Người xưa đã để lại cho chúng ta một mô tả về kỹ năng cơ khí, sự chăm chỉ và những nghệ thuật kỳ lạ bị lợi dụng vào những mục đích xấu, thông qua nhân vật Daedalus, một nghệ sĩ vô cùng khéo léo nhưng đáng nguyền rủa. Daedalus này bị lưu đày vì tội sát hại người đồng nghiệp kiêm đối thủ của mình, thế nhưng nơi xứ người, hắn lại được các vị vua và các quốc gia tiếp đón tử tế. Hắn đã dựng lên nhiều công trình kiến trúc tuyệt mỹ để tôn vinh các vị thần, đồng thời sáng 375 tạo ra nhiều cơ chế mới nhằm làm đẹp và tô điểm cho các thành phố cùng chốn công cộng, song hắn vẫn nổi tiếng nhất nhờ những phát minh tồi tệ. Trong số đó, bằng sự siêng năng đáng ghê tởm và thiên tài hủy diệt của mình, hắn đã góp phần tạo ra con quái vật Minotaur tai tiếng và chết chóc, kẻ chuyên ăn thịt những thanh thiếu niên đầy hứa hẹn. Rồi để che đậy tội ác này bằng một tội ác khác và bảo đảm sự an toàn cho con quái vật ấy, hắn đã phát minh và xây dựng một mê cung; một công trình khét tiếng về mục đích và ý đồ, nhưng lại đáng kinh ngạc và phi thường về mặt nghệ thuật cùng tay nghề chế tác. Sau đó, để không chỉ nổi tiếng vì những phát minh độc ác, mà còn được săn đón cả trong việc phòng ngừa lẫn cung cấp công cụ gây hại, hắn đã sáng tạo ra cuộn chỉ vô cùng khéo léo của mình, thứ dẫn lối trực tiếp qua mọi ngóc ngách ngoằn ngoèo của mê cung. Daedalus này bị Minos truy đuổi bằng tất cả sự nghiêm khắc, tận tụy và dò xét ngặt nghèo; nhưng hắn luôn tìm được chốn nương thân và đường trốn chạy. Cuối cùng, khi đang cố dạy con trai mình là Icarus nghệ thuật bay lượn, chàng thanh niên tập sự vì quá tin tưởng vào đôi cánh đã rơi xuống từ cú bay vút lên cao của mình và chết đuối dưới biển.

Giải thích.—Ý nghĩa của ngụ ngôn như sau. Trước hết, nó biểu thị lòng đố kỵ, thứ luôn rình rập và ngự trị một cách kỳ lạ giữa những người thợ bậc thầy; bởi vì không có tầng lớp nào được quan sát thấy lại ghen tị với nhau một cách cay độc và phá hoại hơn họ.

Tiếp theo, ngụ ngôn lưu ý đến một hình phạt kém khôn ngoan và thiếu viễn kiến dành cho Daedalus—đó là sự lưu đày; vì những người thợ giỏi luôn được chào đón nồng nhiệt ở khắp mọi nơi, thế nên việc lưu đày đối với một nghệ sĩ xuất sắc hầu như chẳng phải là hình phạt gì cả; trong khi các hoàn cảnh sống khác không thể dễ dàng hưng thịnh khi ở xứ người. Bởi vì sự ngưỡng mộ dành cho các nghệ sĩ được lan truyền và nhân lên giữa những người ngoại quốc và người lạ; vốn là một nguyên lý trong tâm trí con người là hay coi thường và xem nhẹ những người thợ thủ công thuộc chính quốc gia mình.

Phần tiếp theo của ngụ ngôn rất rõ ràng, nói về công dụng của các nghệ thuật cơ khí, thứ mà đời sống con người mang ơn sâu sắc, khi tiếp nhận từ kho tàng này vô số chi tiết phục vụ cho tôn giáo, trang hoàng xã hội dân sự, cùng toàn bộ nhu cầu và trang thiết bị của cuộc sống; nhưng mặt khác, chính kho tàng ấy cũng cung cấp các công cụ cho sự dâm ô, tàn ác và chết chóc. Bởi vì, chưa cần nhắc đến các nghệ thuật xa hoa và trụy lạc, chúng ta cũng thấy rõ mức độ mà những độc dược tinh vi, súng ống, cỗ máy chiến tranh và những phát minh hủy diệt tương tự vượt xa sự tàn nhẫn và dã man của chính con quái vật Minotaur.

Sự bổ sung về mê cung hàm chứa một ẩn dụ tươi đẹp, thể hiện bản chất của các nghệ thuật cơ khí nói chung; vì tất cả những phát minh cơ khí khéo léo và chuẩn xác đều có thể được hình dung như một mê cung, mà do tính tinh vi, phức tạp, đan xen, chồng chéo lẫn nhau, cùng những nét tương đồng rõ rệt giữa chúng, hầu như không một năng lực phán đoán nào có thể gỡ rối và phân biệt nổi; thế nên chúng chỉ có thể được thấu hiểu và dò ra nhờ cuộn chỉ kinh nghiệm.

377

Thật là một điều khôn ngoan không kém khi người ta bổ sung thêm rằng, kẻ đã phát minh ra những khúc quanh co của mê cung cũng đồng thời phải chỉ ra cách sử dụng và quản lý cuộn chỉ; bởi vì các nghệ thuật cơ khí mang công dụng mập mờ hoặc kép, vừa có tác dụng tạo ra lại vừa có tác dụng ngăn chặn tai họa và sự hủy diệt; sao cho phẩm hạnh của chúng hầu như tự tiêu hủy hoặc tự tháo gỡ lấy chính mình.

Những nghệ thuật phi pháp, và thực ra thường là cả các nghệ thuật nói chung, bị truy đuổi bởi Minos, nghĩa là bởi luật pháp, những điều luật cấm đoán và ngăn cấm người dân sử dụng chúng; nhưng bất chấp điều này, chúng vẫn bị che giấu, giấu kín, được dung dưỡng và tìm thấy nơi ẩn nấp ở khắp mọi nơi; một điều đã được Tacitus quan sát rất tinh tế về các nhà chiêm tinh và thầy bói thời ông. “Những kẻ này,” ông nói, “là một loại người sẽ luôn bị cấm đoán, nhưng đồng thời cũng sẽ luôn được dung chứa trong thành phố của chúng ta.”

Nhưng cuối cùng, mọi nghệ thuật phi pháp và hão huyền, dù dưới hình thức nào đi nữa, rồi cũng sẽ phai mờ danh tiếng theo thời gian; trở nên đáng khinh miệt và lụi tàn vì sự tự tin thái quá của chính chúng, giống như Icarus; vốn thường bất lực không thể thực hiện được những gì chúng từng khoác lác. Và nói cho đúng, những nghệ thuật như vậy tốt hơn là nên tự lụi tàn bởi những lời khoác lác hão huyền của chính chúng, còn hơn là bị kìm hãm hay kiềm chế bởi cương tỏa của luật pháp.632

378