Mở đầu.—Truyện ngụ ngôn về Orpheus, dẫu đã quá quen thuộc và nhàm chán, chưa từng được giải thích cho thỏa đáng, và dường như phác họa nên bức tranh về triết học toàn diện; bởi vì những lời ca ngợi ông là một con người kỳ diệu và hoàn toàn thiêng liêng, tinh thông mọi thứ âm điệu, biết thuần phục và lôi kéo vạn vật theo mình bằng những phương pháp cùng âm hưởng ngọt ngào dịu êm, hoàn toàn có thể được hiểu theo nghĩa này. Bởi những công lao của Orpheus vượt xa công lao của Hercules, cả về sức mạnh lẫn phẩm giá, cũng như công trình của trí thức vượt trên công trình của sức lực.
Sự tích.—Orpheus có người vợ yêu dấu bị cái chết bất ngờ cướp mất, bèn quyết định xuống cõi âm để thử xem liệu với uy lực từ cây đàn hạc của mình, ông có thể đưa nàng trở về hay không. Và quả thực, ông đã xoa dịu và làm nguôi ngoai các bậc thần linh nơi âm phủ bằng âm điệu ngọt ngào của tiếng đàn và giọng hát, đến mức họ ưng thuận cho ông đón nàng về, với điều kiện nàng phải đi theo sau và ông không được ngoái nhìn lại cho đến khi cả hai bước lên ánh sáng ban mai; nhưng vì quá sốt ruột và yêu thương, lại tưởng rằng bản thân đã qua khỏi hiểm nguy, cuối cùng ông đã ngoái lại nhìn đằng sau, khiến cho giao ước bị phá vỡ và nàng lại bị đẩy trở về cõi của Pluto. Kể từ lúc đó, Orpheus trở nên trầm ngâm, buồn rầu, căm ghét đàn bà và lui vào chốn thâm sơn cùng cốc; tại đây, cũng bằng sự ngọt ngào của tiếng đàn và giọng hát ấy, thoạt đầu ông quy tụ tất cả muôn thú hoang dã vây quanh mình; thế là, quên đi bản tính vốn có, chúng không còn bị chi phối bởi sự trả thù, tàn ác, ham muốn, cơn đói khát hay thú săn mồi, mà đứng lặng ngắm nhìn ông một cách thuần tính, hiền hòa, chăm chú lắng nghe âm nhạc của ông. Thậm chí, sức mạnh và hiệu năng từ âm điệu của ông lớn lao đến mức còn khiến cây cối và đá sỏi rời chỗ, tự sắp xếp trật tự ngay ngắn xung quanh ông. Khi ông làm như vậy trong một thời gian và để lại niềm kinh ngạc lớn lao, cuối cùng những người phụ nữ xứ Thrace, bị kích động bởi sự xúi giục của Bacchus, đã thổi một hồi tù và trầm đục với âm thanh chói tai dữ dội đến mức lấn át hoàn toàn tiếng đàn của Orpheus. Và thế là thứ quyền năng vốn gắn kết cộng đồng của chúng, giữ cho vạn vật vào trật tự, nay bị tan vỡ, sự hỗn loạn lại thống trị trở lại; mỗi sinh vật quay về với bản tính cũ của mình, săn đuổi và ăn thịt lẫn nhau như trước. Đá sỏi và rừng cây cũng bật gốc trở về chốn cũ; và ngay cả bản thân Orpheus cuối cùng cũng bị những mụ phù thủy hung ác đó xé xác, các phần cơ thể vương vãi khắp chốn hoang vu. Nhưng để thương tiếc và trả thù cho cái chết của ông, dòng sông Helicon, vốn linh thiêng đối với các nàng Muses, đã giấu dòng nước của mình xuống lòng đất và trỗi dậy ở những nơi khác.
Giải thích.—Truyện ngụ ngôn được giải thích như sau. Âm nhạc của Orpheus có hai loại; một loại làm nguôi ngoai các linh hồn âm phủ, và loại kia quy tụ muôn thú cùng cây cối. Loại thứ nhất liên quan trực tiếp đến triết học tự nhiên, còn loại thứ hai liên quan đến triết học luân lý, hoặc xã hội dân sự. Việc phục hồi và tái tạo những vật chất có thể hư hoại là công trình cao quý nhất của triết học tự nhiên; và ở một mức độ thấp hơn là việc bảo tồn các thể trong trạng thái vốn có của chúng, hoặc ngăn chặn sự phân hủy và thối rữa. Và nếu điều này khả thi, chắc chắn nó không thể thực hiện bằng cách nào khác ngoài những sự dung hòa tự nhiên thích hợp và tinh tế; tựa như sự hòa âm và những lướt phím tinh vi trên cây đàn hạc. Nhưng vì đây là việc vô cùng khó khăn, mục đích ấy hiếm khi đạt được; và có lẽ, chẳng vì lý do gì khác ngoài sự thiếu kiên nhẫn và lo lắng tò mò, bất hợp thời.
Và do đó, triết học, khi hầu như không gánh vác nổi nhiệm vụ này, có lý do để trở nên u sầu, và từ đó dấn thân vào các vấn đề của con người, gieo rúng vào tâm trí họ tình yêu đối với nhân đức, công lý và hòa bình bằng sự hùng biện cùng tính thuyết phục; qua đó nhào nặn con người thành các hội đoàn; đặt họ dưới các luật lệ và quy củ; khiến họ quên đi những đam mê và tình cảm buông thả của mình chừng nào họ còn lắng nghe những lời giáo huấn và tuân thủ kỷ luật. Và thế là chẳng bao lâu sau, họ tự xây dựng nhà cửa, lập ra các thành phố, cày cấy ruộng nương, trồng vườn tược, v.v. Nhờ vậy, người ta hoàn toàn có lý khi cho rằng ông đã di dời và hiệu triệu cây cối cùng đá sỏi lại gần nhau.
Và sự quan tâm đến các vấn đề dân sự này được đặt ra một cách đúng đắn và có trật tự sau khi đã nỗ lực hết sức để khôi phục thể xác phàm trần; nỗ lực ấy rốt cuộc vẫn thất bại — bởi vì tất yếu không thể tránh khỏi của cái chết, khi được phơi bày rõ ràng trước nhân loại, đã thôi thúc họ tìm kiếm một dạng vĩnh hằng thông qua các công trình trường tồn, cốt cách và danh tiếng.
Người ta cũng thật khôn ngoan khi thêm vào chi tiết rằng Orpheus sau đó tỏ ra xa lánh phụ nữ và hôn nhân, bởi vì sự ham mê đời sống gia đình cùng tình cảm tự nhiên mà đàn ông dành cho con cái thường ngăn cản họ dấn thân vào bất kỳ4 sự nghiệp vĩ đại, cao cả hay công trạng nào vì lợi ích chung; vì họ nghĩ rằng việc đạt được sự bất tử thông qua dòng dõi hậu duệ đã là đủ, mà không cần phải nỗ lực làm nên những việc lớn lao.
Và ngay cả những công trình tri thức, dẫu là điều ưu tú nhất trong số các tác phẩm của con người, cũng có thời hạn của chúng; bởi sau khi các vương quốc và khối thịnh vượng chung hưng thịnh một thời gian, những náo động, bạo loạn và chiến tranh thường nổ ra, trong tiếng gầm rú ấy, trước hết luật pháp phải câm lặng, không được lắng nghe; và rồi con người quay trở lại với bản tính sa đọa của mình — từ đó ruộng đồng canh tác và các thành phố chẳng mấy chốc trở nên hoang vu, tiêu điều. Và nếu tình trạng hỗn loạn ấy tiếp diễn, học thức và triết học chắc chắn sẽ bị xé nát thành từng mảnh; để rồi sau đó người ta chỉ còn tìm thấy vài mảnh vụn rải rác đây đó ở một vài nơi, giống như những tấm ván trôi dạt sau một vụ đắm tàu. Và khi thời kỳ tăm tối man rợ kéo theo sau, dòng sông Helicon lặn sâu xuống lòng đất; nghĩa là tri thức bị chôn vùi, cho đến khi vạn vật trải qua đầy đủ chu kỳ biến đổi của mình, học thức lại trỗi dậy và ngẩng cao đầu, dẫu hiếm khi ở cùng một chốn, mà tại một quốc gia khác.
