gọn, thà rằng một người thổ lộ tâm sự với một bức tượng hay bức tranh còn hơn là để cho những suy nghĩ của mình trôi đi trong sự ngột ngạt.

Giờ đây, để làm cho bông hoa trái thứ hai của tình bạn này trở nên trọn vẹn, hãy kể thêm điểm thứ ba vốn hiển hiện rõ ràng hơn và rơi vào tầm quan sát thông thường; đó là lời khuyên chân thành từ một người bạn. Heraclitus đã nói rất đúng trong một câu đố của ông, “Ánh sáng khô ráo luôn là thứ tuyệt vời nhất;” và chắc chắn rằng, ánh sáng mà một người nhận được qua lời khuyên từ người khác thì khô ráo và tinh khiết hơn thứ ánh sáng xuất phát từ sự hiểu biết và phán đoán của chính anh ta, vốn luôn bị thấm đẫm và ngâm tẩm trong tình cảm và thói quen của bản thân. Thế nên, có sự khác biệt giữa lời khuyên mà một người bạn dành cho ta và lời khuyên mà ta tự dành cho chính mình, lớn lao chẳng khác nào sự khác biệt giữa lời khuyên của một người bạn và lời khuyên của kẻ nịnh hót; bởi vì chẳng có kẻ nịnh hót nào lớn lao bằng chính bản thân mỗi người, và chẳng có phương thuốc nào chống lại sự tự nịnh hót bản thân tuyệt vời bằng sự bộc trực của một người bạn. Lời khuyên có hai loại,—một loại liên quan đến đạo đức ứng xử, loại kia liên quan đến công việc sự nghiệp; đối với loại thứ nhất, phương thuốc bảo quản tốt nhất để giữ cho tâm trí luôn khỏe mạnh chính là những lời nhắc nhở trung thực của một người bạn. Việc tự bắt bản thân chịu trách nhiệm nghiêm khắc đôi khi là một thứ thuốc quá cay đắng và ăn mòn; việc đọc những cuốn sách hay về đạo đức thì có phần tẻ nhạt và khô khan; việc quan sát lỗi lầm của người khác đôi khi lại không phù hợp với hoàn cảnh của chúng ta; nhưng phương thuốc tốt nhất (tốt nhất, tôi muốn nói là, về hiệu quả và cách thức tiếp nhận), chính là lời cảnh tỉnh từ một người bạn. Thật là một điều kỳ lạ khi chứng kiến những sai lầm thô thiển và sự lố bịch tột cùng mà nhiều người (đặc biệt là tầng lớp thượng lưu) thường mắc phải chỉ vì thiếu một người bạn đứng ra chỉ bảo cho họ, dẫn đến những tổn hại to lớn cho cả danh tiếng lẫn vận mệnh của họ; bởi vì, như Thánh James đã nói, họ giống như những kẻ “thỉnh thoảng soi gương, rồi ngay lập tức quên mất hình thù và dung mạo của chính mình.” Còn đối với công việc, một người có thể nghĩ, nếu anh ta muốn, rằng hai con mắt nhìn chẳng rõ hơn một con mắt; hoặc rằng một kẻ cờ bạc luôn nhìn thấu đáo hơn một kẻ đứng xem; hoặc rằng một kẻ đang nổi giận cũng khôn ngoan bằng kẻ đã đếm xong bốn mươi tư chữ cái; hoặc rằng một khẩu súng hỏa mai có thể bắn chuẩn xác khi tì trên tay cũng như khi kê trên giá đỡ; và vô số những tưởng tượng hão huyền và cao ngạo khác, khi tự cho mình là trung tâm của vũ trụ; thế nhưng khi mọi chuyện đã ngã ngũ, sự trợ giúp của những lời khuyên đúng đắn mới chính là thứ đưa công việc trở lại quỹ đạo ngay ngắn. Và nếu bất kỳ ai nghĩ rằng mình sẽ tiếp thu lời khuyên, nhưng lại nhặt nhạnh từng mảnh rời rạc, xin lời khuyên trong việc này từ người này, và trong việc khác từ người nọ; điều đó cũng được (nghĩa là, có lẽ vẫn tốt hơn là chẳng xin lời khuyên ai cả); nhưng anh ta sẽ phải đối mặt với hai mối nguy hiểm,—một là, anh ta sẽ không nhận được những lời khuyên chân thành; bởi vì thật hiếm hoi, ngoại trừ từ một người bạn hoàn toàn tri kỷ, để nhận được những lời khuyên không bị bẻ cong và uốn éo nhằm mưu lợi cho những toan tính riêng của kẻ đưa ra nó; hai là, anh ta sẽ nhận được những lời khuyên có hại và không an toàn (dù xuất phát từ thiện ý), vốn là sự pha trộn giữa phần tai họa và phần cứu chữa; y như thể bạn đi mời một vị thầy thuốc nổi tiếng mát tay trong việc chữa trị căn bệnh bạn đang than phiền, nhưng lại hoàn toàn mù tịt về thể trạng của bạn; và do đó, có thể đưa cho bạn một phương pháp chữa lành tức thời, nhưng lại phá hủy sức khỏe của bạn theo một khía cạnh khác, để rồi chữa khỏi bệnh nhưng lại cướp đi sinh mạng của bệnh nhân.

Nhưng một người bạn thấu hiểu toàn diện gia cảnh của một người, khi thúc đẩy bất kỳ công việc hiện tại nào, sẽ luôn thận trọng để không vấp phải những bất lợi khác; và do đó, chớ nên dựa dẫm vào những lời khuyên tản mác; chúng chỉ khiến tâm trí thêm phân tâm và lạc lối, chứ không thể giúp bình tâm và định hướng.

Sau hai bông hoa trái cao quý của tình bạn ấy (sự bình an trong tình감 và sự hỗ trợ cho phán đoán), là bông hoa trái cuối cùng, tựa như quả lựu, chứa đầy những hạt nhỏ bên trong; ý tôi là sự giúp đỡ và việc gánh vác một phần trong mọi hành động và hoàn cảnh. Ở đây, cách tốt nhất để tái hiện sinh động muôn vàn công dụng của tình bạn chính là xem xét và đếm xem có bao nhiêu việc mà một người không thể tự mình làm nổi; và khi ấy ta sẽ thấy rằng thật là một lời nói có phần dè dặt của người xưa khi cho rằng “một người bạn chính là một bản ngã khác,” bởi vì một người bạn thực ra còn vĩ đại hơn nhiều so với chính bản thân ta. Con người có thời hạn của mình, và nhiều khi chết đi trong niềm khát khao chưa thành đối với những điều mà họ vô cùng tâm niệm; sự thành gia lập thất của một đứa con, sự hoàn thành của một công trình, hay những việc đại loại thế. Nếu một người có một người bạn chân chính, anh ta có thể phần nào yên tâm rằng mối bận tâm về những điều ấy sẽ vẫn được tiếp nối sau khi anh ta qua đời; nhờ thế mà con người ta có được, ví như, hai cuộc đời trong những khát vọng của mình. Con người có một thể xác, và thể xác ấy bị giới hạn trong một không gian; nhưng nơi nào có tình bạn, thì mọi bổn phận của cuộc sống đều được trao phó, ví như, cho anh ta và người đại diện của mình, bởi anh ta có thể thực thi chúng thông qua người bạn của mình. Có biết bao nhiêu điều mà một người không thể, với bất kỳ thể diện hay sự đoan trang nào, tự mình nói ra hay làm lấy? Một người rất khó để tự cất lời ca ngợi công lao của bản thân một cách khiêm nhường, lại càng không thể phóng đại chúng; một người đôi khi không thể chịu đựng nổi việc phải cầu xin, van nài, và vô số những việc tương tự; nhưng tất cả những điều đó lại trở nên duyên dáng khi thốt ra từ miệng một người bạn, dẫu chúng sẽ khiến người ta phải đỏ mặt khi tự mình nói ra. Hơn thế nữa, thân phận của một người mang nhiều mối quan hệ đặc thù mà anh ta không thể rũ bỏ. Một người không thể nói chuyện với con trai mình ngoài tư cách là một người cha; với vợ mình ngoài tư cách là một người chồng; với kẻ thù của mình ngoài những điều khoản quy định; trong khi đó, một người bạn có thể cất lời tùy theo hoàn cảnh yêu cầu, chứ không bị trói buộc bởi thân phận. Nhưng nếu cứ kể lể hết những điều này thì sẽ chẳng bao giờ kết thúc; tôi đã đưa ra quy tắc cho những trường hợp một người không thể diễn tròn vai của chính mình. Nếu anh ta không có một người bạn, tốt hơn hết là hãy rời khỏi sân khấu.