Diomedes đã lập được vô số chiến công hiển hách trong cuộc chiến thành Troy, đồng thời được nữ thần Pallas hết mực sủng ái. Bà chính là người đã khích lệ và cổ vũ ông không được nương tay với Venus, nếu chẳng may chạm trán nàng trên chiến trường. Vâng lời khuyên ấy với sự hăng hái và quả cảm thái quá, ông đã ra tay làm bị thương bàn tay của nữ thần. Hành động kiêu ngạo đó thoạt đầu không hề bị trừng phạt, và khi chiến tranh kết thúc, ông trở về quê hương trong vinh quang rực rỡ. Thế nhưng, tại đây, khi vướng vào những rắc rối gia đình, ông đành phải lánh mình sang Ý. Ban đầu, ông cũng được nhà vua Daunus tiếp đón nồng hậu và trọng thị, thậm chí còn được ngài cho dựng tượng vinh danh khắp mọi miền đất nước bên cạnh nhiều tặng vật và tước hiệu cao quý. Song, ngay khi tai hoạ đầu tiên giáng xuống người dân sau sự xuất hiện của vị khách lạ, Daunus liền lập tức nghĩ rằng mình đang rước một kẻ bị thần linh nguyền rủa vào cung điện—một kẻ thù của các vị thần, kẻ từng phạm tội báng bổ khi dùng gươm làm bị thương một nữ thần, người mà chỉ chạm vào thôi cũng đã là bất kính. Thế là, để chuộc lại tội lỗi cho xứ sở, bất chấp luật lệ về lòng hiếu khách vốn bị ông ta coi trọng ít hơn các quy định tôn giáo, nhà vua đã thẳng tay sát hại vị khách của mình, đồng thời truyền lệnh san bằng và phá hủy toàn bộ tượng cùng mọi vinh danh dành cho ông. Chẳng những không ai dám bày tỏ lòng thương xót hay khóc thương cho một số phận bi thảm nhường ấy, mà ngay cả những người đồng đội từng cùng ông vào sinh ra tử, trong lúc than khóc cho cái chết của người thủ lĩnh và gieo rắc tiếng than van khắp chốn, cũng bị hóa thành một loài thiên nga—vốn được cho là cất lên những khúc điệu ai oán ngọt ngào khi chầu trời.

Lời giải thích.—Điển tích này ngụ ý về một sự kiện kỳ lạ và gần như độc nhất vô nhị, bởi không có vị anh hùng nào khác ngoài Diomedes từng được ghi chép là đã làm bị thương các vị thần. Chẳng nghi ngờ gì nữa, qua đây chúng ta thấy được miêu tả bản chất và số phận của một con người lấy việc tôn sùng bất kỳ học thuyết hay giáo phái tôn giáo nào—dù tự thân vốn sáo rỗng và phù phiếm—làm mục đích duy nhất cho mọi hành động của mình, và quyết tâm truyền bá nó bằng lửa cùng gươm giáo. Bởi mặc dù những mối bất hòa và tranh chấp đẫm máu về tôn giáo là điều xa lạ với người xưa, nhưng tri thức của họ lại vô cùng phong phú và sâu rộng; những gì họ không biết qua trải nghiệm thực tế thì họ đều thấu hiểu bằng tư duy và sự tưởng tượng. Do đó, những kẻ tìm cách cải cách hoặc thiết lập bất kỳ giáo phái tôn giáo nào, dù là vô luân, đồi bại và tai tiếng (được biểu thị ở đây qua nhân vật Venus), không bằng sức mạnh của lý trí, học thức, sự thanh tao trong hạnh kiểm, sức nặng của lý lẽ và gương sáng, mà lại muốn truyền bá hay tận diệt nó bằng sự bức hại, đớn đau, hình phạt, tra tấn, lửa và gươm giáo, thì rất có thể họ đã được thôi thúc bởi Pallas—tức là bởi một sự cân nhắc vụ lợi đầy cứng nhắc và sự phán xét nghiêm khắc. Nhờ sức mạnh và hiệu năng của những điều đó, họ nhìn thấu tận gốc rễ những sự ngụy biện, hoang tưởng và lừa dối loại này; và do lòng căm ghét sự đồi bại cùng một sự nhiệt thành có thiện ý, những con người ấy thường giành được danh tiếng và vinh quang lớn lao trong một khoảng thời gian. Họ được quần chúng—vốn không thể chấp nhận bất kỳ sự ôn hòa nào—tán dương và gần như tôn sủng như những ân nhân lẫn bảo vệ duy nhất cho chân lý và tôn giáo, trong khi những người có cung cách khác, khi đặt lên bàn cân so sánh với họ, lại dường như trở nên hững hờ, hèn nhát và thiếu khí phách. Thế nhưng, danh tiếng và sự hạnh phúc ấy hiếm khi bền vững cho đến tận cùng; mọi hành vi bạo lực, trừ phi né tránh được những bước thăng trầm và đổi thay của thời cuộc bằng một cái chết yểu, thường sẽ có kết cục bất thành. Và nếu thời cục đổi thay, giáo phái tôn giáo từng bị bức hại và áp bức kia lấy lại được sức mạnh rồi trỗi dậy, thì lòng nhiệt thành cùng những nỗ lực hăng hái của loại người này sẽ bị lên án, chính tên tuổi của họ trở nên đáng ghét, và mọi vinh quang của họ đều chấm dứt trong ô nhục.

Về tình tiết Diomedes bị chính người chủ nhà hiếu khách sát hại, điều này ngụ ý rằng những bất đồng tôn giáo có thể châm ngòi cho sự phản bội, lòng thù hận đẫm máu và sự gian trá, ngay cả giữa những người bạn thân thiết nhất.

Việc những người bạn gắn bó với thảm kịch không được phép than khóc hay thương xót mà không phải chịu hình phạt trong một vụ việc tày trời như thế, bao hàm lời răn dạy khôn ngoan rằng: dù trong bất kỳ loại tội ác và sự đồi bại nào, con người ta vẫn chừa lại một khoảng trống cho lòng trắc ẩn. Nhờ đó, những kẻ căm ghét tội ác vẫn có thể thương xót con người và khóc thương cho vận hạn của họ, xuất phát từ nguyên tắc nhân đạo và bản tính lương thiện; và việc cấm đoán dòng chảy cùng sự giao cảm của lòng thương xót trong những dịp như thế là điều tồi tệ nhất. Thế nhưng, trong vấn đề tôn giáo và sự bất kính, ngay cả lòng trắc ẩn của con người cũng bị soi mói và nghi kỵ. Mặt khác, những tiếng than van và khóc lóc của những kẻ đi theo và hầu hạ Diomedes—tức là những kẻ cùng chung giáo phái hay tín ngưỡng—thường rất ngọt ngào, dễ chịu và lay động lòng người, tựa như khúc ca hấp hối của loài thiên nga hay những cánh chim của Diomedes. Đây cũng là một phần cao quý và đáng chú ý của ngụ ngôn, ngụ ý rằng những lời trăn trối của những kẻ phải chịu khổ vì tôn giáo có sức lay động và chi phối sâu sắc tâm trí con người, đồng thời để lại ấn tượng bền vững trong nhận thức và ký ức của hậu thế.