Theo các nhà thơ, Proteus là kẻ chăn gia súc của thần Neptune; ông là một lão già, một nhà tiên tri vô cùng kỳ lạ, người thấu hiểu những chuyện quá khứ, hiện tại cũng như tương lai; thế nên bên cạnh nghề bói toán, ông còn là người tiết lộ và giải mã mọi điều cổ xưa cùng mọi loại bí mật. Ông sống trong một hang động rộng lớn, nơi có thói quen kiểm đếm đàn bê biển của mình vào buổi trưa rồi sau đó đi ngủ. Bất cứ ai muốn thỉnh ý ông đều không có cách nào khác để nhận được câu trả lời ngoài việc trói buộc ông bằng cùm xích; bấy giờ, khi tìm cách tự giải thoát, ông sẽ biến hóa thành đủ loại hình thù và hình dạng kỳ lạ, như lửa, nước, thú dữ, v.v., cho đến tận khi ông khôi phục lại hình hài ban đầu của mình.

Giải thích.—Ngụ ngôn này dường như ám chỉ những bí mật của tự nhiên và các trạng thái của vật chất. Vì nhân vật Proteus tượng trưng cho vật chất, thứ cổ xưa nhất trong vạn vật, chỉ sau chính Chúa trời; thứ cư ngụ, như trong một hang động, dưới vòm trời bao la rộng lớn. Ông được miêu tả là người hầu của thần Neptune, bởi vì các hoạt động và biến đổi đa dạng của vật chất chủ yếu diễn ra trong trạng thái lỏng. Đàn gia súc, hay bầy đàn của Proteus, dường như không gì khác ngoài các loài động vật, thực vật và khoáng vật khác nhau, nơi vật chất dường như phân tán và tiêu hao chính nó; để rồi sau khi hình thành nên các loài này và coi như hoàn thành nhiệm vụ của mình, nó dường như ngủ say và nghỉ ngơi, mà không có ý định tạo ra bất kỳ loài mới nào khác. Và đây chính là ngụ ý đằng sau việc Proteus đếm đàn gia súc rồi đi ngủ.

Điều này được cho là diễn ra vào buổi trua, chứ không phải buổi sáng hay buổi chiều; qua đó ám chỉ khoảng thời gian thích hợp và thuận lợi nhất cho việc sinh sôi các loài, xuất phát từ một thứ vật chất đã được chuẩn bị đầy đủ, sẵn sàng từ trước, và giờ đây đang nằm ở trạng thái trung gian, giữa giai đoạn khởi nguyên và suy tàn; mà theo như chúng ta biết từ lịch sử thánh hiên, đó chính là tình trạng vào thời điểm tạo thiên lập địa; khi mà nhờ hiệu lực của sắc lệnh thiêng liêng, vật chất đã trực tiếp tụ họp lại với nhau, không qua bất kỳ sự biến đổi hay thay đổi trung gian nào mà nó thường vốn có; lập tức tuân lệnh và xuất hiện dưới hình hài của muôn loài.

Và cho đến đây là phần ngụ ngôn nói về Proteus cùng bầy đàn của ông trong trạng thái tự do và không bị ràng buộc. Bởi vì vũ trụ, với các cấu trúc thông thường và tạo tác của muôn loài, chính là bộ mặt của vật chất, không chịu sự kiềm tỏa, cũng không giống như bầy đàn bị tác động và dày vò bởi các phương tiện của con người. Nhưng nếu một bậc thầy am hiểu về tự nhiên áp dụng sức mạnh lên vật chất, rồi cố ý tra tấn và dằn vặt nó nhằm tiêu diệt nó, thì ngược lại, khi bị đặt vào thế bức bách này, vật chất sẽ biến đổi và chuyển hóa thành một loạt hình thù cùng diện mạo kỳ lạ; vì không gì ngoài quyền năng của Đấng Tạo Hóa mới có thể tiêu diệt hoặc thực sự hủy diệt nó; để rồi cuối cùng, sau khi trải qua toàn bộ chu kỳ biến đổi và hoàn thành chu kỳ của mình, nó phần nào khôi phục lại chính nó, nếu lực tác động vẫn tiếp tục duy trì. Và phương pháp trói buộc, tra tấn hay giam cầm ấy sẽ tỏ ra hiệu quả và nhanh chóng nhất, khi người ta sử dụng cùm và xích; nghĩa là nắm bắt và tác động lên vật chất ở mức độ cùng cực nhất.

Chi tiết bổ sung trong câu chuyện ngụ ngôn biến Proteus thành một nhà tiên tri, kẻ sở hữu sự hiểu biết về quá khứ, hiện tại và tương lai, lại hoàn toàn phù hợp với bản chất của vật chất; bởi vì ai thấu hiểu các tính chất, những biến đổi và quá trình của vật chất thì ắt hẳn phải hiểu được các hệ quả và tổng hòa của những gì nó tạo ra, đã tạo ra, hoặc có thể tạo ra, dẫu cho sự hiểu biết ấy không vươn tới mọi phần và mọi chi tiết cụ thể của nó.