Ta không thể gọi sự giàu có là gì khác ngoài hành lý của đức hạnh; từ dùng trong tiếng La-tinh hay hơn nhiều, “impedimenta;” bởi vì hành lý đối với một đạo quân thế nào, thì sự giàu có đối với đức hạnh cũng thế; ta không thể bỏ nó lại hay đi mà không có nó, nhưng nó làm chậm trễ bước tiến hành; hơn nữa, sự bận tâm lo lắng về nó đôi khi còn làm mất đi hoặc phá hỏng cả chiến thắng. Sự giàu có lớn lao vốn chẳng có ích dụng thực tế nào, trừ khi được đem đi phân phát; phần còn lại chỉ là ảo tưởng. Vua Solomon đã phán như vậy: “Nơi nào có lắm của cải, nơi đó có lắm kẻ đến tiêu pha; và chủ nhân của chúng nào có được gì hơn là ngắm nhìn chúng bằng con mắt của mình?” Sự thụ hưởng cá nhân của bất kỳ ai cũng chẳng thể chạm tới cái cảm giác sở hữu của cải lớn lao: người ta chỉ giữ hộ chúng, hoặc có quyền ban phát chúng, hoặc có tiếng tăm về chúng thôi, chứ chẳng có ích dụng vững chắc nào cho chính chủ nhân. Chẳng lẽ quý vị không thấy người ta định ra những mức giá ảo tưởng cho những hòn đá nhỏ và những thứ hiếm hoi hay sao? Và những công trình phô trương được dựng lên chỉ vì muốn tạo ra chút ít công dụng nào đó cho sự giàu có lớn lao? Nhưng rồi quý vị sẽ bảo rằng, chúng có thể hữu ích trong việc dùng tiền mua lấy sự sống qua khỏi hiểm nguy hay rắc rối; như vua Solomon đã nói: “Của cải tựa như một đồn lũy trong trí tưởng tượng kẻ giàu;” nhưng điều này được diễn đạt tuyệt vời ở chỗ nó chỉ nằm trong trí tưởng tượng, chứ không phải lúc nào cũng có thật; bởi vì, chắc chắn rằng, sự giàu có lớn lao đã bán đứt nhiều người hơn là số người mà nó mua chuộc để thoát nạn. Đừng tìm kiếm sự giàu có kiêu căng, mà hãy tìm thứ của cải nào mà anh có thể thu nhận bằng con đường chính đáng, sử dụng một cách điều độ, phân phát với lòng hân hoan, và từ bỏ trong sự mãn nguyện; tuy nhiên, cũng đừng có thái độ khinh miệt trừu tượng hay theo kiểu tu sĩ đối với chúng, mà hãy phân biệt rõ ràng, như Cicero đã nhận xét rất hay về Rabirius Posthumus: “Trong việc theo đuổi sự khuếch trương tài sản, người ta thấy rõ rằng thứ được tìm kiếm không phải là chiến lợi phẩm của lòng tham, mà là công cụ cho lòng tốt.”
Hãy lắng nghe lời vua Solomon, và hãy cảnh giác với việc vơ vét của cải vội vàng: “Qui festinat ad divitias, non erit insons.” Các nhà thơ thêu dệt rằng khi Plutus (tức thần tài) được thần Jupiter phái đi, ngài đi khập khiễng và chậm chạp; nhưng khi ngài được thần Pluto phái đi, ngài chạy băng băng và rất nhanh chân; ý họ muốn nói rằng, của cải có được bằng những phương cách tốt đẹp và lao động chính đáng thì tiến bước từ từ; nhưng khi chúng đến từ cái chết của kẻ khác (như qua con đường thừa kế, di chúc, và những thứ tương tự), chúng ập xuống đầu con người một cách ào ạt. Nhưng điều đó cũng có thể áp dụng cho thần Pluto theo nghĩa ngài là quỷ dữ; bởi vì khi của cải xuất phát từ quỷ dữ (như qua gian lận, áp bức, và những thủ đoạn bất chính), chúng đến với tốc độ chóng mặt. Con đường để làm giàu thì có nhiều, và phần lớn trong số đó là nhơ bẩn: sự hà tiện là một trong những cách tốt nhất, dẫu vậy vẫn chẳng phải là vô tội; bởi vì nó ngăn cản con người làm những việc rộng lượng và bác ái. Việc cải tạo đất đai là cách kiếm tiền tự nhiên nhất; bởi vì đó là hồng ân từ người mẹ vĩ đại của chúng ta, là trái đất, dẫu cho nó diễn ra chậm chạp; thế nhưng, khi những kẻ lắm tiền chịu cúi mình làm nghề nông, của cải sẽ sinh sôi nảy nở vô cùng. Ta từng biết một nhà quý tộc ở Anh có những khoản thu nhập lớn nhất so với bất kỳ ai cùng thời với ta, ông là một chủ chăn nuôi lớn, một chủ đàn cừu lớn, một chủ khai thác gỗ lớn, một chủ lò than lớn, một chủ trồng ngũ cốc lớn, một chủ mỏ chì lớn, và cứ thế đối với sắt cùng vô số lĩnh vực nông nghiệp khác; đến nỗi đối với ông, đất đai tựa như một đại dương luôn mang lại nguồn lợi tức bất tận. Một người đã quan sát rất đúng rằng: “Bản thân ông ta đến với chút ít của cải thì vô cùng khó khăn, nhưng đến với sự giàu có lớn lao lại vô cùng dễ dàng;” bởi vì khi nguồn vốn của một người đã đạt đến mức có thể chờ đợi thời điểm thị trường đạt đỉnh, có thể thâu tóm những mối hàng mà vì giá trị lớn của chúng nên ít ai đủ tiền mua, và có thể làm đối tác trong các nỗ lực kinh doanh của những người trẻ tuổi, thì anh ta tất yếu sẽ gia tăng tài sản một cách mạnh mẽ.
Lợi nhuận từ các ngành nghề và công việc thông thường vốn là lương thiện, và được thúc đẩy chủ yếu bởi hai điều: sự siêng năng, và tiếng tăm về sự buôn bán ngay thẳng, sòng phẳng; nhưng lợi nhuận từ những cuộc ngã giá buôn bán lại mang bản chất đáng ngờ hơn, khi người ta chực chờ những lúc ngược ngứa khó khăn của kẻ khác: sai khiến đầy sai và tay chân để dụ dỗ họ; khéo léo gạt bỏ những người khác vốn có thể là khách mua hàng tốt hơn; cùng những thủ đoạn tương tự vốn xảo quyệt và xấu xa. Còn về việc quay vòng mua đi bán lại, khi một người mua không phải để giữ mà để bán lại ngay, điều đó thường nghiền nát con người ta làm hai lượt, cả đối với người bán lẫn người mua. Việc hùn hạp làm ăn đem lại sự giàu có lớn, nếu những bàn tay được tin tưởng chọn lựa kỹ càng. Cho vay nặng lãi là con đường kiếm lời chắc chắn nhất, dẫu cho là một trong những con đường tồi tệ nhất; giống như việc một người phải ăn miếng bánh của mình “in sudore vultûs alieni;” và ngoài ra, còn cày bừa cả vào ngày Chủ Nhật; nhưng dẫu chắc chắn đến thế, nó vẫn có những vết rạn, bởi vì các thư lại và môi giới thường đánh giá cao những kẻ tài chính bấp bênh để phục vụ mưu đồ riêng của họ. Vận may khi trở thành người tiên phong trong một phát minh, hoặc trong một đặc quyền đôi khi mang lại sự tăng trưởng kỳ diệu về tài sản, như trường hợp của người buôn đường đầu tiên ở Quần đảo Canary; do đó, nếu một người có thể đóng vai một nhà logic học thực thụ, vừa có phán đoán vừa có khả năng phát minh, anh ta có thể làm nên những chuyện lớn lao, nhất là khi thời thế thuận lợi. kẻ nào chỉdựa vào những khoản lời chắc chắn sẽ khó lòng vươn tới sự giàu có lớn; và kẻ nào dốc toàn lực vào những canh bạc rủi ro thường sẽ phá sản và rơi vào cảnh nghèo hèn; do đó, thật khôn ngoan khi dùng những sự chắc chắn để bảo vệ các cuộc phiêu lưu nhằm bù đắp cho những tổn thất. Độc quyền và việc thu gom toàn bộ hàng hóa để bán lại, ở những nơi không bị ngăn cấm, là những phương tiện lớn để làm giàu; nhất là nếu kẻ đó nắm bắt được thông tin về những mặt hàng nào sắp được ưa chuộng, và từ đó tích trữ trước cho mình.
Của cải có được nhờ đường làm quan tuy thuộc loại thăng tiến tốt đẹp nhất, nhưng khi chúng đạt được bằng cách nịnh hót, hùa theo tâm tính kẻ khác, và những điều kiện tôi đòi khác, chúng có thể bị xếp vào hàng tồi tệ nhất. Còn về việc săm soi nhòm ngó những bản di chúc và quyền thừa kế (như Tacitus đã nói về Seneca rằng: “Di chúc và những kẻ cô độc được vây bắt như thể giăng lưới”), thì lại càng tồi tệ hơn, bởi vì ở đó con người phải hạ mình trước những kẻ tầm thường hơn cả trong việc hầu hạ. Đừng vội tin những kẻ tỏ ra khinh miệt sự giàu có, bởi vì chúng thực ra đang khinh miệt những ai đã tuyệt vọng vì không có được nó; và chẳng có kẻ nào tệ hại hơn chúng khi chúng vớ được của cải. Đừng có khôn lỏi từng xu; của cải vốn có đôi cánh, và đôi khi chúng tự bay đi, đôi khi người ta phải thả cho chúng bay đi để mang về thêm nhiều nữa. Người ta để lại của cải của mình cho họ hàng, hoặc cho công chúng; và những phần gia sản ôn hòa mang lại kết quả tốt nhất ở cả hai trường hợp. Một cơ ngơi lớn để lại cho người thừa kế chẳng khác nào miếng mồi nhử gọi mời tất cả những loài chim săn mồi xung quanh bay đến xâu xé, nếu anh ta không vững vàng hơn về tuổi tác và sự phán đoán; tương tự thế, những món quà hiển hách và các quỹ từ công xây dựng cũng giống như những vật tế thần thiếu muối, chẳng qua chỉ là những ngôi mộ được tô điểm cho việc bố thí, rồi sẽ sớm thối rữa và mục nát từ bên trong. Do đó, đừng đo lường sự tiến thân của mình bằng số lượng, mà hãy định hình chúng bằng sự chừng mực, và đừng trì hoãn việc làm phúc cho đến lúc chết; bởi vì, chắc chắn rằng, nếu ai suy xét cho thấu đáo, kẻ làm như thế thì tỏ ra rộng lượng với của cải của kẻ khác hơn là của chính mình.
