quá mức đã khiến con người sa ngã; nhưng trong lòng bác ái thì không có sự thái quá nào cả, và cả thiên thần lẫn con người đều không thể gặp nguy hiểm vì nó. Bản tính hướng thiện được khắc sâu vào bản chất con người, đến mức nếu nó không hướng đến đồng loại, nó sẽ bộc lộ ra với các loài sinh vật khác; điều này có thể thấy ở người Thổ Nhĩ Kỳ, một dân tộc vốn tàn nhẫn nhưng lại tử tế với loài vật, biết bố thí cho cả chó và chim. Đến nỗi, theo lời kể của Busbechius, một chú bé người theo đạo Thiên Chúa ở Constantinople suýt bị ném đá chỉ vì đùa cợt nhét giẻ vào miệng một con chim mỏ dài. Quả thực, những sai lầm trong đức tính này—tức lòng tốt hoặc lòng bác ái—vẫn có thể xảy ra.

Người Ý có một câu tục ngữ cay nghiệt: *“Tanto buon che val niente;”* tức là “Tốt quá hóa vô tích sự;” và một trong những học giả của Ý, Nicholas Machiavel, đã cả gan viết ra, gần như bằng những từ ngữ rõ tạc, rằng “Đức tin Thiên Chúa giáo đã phó mặc những người lương thiện làm mồi ngon cho những kẻ bạo ngược và bất công;” điều này ông ta nói là bởi, quả thực, chưa từng có đạo luật, giáo phái hay học thuyết nào đề cao lòng tốt nhiều như tôn giáo Thiên Chúa. Do đó, để tránh cả sự tai tiếng lẫn hiểm nguy, thật khôn ngoan khi ta nên thấu hiểu những cạm bẫy của một thói quen cao cả nhường ấy. Hãy tìm kiếm điều thiện cho người khác, nhưng chớ để bản thân bị nô dịch bởi sắc mặt hay sở thích của họ; bởi đó chỉ là sự dễ dãi hoặc yếu đuối, thứ sẽ cầm tù một tâm hồn ngay thẳng.

Cũng đừng trao một viên ngọc cho con gà trống của Aesop, kẻ sẽ cảm thấy vui sướng và hạnh phúc hơn nhiều nếu có được một hạt đại mạch. Tấm gương của Chúa mang đến cho ta một bài học chân xác: “Ngài cho mưa rơi và mặt trời chiếu sáng trên cả người công chính lẫn kẻ bất lương;” nhưng Ngài không ban mưa của cải, cũng chẳng chiếu rọi danh vọng và đức hạnh xuống con người một cách đều đặn như nhau; những ân huệ chung thì phải được sẻ chia cho tất cả, nhưng những ân huệ riêng biệt thì cần phải có sự lựa chọn. Và hãy cẩn trọng kẻo khi vẽ nên bức họa, bạn lại phá vỡ đi bản mẫu; bởi thần học lấy tình yêu bản thân làm bản mẫu, còn tình yêu tha nhân chỉ là bức họa phỏng theo: “Hãy bán hết những gì ngươi có, bố thí cho người nghèo, rồi theo ta;” nhưng chớ bán hết mọi thứ của mình, trừ phi ngươi bước đi theo tiếng gọi để có thể làm được nhiều điều thiện với nguồn lực ít ỏi cũng như với nguồn lực lớn lao; vì nếu không, khi chăm bẵm cho những dòng suối nhỏ, chính ngươi lại đang làm khô cạn dòng nguồn. Hơn nữa, không chỉ có thói quen làm điều thiện được dẫn dắt bởi lý trí đúng đắn, mà ở một số người, ngay từ trong bản tính đã sẵn có khuynh hướng hướng thiện; và ngược lại, cũng có một sự độc ác tự nhiên, bởi có những kẻ mà bản chất không hề màng đến sự tốt lành của người khác.

Sự độc ác ở mức độ nhẹ hơn chỉ dẫn đến sự ngang bướng, trái tính trái nết, thích đối đầu, khó chiều hoặc những thứ tương tự; nhưng ở mức độ sâu xa hơn, nó biến thành sự ghen tỵ và ác tâm thuần túy. Những kẻ như vậy khi đứng trước tai họa của người khác thì hân hoan như gặp đúng mùa vụ, và luôn đứng về phía chực chờ bồi thêm gánh nặng; chúng chẳng tốt đẹp bằng những con chó từng liếm ghẻ lở cho Lazarus, mà giống như những con ruồi cứ vo ve bâu lấy bất cứ chỗ thịt da nào bị rách nát; những kẻ căm ghét loài người (*misanthropi*), những kẻ coi việc đưa người lên đoạn đầu đài là trò tiêu khiển, dẫu trong khu vườn của chúng chẳng hề có nổi một cái cây nào thích hợp cho mục đích đó như Timon từng có. Những bản tính như thế chính là vết nhơ của bản chất con người, thế nhưng chúng lại là thứ vật liệu hoàn hảo nhất để tạo nên những kẻ mưu lược vĩ đại; giống như những thớ gỗ cong mọc ở chạc cây, vốn tốt cho những con tàu phải chịu đựng sóng gió bão bùng, chứ không thích hợp để xây dựng những ngôi nhà đứng vững bền.

Các biểu hiện và dấu hiệu của lòng tốt rất nhiều. Nếu một người niềm nở và nhã nhặn với những kẻ tha hương, điều đó cho thấy anh ta là một công dân của thế giới, và trái tim anh ta không phải là một hòn đảo bị cô lập khỏi những vùng đất khác, mà là một lục địa liền kề với chúng; nếu anh ta trắc ẩn trước nỗi bất hạnh của người khác, điều đó cho thấy trái tim anh ta giống như loài cây quý phu, tự làm tổn thương chính mình khi rỉ ra thứ nhựa balsam chữa lành; nếu anh ta dễ dàng tha thứ và bỏ qua những lỗi lầm, điều đó cho thấy tâm trí anh ta đứng cao hơn mọi sự tổn thương, khiến không gì có thể bắn tới; nếu anh ta biết ơn vì những ân huệ nhỏ nhặt, điều đó cho thấy anh ta coi trọng tâm can con người hơn là những món vật chất tầm thường; nhưng hơn hết thảy, nếu anh ta đạt đến sự hoàn hảo của Thánh Phaolô, sẵn sàng ước mong bịnh biệt khỏi Đấng Christ (*anathema*) vì sự cứu rỗi của các anh em mình, điều đó minh chứng sâu sắc cho một bản chất thiêng liêng, và một sự đồng hình đồng dạng với chính Đấng Christ.