Người xưa đã miêu tả vô cùng tỉ mỉ bản chất muôn loài của tự nhiên qua hình tượng nhân hóa vị thần Pan. Nguồn gốc của ngài bị bỏ ngỏ trong vòng nghi vấn; một số người cho rằng ngài là con trai của Mercury, số khác lại xem ngài là kết quả chung giữa Penelope với tất cả các bậc cầu hôn nàng. Giả thiết sau chắc hẳn đã khiến một số nhà văn đời sau gán tên Penelope cho câu chuyện cổ này — một việc thường làm khi các sự tích thuở sơ khai được áp dụng cho các nhân vật và con người hiện đại hơn, dẫu đôi khi tỏ ra cực kỳ vô lý và thiếu hiểu biết như trong trường hợp này; bởi Pan là một trong những vị thần cổ xưa nhất, xuất hiện từ rất lâu trước thời đại của Ulysses; vả lại, Penelope vốn được người xưa tôn kính vì đức hạnh của một bậc hiền thê. Một luồng ý kiến thứ ba lại cho rằng ngài là con của Jupiter và Hybris, tức Nỗi Sỉ Nhục. Dù nguồn gốc có thế nào đi nữa, các Nữ thần Vận mệnh vẫn được thừa nhận là chị em của ngài.
Người xưa miêu tả ngài có cặp sừng hình chóp vươn tận trời xanh, thân hình thô ráp và rậm rạp lông lá, râu rất dài, mang hình hài lưỡng tính: nửa trên là người, nửa dưới là dã thú, kết thúc bằng đôi chân dê. Binh khí hay biểu tượng quyền uy của ngài gồm một cây sáo bên tay trái, cấu thành từ bảy ống sậy; tay phải cầm gậy quất cừu; và ngài khoác chiếc áo choàng bằng da báo.
Các thuộc tính và danh hiệu của ngài là vị thần của thợ săn, mục đồng, và toàn thể dân cư miền thôn dã; chúa tể của các ngọn núi; và sau Mercury, ngài là sứ giả tiếp theo của các vị thần. Ngài cũng được coi là thủ lĩnh và bậc cai quản của các Nữ thần Nymph, những kẻ luôn nhảy múa và nô đùa quanh ngài, có sự tháp tùng của các thần Satyr cùng các bô lão của họ là Sileni. Ngài còn có quyền năng gieo rắc sự kinh hoàng, đặc biệt là nỗi sợ hãi hão huyền và mê tín; do đó chúng mới được gọi là nỗi kinh hoàng kiểu Pan (panic).
Rất ít chiến tích được ghi lại về ngài; chỉ có một sự kiện chính là ngài từng thách đấu vật với Cupid và bị đánh bại. Ngài cũng từng tóm gọn tên khổng lồ Typhon trong một chiếc lưới và giữ chặt hắn. Người ta còn kể rằng khi Ceres vì quá đau buồn trước vụ cướp đoạt Proserpine nên đã ẩn mình đi, và tất cả các vị thần đều dốc hết sức lực để tìm kiếm nàng bằng cách tỏa đi khắp ngả, thì chỉ có một mình Pan là may mắn gặp được nàng trong lúc đi săn, rồi báo tin cho những kẻ khác. Ngài cũng từng cả gan tranh tài âm nhạc với Apollo và được Midas phán cho thắng cuộc; thế nhưng vị thẩm phán ấy, dẫu đã hành động vô cùng kín đáo và bí mật, vẫn bị mọc thêm một đôi tai lừa vì phán quyết của mình.
Rất ít điều được kể lại về những mối tình của ngài; điều này có vẻ kỳ lạ giữa một chư thần đông đảo và đa tình đến độ phung phí như vậy. Ngài chỉ được ghi nhận là vô cùng sủng ái Echo, người cũng được tôn là vợ ngài; cùng một nữ thần Nymph nữa tên là Syrinx, mà Cupid đã khơi dậy ngọn lửa tình trong lòng Pan đối với nàng vì thói thách thức ngạo mạn của ngài; thế nên người ta cũng kể rằng có lần ngài từng nài nỉ mặt trăng cùng ngài lui vào chốn rừng sâu tịch mịch.
Cuối cùng, Pan không có hậu duệ nào, điều này cũng thật kỳ lạ khi các nam thần vốn vô cùng sung mãn; ngài chỉ được đồn là cha của một cô hầu gái tên là Iambe, kẻ thường hay làm khuây khỏa những người lữ khách bằng những câu chuyện ba hoa nực cười.
Câu chuyện ngụ ngôn này có lẽ là cao quý nhất trong toàn bộ cổ đại, và chứa đựng đầy những mầu nhiệm cùng bí ẩn của tự nhiên. Thần Pan, đúng như tên gọi của ngài, đại diện cho vũ trụ, về nguồn gốc của nó có hai quan điểm, đó là: vũ trụ hoặc bắt nguồn từ Mercury, tức là lời phán của Chúa Trời, theo Kinh thánh và các nhà triết học thần học, hoặc bắt nguồn từ những hạt hỗn độn của vạn vật. Bởi vì những ai chỉ thừa nhận một cội nguồn duy nhất cho vạn vật, thì hoặc quy nó về Thượng Đế, hoặc nếu họ giả định một cội nguồn vật chất, thì cũng công nhận nó mang tính đa dạng về năng lực; thế nên toàn bộ tranh luận rốt cuộc quy về những điểm này: hoặc tự nhiên xuất phát từ Mercury, hoặc từ Penelope cùng tất cả các bậc cầu hôn nàng.
Cội nguồn thứ ba của Pan có vẻ được người Hy Lạp vay mượn từ các mầu nhiệm của người Do Thái, thông qua người Ai Cập hoặc bằng con đường khác; bởi nó liên quan đến trạng thái của thế giới, không phải ở thuở sơ khai ban đầu, mà là khi thế giới phải chịu đựng cái chết và sự mục nát sau sa ngã; và ở trạng thái này, nó đã và đang là sản phẩm của Chúa Trời và Tội Lỗi, hay của Jupiter và Nỗi Sỉ Nhục. Và vì thế, ba cách giải thích khác nhau này về sự ra đời của Pan có thể đều đúng, nếu ta phân biệt rỗi rành theo từng sự vật và thời điểm. Bởi vì thần Pan này, hay bản chất phổ quát của vạn vật mà chúng ta đang nhìn ngắm và chiêm nghiệm, có nguồn gốc từ lời phán thiêng liêng và vật chất hỗn mang, do chính Thượng Đế tạo ra ban đầu, với sự xuất hiện tiếp theo của tội lỗi, và hệ quả là sự mục nát.
Các Nữ thần Vận mệnh, tức bản chất và định mệnh của vạn vật, được gán cho vai trò chị em của Pan một cách rất chính xác, bởi chuỗi nguyên nhân tự nhiên đã gắn kết sự khởi đầu, quãng đời, và sự mục rữa; sự thăng hoa, sự thoái hóa, và các vận động; quá trình, hiệu quả, và biến đổi của mọi thứ có thể xảy ra với vạn vật theo bất kỳ cách nào.
Sừng được ban cho ngài, rộng ở gốc nhưng thon và nhọn ở đỉnh, bởi vì bản chất của vạn vật dường như mang hình chóp; vì các cá thể thì vô hạn, nhưng khi được quy tụ thành nhiều loài khác nhau, chúng vươn lên thành các chi, và rồi những chi này lại vươn cao hơn, được thu gọn thành các bộ phận chung, cho đến cuối cùng tự nhiên dường như quy tụ lại thành một điểm. Và cũng chẳng có gì lạ nếu sừng của Pan vươn tới tận thiên đường, bởi đỉnh cao của tự nhiên, hay các ý tưởng trừu tượng, theo một cách nào đó vươn tới những cõi thiêng liêng; vì từ siêu hình học sang thần học tự nhiên là một lối đi ngắn và sẵn sàng.
Thân thể của Pan, hay thân thể của tự nhiên, được khắc họa với sự chuẩn xác và tao nhã tuyệt vời là đầy lông lá và bờm xùm, tượng trưng cho những tia sáng của vạn vật; bởi các tia sáng giống như mái tóc hay bộ lông cừu của tự nhiên, được vạn vật khoác lên ít hay nhiều. Điều này hiển hiện rõ ràng qua thị giác, và qua mọi hiệu ứng cũng như tác động ở khoảng cách xa; vì bất cứ thứ gì hoạt động theo cách này, đều có thể được coi là phát ra các tia. Nhưng đặc biệt là bộ râu của Pan cực kỳ dài, bởi các tia sáng của các thiên thể xuyên thấu và tác động đến một khoảng cách đáng kinh ngạc, đã đi sâu vào lòng đất, sâu đến mức làm biến đổi cả bề mặt của nó; và chính mặt trời, khi bị che khuất ở phần trên, nhìn bằng mắt thường trông giống như đang để râu.
Hơn nữa, thân thể của tự nhiên được mô tả một cách chính xác là mang hai hình hài, bởi sự khác biệt giữa phần cao và phần thấp của nó; vì phần trước, nhờ vẻ đẹp, sự đều đặn trong chuyển động, và ảnh hưởng đối với trái đất, được khắc họa thích hợp bằng hình dáng con người, còn phần sau, do sự hỗn loạn, bất thường, và sự lệ thuộc vào các thiên thể, nên được biểu thị bằng hình dáng dã thú. Hình hài kép này cũng đại diện cho sự dung hòa giữa loài này với loài khác; dường như không có bản chất nào đơn thuần, mà tất cả đều dung hòa hoặc bao gồm hai yếu tố: chẳng hạn, con người có đôi chút nét của dã thú, dã thú có đôi chút nét của thực vật, thực vật có đôi chút nét của khoáng vật; thế nên tất cả các thể tự nhiên thực chất đều có hai mặt, hoặc bao gồm một loài cấp cao và một loài cấp thấp.
Ẩn chứa một ngụ ngôn kỳ thú trong việc tạo ra cho Pan đôi chân dê, đó là do chuyển động vươn lên mà các thể trên mặt đất hướng về bầu không khí và thiên đường; bởi loài dê là một sinh vật leo trèo, thích leo lên các vách đá và vực thẳm; và cũng theo cách đó, các chất liệu được định mệnh dành cho quả địa cầu hạ giới này luôn có xu hướng mạnh mẽ muốn vươn lên cao, như thể hiện qua mây và các hiện tượng khí quyển.
Binh khí của Pan, hay các biểu tượng ngài mang trong tay, chia làm hai loại — một loại là biểu tượng của sự hòa hợp, loại kia là của vương quyền. Cây sáo của ngài, gồm bảy ống sậy, thể hiện rõ ràng sự đồng thuận và hòa hợp, hay những âm điệu đồng điệu và bất đồng của vạn vật, được tạo ra bởi chuyển động của bảy hành tinh. Cây gậy quất cừu của ngài cũng chứa đựng một sự miêu tả tuyệt vời về các con đường của tự nhiên, vốn có lúc thẳng lúc quanh co; chiếc gậy có khúc uốn cong kỳ lạ ở phần đỉnh ngụ ý rằng các công trình của Sự Quan Phòng Thần Thánh thường được thực hiện thông qua những phương kế xa xôi, hoặc theo đường vòng, như thể người ta nhắm đến một điều gì khác thay vì kết quả được tạo ra, chẳng hạn như việc sai phái Joseph sang Ai Cập, vân vân. Tương tự như vậy trong nền chính trị của con người, những kẻ nắm giữ quyền cai trị thường điều khiển và uốn nắn dân chúng thành công hơn bằng vỏ bọc và những thủ đoạn quanh co, so với những kẻ dùng cách trực diện và thẳng thừng; thế nên, xét cho cùng, mọi vương trượng đều cong ở đầu.
Áo choàng hay trang phục của Pan được tạo ra một cách đầy khéo léo từ tấm da báo, bởi vì những đốm trên đó; vì tương tự như vậy, bầu trời được rắc đầy những vì sao, biển cả điểm xuyết những hòn đảo, trái đất rợp hoa tươi, và hầu như mỗi sự vật riêng lẻ đều mang màu sắc đa dạng hoặc khoác lên mình một tấm áo lốm đốm.
Chức năng của Pan không thể được diễn tả sinh động hơn ngoài việc tôn ngài làm vị thần của những thợ săn; bởi mọi hành động tự nhiên, mọi chuyển động và tiến trình, chẳng qua cũng chỉ là một cuộc săn đuổi. Do đó, nghệ thuật và khoa học đi săn tìm các tác phẩm của mình, các mưu đồ và kế sách của con người đi săn tìm những mục đích khác nhau của chúng; và mọi sinh vật sống hoặc đi săn tìm thức ăn, theo đuổi con mồi, hoặc tìm kiếm hoan lạc, và điều này diễn ra một cách đầy khéo léo và sắc sảo.
Ngài cũng được tôn là vị thần của cư dân miền thôn dã, bởi con người sống ở chốn này sống đúng với tự nhiên hơn là ở các thành thị và cung điện, nơi tự nhiên bị vẩn đục bởi những nghệ thuật xa hoa đến mức câu nói của nhà thơ được ứng nghiệm:
—pars minima est ipsa puella sui.
Ngài cũng được gọi một cách đặc biệt là Chúa tể của các Ngọn núi, bởi vì trên những ngọn núi và nơi cao chót vót, bản chất của vạn vật lộ diện rõ ràng hơn và phô bày trước mắt cùng sự hiểu biết.
Việc ngài được gọi là sứ giả của các vị thần, chỉ đứng sau Mercury, ẩn chứa một ngụ ngôn thiêng liêng, rằng ngay sau Lời của Chúa Trời, hình ảnh của thế giới chính là sứ giả rao giảng quyền năng và sự khôn ngoan của Thần Thánh, đúng như lời của người làm Thi thiên: “Các tầng trời thuật lại vinh hiển của Đức Chúa Trời, bầu trời giải tỏ công việc tay Ngài làm.”
Pan rất đỗi vui thú với bầu bạn của các Nữ thần Nymph, nghĩa là linh hồn của mọi sinh vật sống chính là niềm vui của thế giới; và ngài được gọi một cách chính xác là người cai quản của họ, bởi vì mỗi linh hồn đều tuân theo bản chất riêng của mình như một vị thủ lĩnh, và tất cả cùng nhảy múa quanh vòng tròn tương ứng của mình với muôn vàn vẻ biến hóa cùng chuyển động không bao giờ dứt. Và cùng với họ, các thần Satyr và Sileni liên tục hòa mình vào, tức tuổi trẻ và tuổi già; bởi vạn vật đều có khoảng thời gian tuổi trẻ, vui tươi và nhảy múa; rồi lại đến quãng thời gian chậm chạp, lảo đảo và lê bước. Và bất kỳ ai, dưới một lăng kính chân thực, ngẫm nghĩ về những chuyển động và nỗ lực của cả hai độ tuổi ấy, hệt như một Democritus thứ hai, có lẽ sẽ thấy chúng kỳ lạ và khác thường chẳng kém gì những điệu bộ và cử chỉ lố bịch của các thần Satyr và Sileni.
Quyền năng gieo rắc sự kinh hoàng của ngài chứa đựng một bài học vô cùng thực tế; bởi tự nhiên đã cấy sâu sự sợ hãi vào mọi sinh vật sống, vừa để ngăn chúng mạo hiểm tính mạng, vừa để đề phòng những tổn thương và bạo lực; thế nhưng bản chất hay cảm xúc này lại không giữ đúng ranh giới của nó, mà luôn pha trộn những nỗi sợ chính đáng và hữu ích với những nỗi sợ hão huyền và vô nghĩa; để rồi vạn vật, nếu ta có thể nhìn thấu bên trong, sẽ hiện lên tràn ngập những nỗi hoảng sợ kiểu Pan. Do đó loài người, đặc biệt là tầng lớp bình dân, đang oằn mình dưới một mức độ mê tín nặng nề, vốn chẳng là gì khác ngoài một sự hoảng loạn ngự trị chủ yếu trong những thời điểm bất ổn và rối ren.
Sự kiêu ngạo của Pan khi thách đấu với Cupid biểu thị rằng vật chất có khát vọng và xu hướng dẫn đến sự tan rã của thế giới, rơi trở lại cõi hỗn mang ban đầu, trừ phi sự đồi bại và khuynh hướng này bị kìm hãm và khuất phục bởi một sự hòa hợp và đồng thuận mạnh mẽ hơn của vạn vật, được diễn tả một cách thích hợp bằng Tình yêu, hay Cupid: do đó, thật may mắn cho nhân loại và cho vận mệnh của vạn vật, khi Pan đã bị đánh quật và chinh phục trong cuộc đấu ấy.
Việc ngài tóm bắt và giam giữ Typhon trong tấm lưới cũng nhận được lời giải thích tương tự; bởi dù cho những đợt cuồng phong khổng lồ và bất thường nào, mà từ typhon biểu thị, có thể dâng lên trong tự nhiên đôi khi, như ở biển cả, mây trời, mặt đất, hoặc những thứ tương tự đi nữa, thì tự nhiên vẫn tóm bắt, vướng bẫy và nắm giữ toàn bộ những sự phẫn nộ cùng cuộc nổi dậy đó trong tấm lưới không tài nào gỡ nổi của mình, được dệt nên tựa như bằng kim cương.
Phần đó của câu chuyện ngụ ngôn quy việc tìm ra nàng Ceres đang thất lạc cho Pan trong lúc ngài đi săn — một may mắn bị từ chối đối với các vị thần khác, dẫu họ đã cẩn trọng và tường tận đi tìm nàng — chứa đựng một lời răn dạy vô cùng chính đáng và khôn ngoan; đó là: chúng ta không thể trông đợi việc khám phá ra những điều hữu ích trong đời sống thường ngày, chẳng hạn như lúa mì do Ceres biểu trưng, từ các nền triết học trừu tượng, cứ như thể đây là những vị thần tối cao — không, dẫu cho chúng ta có dốc hết sức lực theo hướng này đi chăng nữa — mà chỉ từ Pan mà thôi; nghĩa là từ kinh nghiệm uyên thâm và kiến thức tổng quát về tự nhiên, vốn thường tình cờ vấp phải những phát hiện ấy trong lúc mục đích theo đuổi lại hướng về một ngả khác.
Kết cục cuộc tranh tài âm nhạc giữa ngài với Apollo mang lại cho chúng ta một bài học hữu ích, có thể giúp làm kiêu ngạo lý trí và phán xét của con người bớt đi phần tự mãn và kiêu hãnh về bản thân. Dường như có hai loại hòa hợp — một của sự Quan Phòng Thần Thánh, một của lý trí con người; nhưng sự cai trị của thế giới, việc điều hành các công việc của nó, và những phán quyết thiêng liêng huyền bí hơn lại nghe chói tai và nghịch nhĩ đối với tai hay phán xét của con người; và dẫu sự u mê này bị trừng phạt đích đáng bằng đôi tai lừa, thì chúng vẫn được đeo lên và che đậy, không phải một cách công khai, mà bằng sự kín đáo tột cùng; cũng chẳng có sự kỳ cục nào của sự việc bị tầng lớp bình dân nhìn thấy hay nhận ra.
Chúng ta không được lấy làm lạ nếu không có mối tình nào được kể về Pan ngoài cuộc hôn nhân của ngài với Echo; bởi tự nhiên tận hưởng chính mình, và trong chính nó chứa đựng tất cả vạn vật khác. kẻ nào yêu thì khát khao sự chiếm hữu, nhưng ở sự sung mãn thì chẳng còn chỗ cho khát khao nữa; và do đó Pan, vẫn luôn thỏa mãn với chính mình, không có đam mê nào ngoại trừ việc trò chuyện, điều này được phác họa rất hay qua Echo, tức lời nói, hoặc khi chính xác hơn, qua Syrinx, tức chữ viết. Nhưng Echo chính là một người vợ hoàn hảo nhất cho Pan, bởi nàng chẳng là gì khác ngoài triết học chân chính, trung thành lặp lại những lời của ngài, hoặc chỉ chép lại một cách chính xác những gì tự nhiên sai bảo; qua đó thể hiện hình ảnh và sự phản chiếu đích thực của thế giới mà không thêm thắt dù chỉ một ly.
Việc không có hậu duệ cũng góp phần củng cố và hoàn thiện cho Pan, hay tự nhiên; bởi thế giới sinh sôi nảy nở ở các bộ phận của nó, chứ không sinh sôi theo cách của một thể thống nhất, vì nó thiếu đi một thân thể bên ngoài chính nó để mà nương vào đó mà sinh sôi.
Cuối cùng, đối với cô con gái ba hoa được cho là con đẻ hoặc con hờ của Pan, đó là một chi tiết bổ sung xuất sắc cho câu chuyện ngụ ngôn, phác họa một cách thích hợp những triết học ba hoa vẫn luôn xuất hiện ở mọi thời đại và làm ngập tràn thế giới bằng những câu chuyện vẩn vơ; chúng luôn cằn cỗi, trống rỗng, và nô dịch, dẫu đôi khi quả thực cũng vui tai, giải trí, nhưng đôi lúc lại phiền toái và quấy rầy.
