Suy nghĩ của con người phần lớn phù hợp với xu hướng tự nhiên của họ; lời nói và bài phát biểu của họ phù hợp với học thức và những quan điểm đã tiêm nhiễm; nhưng hành động của họ lại tuân theo những gì họ đã quen làm. Do đó, như Machiavelli đã nhận xét rất đúng (dù qua một ví dụ không mấy tốt đẹp), ta không thể đặt niềm tin vào sức mạnh của bản chất tự nhiên, hay vào những lời lẽ hào hùng, trừ khi chúng được củng cố bởi thói quen. Ví dụ ông đưa ra là, để thực hiện một âm mưu liều lĩnh, người ta không nên dựa vào bản tính hung hãn hay những lời cam kết quyết tâm của bất kỳ ai, mà hãy chọn kẻ từng nhúng tay vào máu. Thế nhưng Machiavelli chưa từng biết đến Thầy tu Clement, hay Ravaillac, hay Jaureguy, hay Baltazar Gerard; dù vậy, quy tắc của ông vẫn đúng: rằng bản chất tự nhiên hay lời hứa hẹn không thể mạnh mẽ bằng thói quen. Chỉ có sự mê tín giờ đây đã tiến triển đến mức những kẻ lần đầu sát sinh cũng tỏ ra vững vàng như những kẻ mổ thuê chuyên nghiệp, và sự quyết tâm xuất phát từ lời thề nguyện có sức mạnh tương đương với thói quen, ngay cả trong chuyện đổ máu. Trong những việc khác, sự thống trị của thói quen hiển hiện khắp nơi, đến mức người ta phải ngạc nhiên khi nghe ai đó tuyên bố, đoan thề, hứa hẹn, thốt ra những lời lớn lao, rồi cuối cùng lại hành động y như cũ, tựa như họ chỉ là những hình nhân và cỗ máy vô tri, bị chi phối hoàn toàn bởi những guồng quay của thói quen. Ta cũng thấy rõ uy quyền hoặc sự thống trị độc đoán của thói quen là như thế nào.

Người Ấn Độ (ý tôi là giáo phái các bậc hiền triết của họ) lặng lẽ nằm lên một giàn củi để tự hiến tế trong ngọn lửa; thậm chí, những người vợ còn tranh nhau được hỏa táng cùng thi hài của chồng. Các thiếu niên Sparta thời cổ đại từng quen chịu đòn roi trên bàn thờ thần Diana mà không hề rên rỉ hay né tránh. Tôi nhớ rằng, vào đầu triều đại Nữ hoàng Elizabeth của nước Anh, một tên phiến loạn người Ireland khi bị kết án đã gửi thỉnh nguyện viên lên quan tổng trấn xin được treo cổ bằng một dây liễu sam thay vì thừng thòng lọng, bởi vì những kẻ phản loạn trước đó đều được đối xử như vậy. Ở Nga có những tu sĩ vì mục đích khổ hạnh mà ngồi suốt cả đêm trong một chậu nước cho đến khi bị đóng băng cứng ngắc. Có thể đưa ra vô số ví dụ về sức mạnh của thói quen đối với cả thể xác lẫn tâm hồn. Vì vậy, một khi thói quen chính là vị quan tòa tối cao chi phối cuộc đời con người, ai nấy hãy bằng mọi cách nỗ lực rèn luyện những thói quen tốt. Quả thực, thói quen đạt đến độ hoàn hảo nhất khi nó bắt đầu từ thuở thiếu thời; điều này chúng ta gọi là giáo dục, vốn dĩ thực chất chỉ là một thói quen sớm được hình thành. Do đó, ta thấy rằng đối với ngôn ngữ, lưỡi mềm mại hơn để phát ra mọi biểu đạt và âm thanh, các khớp xương uyển chuyển hơn cho mọi động tác và hoạt động khéo léo khi còn trẻ so với sau này. Bởi vì quả thực là những người học muộn sẽ khó lòng uốn nắn được nữa, trừ một số ít tâm hồn không chịu đóng khung mà luôn rộng mở, sẵn sàng tiếp thu sự trau dồi không ngừng — điều đó cực kỳ hiếm hoi. Nhưng nếu sức mạnh của thói quen khi đứng độc lập đã lớn, thì sức mạnh của thói quen khi kết hợp, dung hòa và đồng hành lại càng lớn hơn bội phần. Bởi vì ở đó, gương sáng giảng dạy, bầu bạn xoa vũ, sự ganh đua thúc đẩy, và vinh quang nâng đỡ; khiến cho ở những nơi như vậy, sức mạnh của thói quen đạt đến đỉnh cao. Chắc chắn rằng sự phát triển rực rỡ của các đức hạnh trong bản chất con người phụ thuộc vào những xã hội được tổ chức và kỷ luật tốt; bởi vì các quốc gia và thể chế cai trị tốt chỉ nuôi dưỡng những đức tính đã trưởng thành chứ không thể cải thiện nhiều cho những mầm mống ban đầu. Khốn nỗi thay, những phương cách hiệu quả nhất giờ đây lại thường được áp dụng cho những mục đích ít đáng mong đợi nhất.