Sự tín nhiệm lớn nhất giữa người với người chính là sự tín nhiệm trong việc xin và cho lời khuyên; bởi vì trong những mối bận tâm khác, con người chỉ phó thác một phần cuộc sống, như đất đai, của cải, con cái, uy tín, hay một vài công việc cụ thể nào đó; nhưng đối với những ai được họ chọn làm mưu sĩ, họ phó thác cả toàn cục; thế nên họ càng phải có trách nhiệm tuyệt đối với sự trung thành và chính trực. Những vị quân vương khôn ngoan nhất không hề coi việc dựa vào mưu sĩ là điều làm tổn hại đến sự vĩ đại hay suy giảm năng lực của bản thân. Chính Thiên Chúa cũng không thiếu đi điều đó, thậm chí Ngài còn ban cho Con chí thánh của mình một trong những tôn hiệu cao cả là “Bậc Mưu Sĩ.” Vua Solomon từng tuyên bố rằng, “trong lời khuyên có sự vững vàng.” Mọi sự việc đều phải trải qua hai lần lay động: nếu chúng không được cân nhắc qua những cuộc tranh biện của các mưu sĩ, chúng sẽ bị tung hô giữa những con sóng của vận mệnh, đầy rẫy sự bất định, lúc làm lúc phá, tựa như dáng đi lảo đảo của một kẻ say rượu. Con trai của Solomon đã nếm trải sức mạnh của lời khuyên, cũng như cha mình từng thấy trước tính tất yếu của nó; bởi vương quốc yêu dấu của Thiên Chúa từng bị xé rách và phá vỡ bởi những lời khuyên tồi; và để làm bài học cho chúng ta, người ta đã đúc kết hai dấu hiệu giúp nhận diện rõ nhất những lời khuyên tồi tệ muôn đời nay, ấy là lời khuyên xuất phát từ những kẻ non kém về tuổi đời, và sự cực đoan, bạo lực trong phương án.

Thời cổ đại từng khắc họa bằng ngụ ngôn cả sự hợp nhất lẫn mối liên kết không thể tách rời giữa các nhà vua và mưu sĩ, cũng như cách các bậc đế vương sử dụng mưu kế một cách khôn ngoan và chính trị; một mặt, họ kể rằng Jupiter đã kết hôn với Metis, nữ thần tượng trưng cho mưu lược; qua đó họ hàm ý rằng vương quyền gắn liền với mưu sĩ; mặt khác, câu chuyện tiếp diễn như sau: người ta nói rằng sau khi kết hôn với Metis, nàng thụ thai và mang rồng phượng trong mình; nhưng Jupiter không để nàng mang thai đến kỳ sinh nở mà nuốt chửng nàng luôn; nhờ đó chính bản thân ngài mang thai, và hạ sinh Pallas mang áo giáp từ trong vương đầu của mình. Câu chuyện hoang đường kỳ lạ ấy chứa đựng một bí mật cai trị về cách các vị vua nên tận dụng hội đồng nhà nước của mình; rằng trước hết, họ phải đưa các vấn đề ra trước hội đồng, đó là bước thụ thai hoặc cấy mầm đầu tiên; nhưng khi mọi việc đã được nhào nặn, định hình trong cung điện của hội đồng, đã chín muồi và sẵn sàng ra mắt, thì khi ấy nhà vua không được để hội đồng tự mình đi đến quyết định và chỉ đạo cuối cùng như thể mọi thứ phụ thuộc vào họ; thay vào đó, nhà vua phải thu hồi sự việc về tay mình, và cho thế giới thấy rằng những sắc lệnh cùng chỉ thị cuối cùng ấy (vốn mang dáng dấp của nữ thần Pallas mặc giáp vì chúng toát ra sự khôn ngoan và uy quyền) đều xuất phát từ chính bản thân nhà vua; và không chỉ từ uy quyền của ngài, mà (để gia tăng danh tiếng cho chính mình) còn xuất phát từ trí tuệ và mưu lược của ngài.

Giờ đây, chúng ta hãy bàn về những bất lợi của việc dùng mưu sĩ, cũng như các biện pháp khắc phục. Những bất lợi từng được ghi nhận trong việc triệu tập và sử dụng hội đồng gồm có ba điều: thứ nhất, sự tiết lộ thông tin khiến các sự việc kém phần cơ mật; thứ hai, việc làm suy yếu uy quyền của các quân vương, khiến họ trông như kém cỏi khi đứng một mình; thứ ba, hiểm họa bị tư vấn bất trung, kẻ mưu sĩ mưu cầu lợi ích cho bản thân nhiều hơn là cho người xin ý kiến; vì những bất lợi này, triết lý chính trị của Ý và thực tiễn của nước Pháp dưới thời một số vị vua đã cho ra đời các hội đồng cơ mật; một giải pháp còn tồi tệ hơn cả căn bệnh.

Về vấn đề bảo mật, các vị vua không buộc phải trao đổi mọi vấn đề với tất cả mưu sĩ, mà có thể chắt lọc và lựa chọn; kẻ đi xin lời khuyên cũng không nhất thiết phải thổ lộ những dự định hành động sắp tới của mình; nhưng các nhà vua hãy cẩn trọng để việc rò rỉ cơ mật không xuất phát từ chính họ; còn với các hội đồng cơ mật, châm ngôn của họ có thể là: “Ta thủng trăm lỗ:” một kẻ lắm mồm lấy việc khoe khoang làm vinh quang sẽ gây hại nhiều hơn vô số người coi sự kín miệng là bổn phận. Quả thực, có những công việc đòi hỏi mức độ bảo mật cực độ, hiếm khi lọt khỏi tai một hoặc hai người ngoài nhà vua. Những mưu kế ấy không phải là không mang lại thành công; bởi bên cạnh tính bảo mật, chúng thường được thực thi kiên định theo một định hướng duy nhất mà không bị phân tâm; nhưng khi đó đòi hỏi phải có một vị vua anh minh, người có thể tự tay xay bột bằng cối nhỏ; và những vị mưu sĩ cận kề ấy cũng phải là những bậc hiền tài, đặc biệt trung kiên và tận tụy với mục tiêu của nhà vua; như dưới triều đại của vua Henry VII nước Anh, người trong những đại sự lớn nhất, chẳng hé lộ với ai ngoài Morton và Fox.

Về vấn đề suy yếu uy quyền, câu chuyện ngụ ngôn đã chỉ ra giải pháp; hơn thế nữa, sự uy nghiêm của các vị quân vương còn được tôn vinh thay vì suy giảm khi họ ngự tòa trong hội đồng; chưa từng có vị vua nào bị tusng quyền lực phụ thuộc vào tay hội đồng, ngoại trừ những trường hợp xuất hiện một mưu sĩ quá quyền lực, hoặc sự cấu kết chặt chẽ quá mức giữa nhiều mưu sĩ, đây là những điều rất nhanh chóng bị phát hiện và chấn chỉnh.

Về bất lợi cuối cùng, rằng con người ta sẽ mưu tính với ánh mắt vụ lợi hướng về bản thân; quả thực, câu nói “chẳng tìm thấy lòng thành trên mặt đất,” là để chỉ bản chất của thời đại, chứ không phải của mọi cá nhân cụ thể. Vẫn có những người mang bản chất trung thực, chân thành, ngay thẳng và bộc trực, chứ không xảo quyệt, ranh mãnh: trên hết, các nhà vua hãy thu hút những con người như vậy về phía mình. Hơn nữa, các mưu sĩ thường không đoàn kết đến mức không có kẻ này canh chừng kẻ khác; thế nên nếu có ai mưu tính vì bè phái hay tư lợi, điều đó thường sớm lọt đến tai nhà vua; nhưng biện pháp tốt nhất là khi các vị vua hiểu rõ mưu sĩ của mình cũng như các mưu sĩ hiểu rõ họ:—

“Đại đức của quân vương là thấu hiểu bầy tôi.”

Ngược lại, các mưu sĩ cũng không nên quá săm soi vào tính cách của quân vương. Phẩm chất thực sự của một mưu sĩ là am hiểu công việc của chủ nhân thay vì tính cách của ngài; bởi khi ấy ông ta mới có thể đưa ra lời khuyên chân chính thay vì hùa theo tâm trạng của chủ. Việc lấy ý kiến của hội đồng cả riêng lẻ lẫn tập thể mang lại những lợi ích vô cùng đặc biệt; bởi ý kiến riêng tư thì phóng khoáng hơn, nhưng ý kiến trước đám đông lại chuẩn mực hơn. Khi ở một mình, con người ta thường mạnh bạo chiều theo tâm tính cá nhân; còn khi hội họp, họ lại dễ bị chi phối bởi tâm lý chung của người khác; thế nên ta nên áp dụng cả hai cách; và với những người ở bậc thấp, hãy hỏi riêng để giữ được tính độc lập; còn với những bậc quyền cao chức trọng, hãy hỏi chung để duy trì sự tôn nghiêm.

Các nhà vua thật vô ích khi xin lời khuyên về các vấn đề, nếu họ không đồng thời xin ý kiến về con người; bởi mọi sự việc cũng chỉ như những bức tượng vô tri; còn linh hồn của việc thực thi công cuộc lại nằm ở sự sáng suốt trong việc tuyển chọn hiền tài. Hơn thế nữa, việc tham vấn về con người không chưa đủ nếu chỉ xét “theo chủng loại,” như trong một ý niệm hay mô tả toán học về hình mẫu và đặc điểm của con người ấy nên ra sao; bởi những sai lầm lớn nhất thường mắc phải, và khả năng phán đoán cao nhất được thể hiện, chính là ở việc lựa chọn từng cá nhân cụ thể. Người ta từng nói một cách chính xác rằng: “Những mưu sĩ tốt nhất là những người đã khuất:” “sách vở sẽ cất lời ngay thẳng khi các mưu sĩ còn dè dặt né tránh;” vì thế, thật tốt biết bao khi năng đọc sách, đặc biệt là sách của những người từng trực tiếp bước lên sân khấu cuộc đời để hành động.

Hội đồng thời nay ở hầu hết mọi nơi chỉ là những buổi gặp gỡ thân tình, nơi các vấn đề được bàn tán nhiều hơn là tranh biện; và họ vội vã đi đến quyết định hay sắc lệnh của hội đồng một cách quá mức. Sẽ tốt hơn nếu trong những trọng sự, vấn đề được đề xuất vào một ngày và không thảo luận cho đến tận hôm nay hôm sau; “Đêm hôm suy ngẫm;” đó là cách mà ủy ban hợp nhất giữa Anh và Scotland từng làm, tạo nên một hội đồng trang nghiêm và củ thể. Tôi ca ngợi việc ấn định những ngày cụ thể để tiếp nhận thỉnh nguyện; bởi điều đó vừa mang lại sự chắc chắn cho người đến cầu kiến về thời gian chờ đợi, vừa giải phóng các buổi họp chuyên lo việc nước, giúp họ có thể toàn tâm toàn ý “làm việc chính.” Trong việc lựa chọn các tiểu ban để chuẩn bị chín muồi các công việc cho hội đồng, tốt hơn là nên chọn những người vô tư lậu, thay vì tạo ra sự trung dung giả tạo bằng cách nhét vào đó những kẻ có lập trường cực đoan ở cả hai chiến tuyến. Tôi cũng đề cao các ủy ban thường trực; chẳng hạn như về thương mại, tài chính, chiến tranh, khiếu kiện, hay cho một số tỉnh thành; bởi nơi nào có nhiều hội đồng chuyên trách mà chỉ có một hội đồng nhà nước duy nhất (như ở Tây Ban Nha), thì thực chất chúng chẳng khác gì các ủy ban thường trực, ngoại trừ việc chúng nắm quyền lực lớn hơn. Những ai được mời đến để cung cấp thông tin cho hội đồng dựa trên chuyên môn của họ (như luật sư, thủy thủ, chuyên gia tiền tệ, và những người tương tự) nên được lắng nghe trước các tiểu ban; rồi tùy theo hoàn cảnh mới trình bày trước hội đồng; và họ không nên kéo đến đông đảo hay theo kiểu kích động quần chúng; bởi đó là gây ồn ào náo loạn hội đồng chứ không phải cung cấp thông tin. Một chiếc bàn dài và một chiếc bàn vuông, hay những chiếc ghế quanh tường, thoạt nhìn tưởng chừng chỉ là hình thức, nhưng lại mang ý nghĩa thực chất; bởi tại một chiếc bàn dài, một vài kẻ ngồi ở phía trên gần như thâu tóm mọi công việc; trong khi ở hình thức bàn còn lại, ý kiến của những mưu sĩ ngồi ở vị trí thấp hơn sẽ được lắng nghe nhiều hơn. Khi một vị vua chủ trì hội đồng, ngài hãy cẩn trọng kẻo bộc lộ khuynh hướng của mình quá rõ trong vấn đề được đưa ra; bằng không các mưu sĩ sẽ chỉ biết nương theo chiều gió ấy, và thay vì dâng lên những lời khuyên chân thành, họ sẽ chỉ cất lên khúc ca xuôi chiều.