Tôi thường suy ngẫm về cái chết, và nhận ra rằng đó là điều ít tồi tệ nhất trong mọi nỗi bất hạnh. Tất cả những gì thuộc về quá khứ chẳng khác nào một giấc mơ; còn kẻ nào hy vọng hay trông chờ vào tương lai thì chẳng qua cũng chỉ đang mơ khi thức. Một phần đời của chúng ta đã qua thực chất đã chết từ lâu; và tất cả những khoảng thời gian chúng ta trải qua, từ thủa còn thơ ấu bú mớm lòng mẹ cho đến khi trở về với lòng đất mẹ thân thương, đều là một phần trong những ngày tháng đang lụi tàn của chúng ta. Ngày hôm nay cũng là một ngày như thế, và những ngày tiếp theo rồi cũng sẽ chung một số phận, bởi chúng ta chết đi mỗi ngày; và cũng như những người đi trước đã nhường chỗ cho chúng ta, cuối cùng chúng ta cũng phải nhường chỗ cho kẻ khác.
Các thầy thuốc, khi nhắc đến cái chết, thường gom vào đó mọi nỗi buồn đau, thống khổ, bệnh tật, tai ương, hay bất cứ điều gì bất trắc và không mong muốn có thể xảy ra trong đời người. Nhưng những điều đó vốn dĩ đã quen thuộc với chúng ta, và ta phải gánh chịu chúng từng giờ từng phút; thế nên chúng ta chết đi mỗi ngày, và bản thân tôi cũng đã già đi kể từ khoảnh khắc tôi thốt lên điều này.
Tôi biết có rất nhiều người khôn ngoan nhưng lại sợ chết, bởi sự đổi thay ấy vô cùng cay đắng, và bản năng xác thịt chẳng đành lòng trải nghiệm nó; hơn nữa, sự chờ đợi mang đến nỗi kinh hoàng, và điều đó còn đáng sợ hơn cả bản thân cái chết. Nhưng tôi không tin có ai thực sự sợ việc đã chết, mà họ chỉ sợ đòn giáng của tử thần mà thôi; và niềm hy vọng của tôi là, nếu Trời Phật rủ lòng thương và tự nhiên cho phép tôi gia hạn thêm hai mươi mốt năm nữa mà không đòi hỏi sống trường thọ hơn, tôi sẽ đủ mạnh mẽ để thừa nhận không một chút tiếc nuối rằng tôi sinh ra vốn là một kẻ phàm trần đoản mệnh. Đức hạnh không đi trên con đường thênh thang, dẫu nó bước đi trên những chốn cao siêu; sức mạnh và dòng máu của đức hạnh chính là việc biết khinh bỉ những thứ thèm khát và thờ ơ trước những điều sợ hãi.
Tại sao con người lại phải say đắm những xiềng xích của mình, dẫu chúng có bằng vàng đi nữa? Phải chăng anh đã bị nhấn chìm trong sự an nhàn thỏa mãn? Nếu vậy, tôi xin nói rằng anh đã chết hoàn toàn rồi đấy. Bởi dẫu anh có động đậy, thì tâm hồn anh thực ra đã bị chôn vùi bên trong, và vị thiên thần hộ mệnh của anh hoặc đã rời bỏ trạm gác, hoặc đang chìm vào giấc ngủ. Chẳng có gì dưới vòm trời này, ngoại trừ một người tri kỷ (vốn không thể tính là thứ của cải có thể di dời), là nơi trái tim tôi nương tựa. Và sự tự do quý giá ấy đã ban cho tôi sự bình yên này: tôi không tiếc nuối cái kết cục tất yếu phải đến, cũng chẳng hoài phí dẫu chỉ một lời ước nguyện để kéo dài thêm dù chỉ một phút cho khoảng thời gian vô định của đời mình. Đó chẳng phải là một sự thấu hiểu tầm thường của Lucian khi ông nói về Menippus rằng, trong hành trình du hành qua âm phủ, hắn ta chẳng thể phân biệt được các vị vua chúa trên trần gian với những người bình thường khác nếu không dựa vào tiếng khóc than vang dội hơn của họ—những tiếng khóc được nuôi dưỡng bởi ký ức đầy dằn vặt về những ngày tươi đẹp mà họ từng trải qua, và những cơ ngơi trù phú mà họ vô cùng miễn cưỡng khi phải bỏ lại phía sau. kẻ từng ngồi vào vị trí sung túc liền ngoái lại nhìn phần của cải của mình, và chẳng đành lòng rời xa điền trang; trong khi những kẻ khác, vì bận rộn với hôn nhân, lạc thú, lợi lộc hay danh vọng, đều muốn được cáo từ bữa tiệc của cái chết. Họ đã có một lời hẹn ước với mặt đất, chỉ chăm chú nhìn vào những ơn huệ chứ không nhìn bàn tay đã ban phát chúng, quên mất rằng họ đến cõi đời này trong sự trần trụi nhường nào, hay những món trang sức trần trụi ấy đã tô điểm cho họ ra sao.
Nhưng nếu chúng ta là những kẻ tuân theo lời răn dạy, tuân thủ quy tắc của người xưa là "Hãy nhớ ngươi sẽ phải chết" (Memento mori), chứ không để bản thân bị che khuất bởi thứ hạnh phúc ảo tưởng này, thì chúng ta đã có thể tận hưởng cuộc đời như những người sẵn sàng chấp nhận mất mát, chứ không dồn hết tâm tư vào một vận mệnh chóng tàn như thế. Kẻ nào không yếu đuối (như lũ nô lệ của sự hưởng lạc), làm sao lại có thể tỏ ra chưa sẵn sàng để rứt bỏ lớp màn che và bộ mặt giả dối của sự hoàn mỹ? Tâm hồn sau khi rũ bỏ thể xác liền tự lập cho riêng mình, và khi khinh bỉ những thứ tầm thường bên dưới, nó cho thấy bàn tay nào đã nhào nặn nên nó; bởi linh hồn của những kẻ đần độn cũng được tạo nên từ cùng một chất liệu với các nhà chính trị gia, chỉ là thỉnh thoảng tự nhiên lại sai sót, và vị khách quý hóa của chúng ta lại vấy bẩn trong một thể xác khiếm khuyết, từ đó bị cản trở không thể bộc lộ những điều kỳ diệu của mình, giống như một nhạc sĩ tài hoa nhưng không thể cất lên giai điệu trọn vẹn trên một nhạc cụ hư hỏng.
Nhưng hãy xem tôi đã lầm đường lạc lối ra sao, khi bàn về tâm hồn—thứ ít gắn kết nhất với cái chết, dẫu nó lại sở hữu quyền thể chí cao trong hành động mong manh này; phong cách của tử thần chính là điểm tận cùng của mọi xác thịt, và là khởi đầu cho sự bất diệt.
Kẻ cai trị các chốn lăng miếu này dẫn dắt con người rời khỏi thế giới này phần lớn với đôi chân hướng về phía trước, như một dấu hiệu cho thấy hắn ta đi ngược lại với sự sống—thứ sự sống mà khi đạt được, lại đẩy con người lao đầu vào cõi đời bi thảm này, nơi mà ngay khi đặt chân đến, câu nói đầu tiên của họ chính là tiếng khóc than. Hơn nữa, trong suy nghĩ của chính mình, tôi chẳng thể ví con người với bất cứ thứ gì chuẩn xác hơn là cây sung Ấn Độ; khi loài cây này vươn đến độ cao trưởng thành tối đa, người ta nói rằng nó uốn những cành cây đà xuống mặt đất, để rồi từ đó đất mẹ lại thụ thai, và những cành cây ấy đâm rễ ngay trong chính gốc của mình.
Cũng vậy, con người có nguồn gốc sinh thành từ đất, trước hết sống cuộc đời của một cây xanh, hút dưỡng chất như một loài thực vật, và khi đã chín muồi cho cái chết, hắn ta lại hướng xuống dưới, được gieo trồng một lần nữa vào lòng đất mẹ—nơi hắn không hề tiêu vong, mà chờ đợi ngày được hồi sinh.
Thế nên ta thấy cái chết không tước đoạt sự tồn tại của con người, mà chỉ mang đến một sự biến đổi; dẫu vậy, vẫn có một vài kẻ (tôi nghĩ thế) ôm giữ những quan điểm khác. Tử thần chẳng tìm thấy một người bạn nào tồi tệ hơn là một lão nghị viên thành quách, kẻ mà tôi chưa từng thấy được chào đón khi tử thần ghé thăm; nhưng hắn là một vị khách phiền phức và không chịu nhận lời từ chối.
Và dẫu cho chính họ có khẳng định rằng họ không có nhà, thì câu trả lời ấy cũng sẽ chẳng được chấp nhận; điều làm tăng thêm nỗi sợ hãi của họ chính là việc họ biết bản thân đang đứng trước nguy cơ mất đi thể xác, nhưng lại chẳng hề hay biết ngày thanh toán. Chính sự bấp bênh đầy bệnh hoạn ấy là nguyên nhân khiến (phần lớn trong số họ) bước ra khỏi thế giới này mà hoàn toàn tay trắng trong bản tổng kết cuộc đời; và dù chẳng hề chuẩn bị gì, họ vẫn muốn giữ lấy vẻ uy nghi, tự chuẩn bị cho tâm hồn mình những câu trả lời trong y phục nhung đỏ.
Từ đó tôi suy ra rằng cái chết là điều không được lòng hầu hết thị dân, bởi họ thường qua đời mà không để lại di chúc; nguyên tắc của họ là hễ cứ lập di chúc xong thì họ lại cảm thấy mình gần mồ mả hơn trước. Giờ đây, dựa vào cái khôn ngoan của hàng vạn người, họ nghĩ rằng có thể dọa dũng định mệnh—thứ vốn không thể kháng án—bằng cách không lập di chúc, hoặc có thể sống lâu hơn bằng cách tuyên bố sự không sẵn lòng chết của mình. Phần lớn họ đều có chỗ đứng vững chắc ở thế giới này (tính tài sản của họ bằng cả quân đoàn, như cách người ta đếm ác quỷ). Vận mệnh đang mỉm cười với họ, và họ sẵn sàng neo đậu vào đó, mong muốn (nếu có thể) đẩy lùi ngày tồi tệ ấy ra xa, đồng thời trì hoãn thời kỳ khốn khổ và kết liễu đời mình.
Không, những kẻ đó không phải là những người đã hẹn ước với cái chết, hay có ánh mắt vững vàng dám nghĩ đến hắn.
8. Cái chết chỉ tỏ ra nhân từ với những ai đang ngồi trong bóng tối, hoặc đang oằn mình gánh chịu nỗi đau buồn và xiềng xích; với người tín đồ nghèo khổ bị trói buộc trên chiến thuyền; với những góa phụ tuyệt vọng, những tù nhân trầm uất, và những vị vua bị phế truất; với những kẻ có vận mệnh xoay chiều và tâm hồn đầy nổi loạn: đối với họ, cái chết chính là đấng cứu thế, và nấm mồ là chốn nghỉ ngơi thanh tịnh.
Họ đứng chờ trên bờ vực của cái chết và vẫy gọi hắn hãy đến gần, trên hết thảy mọi thứ, họ mong được nhìn thấy ngôi sao của hắn để được dẫn đường đến chốn của hắn; họ khẩn cầu những nữ thần định mệnh vô tình hãy quay nhanh guồng tơ cuộc đời họ, và cắt đứt nó trước khi giờ phút trôi qua.
9. Nhưng cái chết lại là một sứ giả thảm sầu đối với kẻ cho vay nặng lãi, và số phận đã cắt đứt sợi chỉ đời hắn một cách oan nghiệt; bởi hắn chẳng bao giờ nhắc đến cái chết, ngoại trừ khi những tin đồn chiến tranh và bạo loạn dân sự gợi nhắc hắn về điều đó.
Và khi nhiều cánh tay vũ trang, khi trật tự trị an của một thành phố hỗn loạn, và tiếng bước chân của đám lính tráng vang lên báo động trên bậc thềm nhà hắn, thì có lẽ một kẻ như thế (tâm trí đang tan nát vì những khoản tiền cho vay ở phương xa, và đang nguyền rủa những đống tiền xu chất đống trong nhà) mới có thể bình tâm nghĩ đến cái chết, và (vì nôn nóng muốn tự sát) có lẽ sẽ thắt cổ tự vẫn để khỏi bị cắt cổ; với điều kiện là hắn được phép làm điều đó trong phòng làm việc của mình, được vây quanh bởi thứ tài sản mà ánh mắt hắn vẫn gửi đến một lời chào yếu ớt và ủ rũ ngay cả trong khoảnh khắc lìa đời; luôn ghi nhớ rằng hắn phải có thời gian và sự tự do để qua văn bản, tự chỉ định mình làm người thừa kế.
Bởi đó là niềm an ủi lớn lao cho hồi kết của hắn, và xoa dịu hắn một cách kỳ diệu vào phút chót.
10. Trong chuyện này, tất cả chúng ta đều tự đùa giỡn với chính mình và chẳng có lấy một bằng chứng nào cho thấy sự tất yếu ấy. Tôi không thuộc số những kẻ dám lớn tiếng hứa hẹn sẽ tự tàn phá bản thân vì sự hão huyền, và tôi cho rằng sự liều lĩnh đó chỉ là thứ dại dột, còn những kẻ dám làm điều đó là những kẻ ngốc nghếch. Tuy nhiên, về phần mình, tôi nghĩ tự nhiên sẽ đối xử rất bất công với tôi nếu tôi mất nhiều thời gian để chết đến thế, trong khi tôi chỉ mất ngần ấy thời gian để được sinh ra.
Nói cho đúng, chẳng ai biết rõ giới hạn sức chịu đựng của chính mình, cũng chẳng thể tiên đoán được bản thân sẽ kiên cường đến đâu trong nghịch cảnh cho đến khi cơn bão kéo đến (bởi đức hạnh trọn vẹn nhất chỉ được thử thách qua hành động); nhưng tôi (vì muốn hoàn thành thật tốt sứ mệnh của mình) vẫn sẽ luôn giữ vững tay chốt, và kiên định giữ gìn đức tin cùng một lương tâm trong sạch.
11. Và nếu những điều ước có linh nghiệm, tôi mong được chết một lần cho trọn vẹn, chứ không phải để tâm trí chết mòn nhiều lần còn thể xác chỉ chết một lần; nghĩa là, tôi muốn chuẩn bị sẵn sàng cho những sứ giả của cái chết, cho bệnh tật và tai ương, chứ không muốn chờ đợi quá lâu hay bị giày vò bởi sự bạo tàn của đớn đau.
Trong chuyện này, tôi không tự nhận mình là một triết gia khắc kỷ để rồi coi đau khổ không là gì ngoài một quan niệm và là một thứ dửng dưng vô hại.
Nhưng tôi đồng tình với Caesar rằng cái chết đến đột ngột nhất là dễ dàng nhất, và chẳng có gì đánh thức sự quyết tâm cùng sự sẵn sàng chết của chúng ta mãnh liệt hơn một lương tâm thanh thản, được củng cố bởi niềm tin rằng chúng ta sẽ được những người công chính và thuộc dòng dõi đức hạnh nhắc đến với những lời tốt đẹp trên trần gian; trái lại, điều ngược lại chính là cơn cuồng nộ đối với con người, khiến cho ngay cả sự sống cũng trở nên đắng ngắt.
Thế nên, còn điều gì nặng nề hơn một tiếng xấu xứng đáng phải nhận? Hay tương tự như vậy, ai có thể phải trải qua những ngày tháng tồi tệ hơn kẻ vẫn đang sống mà lại phải đi đưa đám cho chính danh dự của mình?
Tôi đã ấp ủ nhiều hy vọng rằng mình được miễn nhiễm khỏi nỗi bi ai kiểu đó, và tôi cũng cầu mong sự bình yên tương tự đến với tất cả những ai tôi dành trọn yêu thương.
12. Tôi có thể nói rất nhiều về những món quà mà cái chết có thể ban phát cho con người; nhưng vắn tắt lại, cái chết là một người bạn của chúng ta, và kẻ nào không sẵn sàng đón tiếp hắn thì chính là kẻ tha hương. Chừng nào còn tồn tại, tham vọng của tôi không phải là chèo chống ngược dòng thời gian; tôi chỉ muốn tận dụng những lợi ích từ nó sao cho có thể chịu trách nhiệm trước nó; tôi chẳng mong cầu điều gì ngoài những thứ có thể làm cho những ngày tháng của mình tốt đẹp hơn, cũng chẳng thèm khát địa vị nào cao hơn sự đánh giá cao của dư luận. Tôi không tha thiết kéo dài chuỗi ngày tháng, mà tha thiết sự tốt đẹp của chúng; tôi cũng chẳng mong chết, mà phó mặc bản thân cho giờ phút của mình—khoảnh khắc mà Đấng Tối Cao cai quản vạn vật đã định sẵn cho tôi; thế nhưng, vì tôi vốn yếu đuối và từng phải chịu trừng phạt vì lỗi lầm đầu tiên, giả sử được ban cho quyền lựa chọn, tôi cũng sẽ không tha thiết ngắm nhìn buổi hoàng hôn của tuổi già; bởi tự thân sự cùng cực ấy đã là một căn bệnh và là sự thụt lùi hoàn toàn về thời thơ ấu; thế nên, nếu sự trường thọ có thể được ban cho tôi, tôi sẽ nghĩ đến điều mà nhà thơ Hy Lạp từng nói: “Tuổi già như thế là một tai ương phàm trần.” Và vì tôi chắc chắn phải chết, tôi cầu xin điều đó đừng xảy ra trước mặt kẻ thù, để tôi không bị lột sạch y phục trước khi thân xác kịp lạnh ngắt; mà hãy diễn ra trước mặt những người bạn của tôi. Đêm nay đang buông xuống: nhưng cái tên ấy đã mất đi ý nghĩa; giờ đây trời chưa phải đã muộn, mà vẫn còn sớm. Đôi mắt tôi bắt đầu ngưng trệ ca trực, và thỏa hiệp với sự yếu đuối của thể xác này để đổi lấy một giấc ngủ ngàn thu; và ngay khoảnh khắc này, tôi sẽ hạnh phúc trong chốc lát, tựa như thể tôi đã chết ngay trong giờ đầu tiên mình được sinh ra.
