Ta không có ý bàn về những lời tiên tri thiêng liêng, cũng chẳng nói về các sấm truyền ngoại giáo hay những dự báo tự nhiên, mà chỉ đề cập đến những lời tiên tri còn lưu dấu trong trí nhớ chắc chắn và xuất phát từ những nguyên nhân ẩn kín. Nữ tư tế Pythonissa bảo Saul rằng: “Ngày mai ngươi và các con ngươi sẽ ở cùng ta.” Virgil mượn những vần thơ sau từ Homer:

“Hic domus Æneæ cunctis dominabitur oris,

Et nati natorum, et qui nascentur ab illis.”

Quả là một lời tiên tri về đế quốc La Mã, như người ta thấy vậy. Nhà soạn kịch bi thảm Seneca có những câu thơ này:

“Venient annis

Sæcula seris, quibus Oceanus

Vincula rerum laxet, et ingens

Pateat Tellus, Tiphysque novos

Detegat orbes; nec sit terris

Ultima Thule.”

Một lời tiên tri về việc phát châu Mỹ. Con gái của Polycrates nằm mơ thấy thần Jupiter tắm rửa cho cha mình và thần Apollo xức dầu thơm cho ông; và rồi chuyện xảy ra là ông bị đóng đinh trên một bãi đất trống, nơi ánh mặt trời làm thân thể ông đẫm mồ hôi và nước mưa gột sạch. Vua Philip xứ Macedon chiêm bao thấy mình niêm phong bụng vợ, qua đó ông giải mã rằng vợ mình sẽ vô sinh; nhưng nhà chiêm tinh Aristander lại bảo rằng hoàng hậu đã có thai, bởi người ta vốn không niêm phong những chiếc bình rỗng. Một bóng ma hiện ra trước mặt M. Brutus trong lều của ông, đã nói với ông rằng: “Philippis iterum me videbis.” Tiberius bảo với Galba rằng: “Tu quoque, Galba, degustabis imperium.” Vào thời Vespasian, ở phương Đông lan truyền một lời tiên tri rằng những kẻ xuất thân từ xứ Judea sẽ cai trị thế giới; dẫu điều này có lẽ ám chỉ Đấng Cứu Thế của chúng ta, nhưng Tacitus lại cắt nghĩa nó ứng với Vespasian. Đêm trước khi bị sát hại, Domitian mơ thấy có một chiếc đầu bằng vàng mọc ra từ gáy mình; và quả thực, triều đại nối tiếp ông trong nhiều năm đã mang lại những thời kỳ hoàng kim. Henry VI của nước Anh từng nói về Henry VII khi ngài còn là một thiếu niên và đang dâng nước rửa tay cho ngài rằng: “Đây chính là cậu bé sẽ hưởng chiếc vương miện mà chúng ta đang tranh giành.” Khi ta ở Pháp, ta nghe bác sĩ Pena kể rằng hoàng thái hậu, người vốn ưa chuộng các thuật kỳ bí, đã cho tính ngày giờ sinh của tiên vương chồng bà dưới một cái tên giả; và nhà chiêm tinh đã phán rằng nhà vua sẽ bị giết trong một trận đấu tay đôi; khi nghe vậy, hoàng hậu liền bật cười vì nghĩ rằng chồng mình đứng ngoài mọi lời khiêu chiến và đấu kiếm; thế nhưng nhà vua lại bị sát hại trong một cuộc đua ngựa đấu thương, khi mảnh gỗ vỡ từ cây thương của Montgomery đâm xuyên qua tấm chắn mặt của ngài. Lời tiên tri bình dân mà ta nghe được hồi còn niên thiếu, khi hoàng hậu Elizabeth đang ở độ tuổi viên mãn nhất, là:

“When hempe is spunne,

England’s done;”

do đó người ta vẫn đinh ninh rằng sau khi các vị quân vương có tên bắt đầu bằng các chữ cái chính trong từ hempe (đó là Henry, Edward, Mary, Philip và Elizabeth) cai trị xong, nước Anh sẽ rơi vào cảnh diệt vong hoàn toàn; ơn Chúa, điều đó nay chỉ ứng nghiệm vào sự thay đổi tên gọi, bởi tước hiệu của nhà vua giờ đây không còn là vua nước Anh mà là vua nước Anh-gờ-lê-tê và Xcốt-men. Cũng có một lời tiên tri khác trước năm tám mươi tám, mà ta không hiểu cho lắm.

“There shall be seen upon a day,

Between the Baugh and the May,

The black fleet of Norway.

When that that is come and gone,

England build houses of lime and stone,

For after wars you shall have none.”

Người ta vẫn cho rằng lời này ám chỉ hạm đội Tây Ban Nha kéo đến vào năm tám mươi tám; bởi họ bảo họ của vua Tây Ban Nha chính là Norway. Lời dự báo của Regiomontanus,

“Octogesimus octavus mirabilis annus,”

cũng được cho là ứng nghiệm qua việc phái đi hạm đội vĩ đại ấy, đội thuyền có sức mạnh lớn nhất, dẫu không lớn nhất về số lượng, trong số tất cả những chiếc từng lướt trên mặt biển. Còn về giấc mơ của Cleon, ta cho rằng đó chỉ là một lời nói đùa; giấc mơ ấy kể rằng ông bị một con rồng dài nuốt chửng; và nó được giải thích ứng với một kẻ làm xúc xích từng gây phiền toái cho ông vô cùng. Có vô số những chuyện loại này, nhất là khi bạn tính cả những giấc mơ và dự đoán chiêm tinh; nhưng ta chỉ ghi lại vài trường hợp có độ tin cậy chắc chắn này làm ví dụ. Nhận định của ta là tất cả những điều đó đều đáng bị coi thường và chỉ nên dùng làm chuyện trò bên lò sưởi vào mùa đông; dẫu rằng khi nói coi thường, ta hàm ý về lòng tin; bởi mặt khác, việc lan truyền hay ấn loát chúng lại là điều hoàn toàn không thể xem nhẹ, vì chúng đã gây ra biết bao tác hại, và ta thấy có rất nhiều bộ luật nghiêm ngặt được đặt ra để dẹp bỏ chúng. Điều mang lại cho chúng vẻ bề ngoài và chút ít lòng tin nằm ở ba điểm. Thứ nhất, con người ta thường ghi nhớ những lần đoán trúng và hoàn toàn phớt lờ những lần đoán trật; cũng như họ thường làm đối với những giấc mơ. Thứ hai, những phỏng đoán có tính xác suất hoặc những truyền thuyết mơ hồ đôi khi tự biến mình thành lời tiên tri; trong khi bản chất con người, vốn khát khao sự đoán định, lại chẳng thấy có nguy hiểm gì khi đi tiên đoán một điều mà thực ra họ chỉ đang suy luận ra, chẳng hạn như câu thơ của Seneca; bởi bấy giờ người ta đã có đủ bằng chứng để chứng minh rằng quả địa cầu có những vùng đất rộng lớn nằm bên kia Đại Tây Dương, và có thể phỏng đoán hợp lý rằng chúng không hoàn toàn chỉ là biển; và nếu kết hợp thêm truyền thuyết trong sách Timaeus của Plato cùng bộ Atlantis của ông, điều đó hoàn toàn có thể khích lệ người ta biến nó thành một lời tiên tri. Điểm thứ ba và cũng là điểm cuối cùng (lại là điểm quan trọng nhất), đó là hầu như tất cả chúng, vốn vô số về số lượng, đều là những trò lừa bịp, và được bày đặt, thêu dệt một cách giả dối bởi những bộ óc rảnh rỗi và mưu mô sau khi sự việc đã rồi.