Trong cuộc trò chuyện, có những kẻ chuộng tiếng khen về sự sắc sảo, tài bẻ gãy mọi lý lẽ hơn là sự phán đoán để nhận ra chân lý; tựa hồ như việc biết rõ người ta có thể nói gì đáng ca ngợi hơn là việc hiểu điều gì đáng suy ngẫm. Có kẻ lại quen dùng một số chủ đề hay bài bản sẵn có, cứ xoay quanh đó mà thiếu đi sự phong phú; sự nghèo nàn ấy phần lớn rất tẻ nhạt, và một khi bị nhận ra thì thật lố bịch.
Phần đáng tôn quý nhất trong phép giao tiếp là gợi mở câu chuyện, rồi biết điều tiết và chuyển sang chủ đề khác; bởi khi ấy, người nói mới chính là kẻ dẫn nhịp cho điệu nhảy. Khi trò chuyện và đàm đạo, thật khôn ngoan khi biết biến hóa và đan xen giữa những sự việc hiện tại với các lý lẽ, giữa chuyện kể với lập luận, giữa việc đặt câu hỏi với việc bày tỏ quan điểm, giữa lời đùa cợt với ý nghiêm túc; vì thật tẻ nhạt nếu cứ cố ép hay, và như người ta vẫn nói ngày nay, vắt kiệt mọi thứ đến cùng. Riêng về chuyện đùa cợt, có những lĩnh vực phải được đặt ngoài vùng phỏng dỡ: ấy là tôn giáo, chuyện quốc gia đại sự, những bậc quyền cao chức trọng, công việc quan trọng đang làm của bất cứ ai, và bất kỳ hoàn cảnh nào đáng được thương cảm; thế nhưng vẫn có những kẻ nghĩ rằng trí tuệ của mình đang ngủ quên, nếu không châm chọc một câu gì đó thật cay cay và xoáy thẳng vào da thịt; đó là thói hư cần phải được kìm cương ngay:
“Parce, puer, stimulis, et fortius utere loris.”
Và nhìn chung, con người cần phải phân biệt được ranh giới giữa sự mặn mà và sự cay độc. Quả thực, kẻ nào mang bản tính thích châm biếm, thì cũng như hắn khiến người khác phải dè chừng sự sắc sảo của mình, hắn cũng cần phải e sợ trí nhớ của người khác.
Kẻ nào hay hỏi sẽ học hỏi được nhiều và làm hài lòng nhiều người, nhất là khi hắn biết hướng câu hỏi vào chuyên môn của người mình đang thỉnh giáo: bởi như vậy hắn vừa tạo cơ hội cho họ thỏa chí giãi bày, vừa liên tục thu nhận thêm kiến thức cho bản thân; song chớ để những câu hỏi của mình trở thành gánh nặng, vì điều đó chỉ hợp với một kẻ hay ra vẻ ta đây. Đồng thời, phải biết nhường lượt lời cho người khác; thậm chí, nếu có kẻ nào muốn chuyên quyền chiếm đoạt hết thời gian, hãy tìm cách ngắt lời họ và trao cơ hội cho những người khác, giống như các nhạc công thường làm với những vũ công khiêu vũ điệu galliard quá lâu vậy. Nếu đôi khi bạn giấu đi sự hiểu biết của mình về điều mà người ta nghĩ rằng bạn biết, thì lần sau người ta sẽ tưởng rằng bạn biết cả những điều bạn vốn không biết. Việc tự nói về bản thân nên thật hiếm hoi và được cân nhắc kỹ lưỡng. Tôi từng biết một kẻ hay mỉa mai mà rằng: “Hắn chắc hẳn phải là một người khôn ngoan lắm, bởi hắn mở miệng ra là nói về chính mình”; và chỉ có một hoàn cảnh duy nhất mà một người có thể tự ca ngợi bản thân một cách tao nhã, đó là khi ca ngợi nhân đức ở người khác, nhất là khi đó lại là thứ nhân đức mà chính hắn đang hướng tới. Những lời bóng gió chạm trảm người khác nên được dùng thật tiết chế; vì cuộc đàm đạo phải giống như một cánh đồng rộng mở, không nhắm vào riêng một cá nhân nào.
Tôi từng biết hai nhà quý tộc ở miền Tây nước Anh, một người có tính hay chế giễu nhưng luôn thết đãi thịnh soạn tại gia; người kia thường hỏi những ai từng dự tiệc nhà kẻ trước rằng: “Nói thật đi, bữa ấy có lời châm chọc hay cú đánh ngầm nào không?”. Khách sẽ đáp: “Có chuyện thế này thế nọ.” Vị quý tộc kia liền bảo: “Ta biết ngay hắn sẽ làm hỏng một bữa ăn ngon mà.” Sự tế nhị trong lời nói còn quan trọng hơn cả hùng biện; và nói sao cho vừa lòng người đối thoại còn hơn là dùng từ hoa mỹ hay mạch lạc. Một bài diễn thuyết dài dòng mà thiếu đi những câu đối đáp qua lại uyển chuyển chứng tỏ sự chậm chạp; và một câu đáp lời sắc sảo, hay một lời nói phụ họa mà thiếu đi một nền tảng vững vàng trước đó thì lại lộ rõ sự nông cạn và yếu kém. Như ta thấy ở loài vật, những con yếu sức nhất trên đường đua lại là những con xoay mình linh hoạt nhất; cũng giống như mối quan hệ giữa chó săn thỏ và con thỏ vậy. Dùng quá nhiều lời rào đón trước khi đi vào trọng tâm thì thật mệt mỏi; còn nếu chẳng có chút lời rào đón nào thì lại quá ư thô lỗ.
