Cứ cho là thôn A đi. Đây là một thôn nhỏ chỉ có hai, ba mươi hộ gia đình. Vùng "Thiên đường" Giang Nam, Chiết Giang theo lệ thường rất ít (gần như có thể nói là không có) những thôn lớn trên dưới một trăm hộ. Thế nhưng người thôn A ra khỏi cửa nửa dặm đường, —— nghĩa là, vòng qua một con “banh” nhỏ, hoặc băng qua một mảnh ruộng rộng năm sáu sào, hay đi qua một hai bãi tha ma, là anh ta đã đến một thôn nhỏ tương tự khác. Nếu bạn đồng ý, chúng ta cứ gọi nó là thôn B, giả sử vị trí của thôn B nằm ở phía đông thôn A, thì phía tây, phía nam, phía bắc còn có thôn C, thôn D, thôn E vân vân, đều là những nơi có thể đi đến chỉ trong vòng mười mấy phút, dùng một câu văn cổ, chính là "gà chó kêu vang nghe tiếng lẫn nhau".
Thế nhưng chúng ta bây giờ đến nhóm thôn nhỏ này, lại chẳng nghe thấy tiếng gà chó gì cả. Giống chó này, thích ăn chút đồ mặn; con chó không có thói quen chảnh chọe nhất cũng phải được ăn cơm trắng trộn xương heo. Lá khô hay cỏ xanh gì đó, bọn chó không thèm hít hà lấy một cái. Hơn hai năm trước, chó ở các làng xóm quanh vùng này sớm đã không chịu nổi cái cảnh sống đạm bạc nghèo khổ ấy, nên đã bỏ đi tìm chủ khác rồi. Đây cũng là sự khôn ngoan biết thời thế của chúng. Nếu không, người trong làng đang đói bụng sẽ giết chúng để làm một bữa rồi.
Còn gà thì sao, vẫn có; cuối xuân đầu hạ, trên sân lúa ríu rít chạy loạn khắp nơi, to không quá nắm tay, toàn thân vẫn là lông tơ, nhưng đã biết dùng móng bới bùn, tìm sâu nhỏ để lấp đầy chiếc bụng đói. Thế nhưng chưa đợi đến lúc chúng cất tiếng gáy "ò ó o", người trong làng đã mang chúng ra trấn đổi lấy tiền mua gạo. Con người không giống gà, dựa vào sâu nhỏ trong bùn thì không thể sống nổi. Thế nên mấy năm gần đây ở các làng xóm quanh vùng, mãi mãi chỉ thấy gà con ríu rít, chẳng có con gà trống lớn nào cất tiếng gáy vang dội có thể nghe thấy ở các thôn bên cạnh.
Các làng xóm vùng này, bây giờ đâu đâu cũng là tiếng guồng nước.
Thôn A và thôn B cách nhau bởi một con sông nhỏ. Từ hồi "Đoan Dương" đó, hai bờ sông nhỏ đã xếp kín những chiếc guồng nước, nhìn từ xa trông hệt như một con rết. Hàng guồng nước dài dằng dặc này, không kể ngày đêm, cứ kêu òng ọc ở đó. Mà tiếng kêu này, lại có thể chia thành ba thời kỳ khác nhau:
Năm sáu ngày đầu tiên, guồng nước giống như những chàng trai tráng kiện, trong tiếng hô "hì hục, hì hục" của nó mang theo chút ít nụ cười nhẹ nhõm. Đuôi guồng nước nhúng ngập trong làn nước sông màu xanh nhạt, những tấm gạt nước lăn lọc cọc từ trên cuộn xuống cười ngây ngô như đang hôn lên môi sông một cái, đồng thời liền uống cạn một ngụm đầy, ngay tức khắc lại lọc cọc trôi lên, vui vẻ hí hửng phun nước ra, rồi ngay lập tức lại lọc cọc cuộn xuống. Dòng sông cũng mỉm cười dịu dàng, mặt sông gợn đầy những vòng xoáy nụ cười.
Thế nhưng dòng sông cũng dần cạn đi. Đuôi guồng nước được nối dài thêm một đoạn, nó trông không còn giống một chàng trai tráng kiện nữa, mà giống như một kẻ mắc bệnh lao gầy gò ốm yếu. Các tấm gạt nước kêu lục cục như thể rất mất sức, lăn xuống dòng sông gầy gò này, cướp lấy nửa ngụm nước, có khi chưa được nửa ngụm, lại lục cục giãy giụa trèo lên, chưa đến đỉnh (đây là miệng của guồng nước), mặt trời đã phơi sấy phần cạnh ván dính bùn thành màu xám trắng. Dòng sông cũng mặt mày xám xịt, không tài nào cười nổi nữa, mà chỉ thở ra những bọt khí thở dài.
Cứ như vậy qua hai ngày, đuôi guồng nước lại buộc phải nối dài thêm một đoạn nữa. Thế nhưng, giống như một ông già bị viêm phế quản, nó ho to như vậy, nhưng lại là tiếng ho khan. Tấm gạt nước vì đã thành ba đoạn nên lăn càng chậm hơn, càng tốn sức hơn, tiếng kêu có cót két cũng khô khốc, nghe đến mức làm người ta ê cả răng. Người trên guồng nước, cứ nửa tiếng đổi một ca. Mồ hôi của họ đã đổ sạch, chân cẳng đã tê dại, dùng một ý chí kiên cường đáng kinh ngạc, muốn vắt kiệt từ dòng sông khô héo này ra một thứ bùn nhão đặc quánh như đờm đặc! Cót két, lục cục, vô số guồng nước ở gần ở xa đang phẫn nộ thảm thiết kêu gào.
Cứ như vậy thêm một ngày nữa, dòng sông như thể trốn chạy mà biến mất khỏi mặt đất. Bùn ở giữa lòng sông bắt đầu nổi nếp nhăn, giống như khuôn mặt của người già; các guồng nước cũng đều ngậm miệng, mình đầy bùn đất, từng hàng từng hàng, hướng về bầu trời mùa hè đầy sao.
Trên sân lúa, lúc này người âm ĩ hỗn tạp một cách phá lệ. Người thôn A và thôn B đang bàn bạc một biện pháp mới. Đầu phía tây của con sông nhỏ ấy là một vũng nhỏ, đó đã là địa giới của thôn C. Dựa sát bên vũng là ruộng dâu của người thôn C, giả sử mở một con rảnh xuyên qua mảnh ruộng dâu này, thì có thể dẫn nước ở con sông đầm bên ngoài vào vũng, rồi lại dẫn vào con sông nhỏ.
Từ vũng đến sông đầm, đường thực ra không xa, chưa bằng một nửa của nửa dặm; cái khó là đây là một mảnh ruộng dâu, hơn nữa lại là của người thôn C. Thế nhưng muốn có nước, thì chỉ có con đường này thôi! Người thôn A và thôn B liền quyết định đi thương lượng với những người chủ của mảnh ruộng dâu ấy, mượn một khoảng mặt đất rộng chừng ba bốn thước để đào một con rãnh; nếu làm hỏng dâu, người hai thôn bọn họ sẽ đền bù y nguyên.
Ý chí kiên cường đáng kinh ngạc của họ cuối cùng cũng đào thành công con rãnh này. Thế nhưng nước trong sông đầm cũng cạn đi rất nhiều, nếu không dùng nhân lực thì sẽ không thể chảy vào con rãnh mới đào đó được. Lúc này đây, ý chí kiên cường đáng kinh ngạc của người nông dân lại được thể hiện thêm một lần nữa. Người thôn A và thôn B đã hạ quyết tâm tổng động viên! Ngay tại chỗ con rãnh mới nối với sông đầm liền đào gấp một cái hồ chứa nước vuông vức rộng chừng bốn năm trượng, dọc theo miệng hồ ấy, xếp sát rạt là bảy tám chiếc guồng nước, đều là loại đuôi ba đoạn, giống như những cánh tay dài lực lưỡng, vươn đến điểm nước sâu giữa lòng sông, trên guồng toàn là những tráng đinh đang liều mạng, đạp đến phát cuồng, các tấm gạt nước kêu òng ọc cuồng loạn! Đây là trận quyết chiến cuối cùng của con người đối với hạn hán!
Hồ chứa nước đã đầy, dòng nước đục ngầu màu xám xanh ấy ào ào chảy vào miệng rãnh rộng hơn bốn thước, thoạt trông có vẻ như rất gấp gáp; thế nhưng vừa vào rãnh thì chậm dần lại từng chút một, cuối cùng vượt qua con rãnh không lấy gì làm ngắn ngủi ấy, đến vũng, rồi lại đến lòng sông khô cạn của con sông nhỏ, dòng nước ấy nhìn qua không thấy đang chảy nữa, mà tựa như rỉ ra từ trong bùn vậy. Đầu guồng nước ở hai bên bờ sông nhỏ, lúc này sớm đã có người đứng vào vị trí, mắt hướng về lòng sông. Mấy đứa trẻ chạy loanh quanh bên bãi sông, chốc chốc lại lớn tiếng báo cáo rằng: "Nước đầy lên một chút rồi!" "Sâu bằng một ngón tay rồi!" Bỗng nhiên một tiếng còi chói tai, tựa như hiệu lệnh đã định trước, những người ở đầu guồng nước đều đồng thanh phát ra tiếng hô, vô số đôi chân đều chuyển động, guồng nước kêu cấp bách với những tiếng gào khô khốc. Thế nhưng tấm gạt nước thấp nhất của guồng nước vừa vặn chạm được đến mặt nước, nhưng lại không thể múc được nước lên —— dù chỉ là nửa ngụm cũng không được. Tấm gạt nước lăn một vòng, ướt sũng, nhưng lại không tát nổi nước lên!
“Bảo mấy người ở bên ngoài bờ sông đầm dùng thêm chút sức nữa đi!" Có người hô lên như vậy. Tiếng hô này, cứ truyền qua từng người một, báo cáo lên sông đầm giống như cưỡi ngựa vậy. "Dùng sức vào!" Những người trên bảy tám chiếc guồng nước ở sông đầm đồng thanh hô lên một tiếng. Đôi chân nhức mỏi của họ cùng lúc vắt kiệt sức lực cuối cùng, cơ bắp trên mặt họ căng cứng đến nổi cả ngấn. Hồ chứa nước cuồn cuộn tung bọt nước trắng xóa. Nước từ trong hồ tràn vào miệng rãnh kêu ào ào. Thế nhưng khi đã vượt qua con rãnh ấy để đến sông nhỏ, thì dòng nước ấy lại uể oải chẳng còn chút khí thế nào. Nước trong sông nhỏ quả thực đang nhiều lên, thế nhưng phải dùng những dụng cụ tinh vi nhất mới có thể biết được rốt cuộc trong nửa tiếng nó nhiều lên được bao nhiêu. Vũng nước ở giữa lòng sông từ đầu đến cuối vẫn không thể sâu bằng hai ngón tay!
Bởi vì nước khi đi qua con rãnh chưa bằng một nửa của nửa dặm ấy, ít nhất đã có một phần nhỏ bị lớp bùn quá khô cằn dọc đường giữ lại mất rồi. Bởi vì cái vũng nhỏ đã khô cạn ấy cũng rộng bằng nửa sào ruộng, cũng đang khô khát đến mức không chịu nhường không cho nước chảy qua!
Lúc trời sắp tối, guồng nước ở hai bên bờ sông nhỏ và bên bờ sông đầm lại đồng loạt dừng lại. Người thôn A và thôn B mặt mày tái mét ánh sắc tím, trừng trừng đôi mắt đỏ ngầu, nhìn nhau chăm chú, không thốt nên lời. Người thôn C nhìn ruộng lúa của nhà mình, lại nhìn sang sông đầm, cũng mang một vẻ mặt đầy lo âu. Họ hiểu rất rõ: Mặc dù ruộng của họ gần sông đầm địa thế tốt, thế nhưng qua mấy ngày nữa, nước sông đầm cũng chẳng múc lên nổi nữa, bọn họ rốt cuộc có khác gì người thôn A và thôn B đâu chứ?
Thế là dưới bầu trời đầy sao sáng rực, người thôn A và thôn B lại tụ tập ở sân lúa để bàn bạc, người thôn C cũng tham gia vào. Có một điểm mà ai nấy đều hiểu rõ: Cho dù người ba thôn bọn họ có đoàn kết nhất trí, nhưng nếu chỉ dựa vào chiếc guồng nước kiểu cũ thô sơ ấy, thì dù thế nào cũng không cứu sống được lúa của họ. "Tính xem tốn bao nhiêu tiền, thuê một chiếc guồng máy xem sao?" Cuối cùng không kiềm chế được nữa, mọi người đều nói như vậy, mọi người sớm đã có sẵn ý định này trong lòng, —— mơ thấy chiếc guồng máy kỳ lạ đáng yêu ấy, cũng chẳng phải một hai lần gì nữa, thế nhưng mãi cho đến lúc này mới thốt lên, chỉ vì thuê guồng máy là phải tốn tiền, hơn nữa giá tiền lại không hề nhỏ. Theo lề thói những năm trước, guồng máy tưới đầy mảnh ruộng rộng năm sào sáu sào phải mất ba đến bốn đồng đại dương. Người trong làng chẳng ai trả nổi cái giá đắt đỏ này. Nhưng bây giờ nước đến chân rồi, miễn là guồng máy chịu cho thiếu nợ, sau này phải xoay xở giật gấu vá vai thế nào để trả món nợ này, đành tạm thời mặc kệ đã.
Trên sông đầm thỉnh thoảng có guồng máy chạy qua, muốn tìm nó không khó. Thừa lúc ban đêm sao sáng, bèn phái người đi canh chừng vậy. Mấy tiểu tử có thể lực cực kỳ tốt, cứng rắn như sắt, đều đang chờ đợi tin tức ở sân lúa. Họ nằm trên mặt đất bùn, rảnh rỗi chuyện trò dăm ba câu. Họ từ guồng máy nói sang chuyện ở trấn. Đang trò chuyện thì trấn sắp tổ chức "đả tiêu cầu vũ"①, những người đi canh guồng máy ở sông đầm đã quay về. Mấy vị đang nằm đây không hẹn mà cùng bật dậy hỏi rằng: "Canh được chưa? Giá cả thế nào?"
① Đả tiêu: Lập đàn cúng vái, là một nghi lễ tôn giáo nhằm cầu phúc giải tai.
“Mẹ kiếp nó chứ! Không chịu theo lề thói cũ nữa. Bảo là phải tính theo giờ. Ba đồng một tiếng, ruộng đầy hay không đầy, bọn chúng mặc kệ. Lại còn phải trả một nửa tiền mặt!"
“Ái chà chà, bọn vô lương tâm đáng chết, nhân lúc cháy nhà đi hôi của đây mà!"
Mọi người đều la oai oái. Bọn họ tự nhiên hiểu rõ tại sao người trên guồng máy lại muốn tính tiền theo giờ. Trong cái buổi hạn hán lớn này, hút nước trong sông đầm ở tận đẩu tận đâu lên ruộng, muốn tưới cho ruộng ngập nước, tự nhiên sẽ khó khăn hơn những năm trước, —— không, guồng máy sẽ kiếm được ít tiền lãi hơn những năm trước, thế nên mới đổi quy chế tính tiền theo giờ!
Guồng máy có lẽ có thể cứu được hạn hán, thế nhưng thứ tốt nhường này, người trong làng không có "phúc" để hưởng thụ.
Lại qua năm sáu ngày nữa, guồng nước ở các làng xóm vùng này toàn bộ đều biến thành kẻ câm lặng. Các cảng nhỏ đều đã khô cằn cứng như đá, sông đầm lớn cũng thu hẹp lại chỉ còn trơ trọi rộng chừng ba bốn thước, thuyền bè lớn hơn một chút là không qua được nữa. Lúc này, người trong làng bị ép buộc phải "lười biếng" trên sân lúa.
Mọi phương kế họ đều đã nghĩ cạn kiệt, bây giờ họ chỉ còn cách trút cái ý chí kiên quyết muốn sinh tồn sang một phương diện khác. Trải qua khoảng ba ngày tĩnh lặng, trong các làng xóm vùng này bỗng nhiên vang lên ầm ĩ một thứ âm thanh khác; đó là chiêng trống, đó là tiếng hò hét. Khởi đầu là người thôn A và thôn C khiêng pho tượng Thần Thổ Địa ở ngôi miếu nhỏ nơi đầu cầu phía đông sông đầm (đây là một pho tượng bằng đất không thể di chuyển, nhưng người trong làng đã quyết tâm muốn di chuyển nó, thì có chuyện gì là không làm được chứ!) ra đi một vòng trong thôn, không có hương nến, cũng chẳng có ai dập đầu (mấy bà già dập đầu được nửa chừng, liền bị quát dừng lại), người trong làng vừa gõ chiêng gõ trống, vừa hò hét như phát cuồng, lôi vị Thổ địa gia gia ấy đi trên những mảnh ruộng nứt nẻ, cuối cùng, liền đặt pho tượng thần ra giữa ruộng, dưới ánh nắng như lửa đốt. "Ngươi cũng nếm thử cái mùi vị này đi!" Người trong làng hét lớn như thủy triều.
Ngày hôm sau, Thổ địa gia gia nằm ì ngoài ruộng liền có bạn đồng hành. Thôn B, thôn E cùng với các thôn xóm lân cận khác đều đi khiêng pho tượng đất trong miếu nhỏ của họ ra bắt chúng "nếm thử mùi vị". Sau khi khiêng xong các vị Thổ địa, năm sáu làng xóm vùng này liền liên kết lại, đem tất cả các pho tượng thần lớn nhỏ trong ngôi miếu nào đó cách đó ba năm dặm khiêng hết ra "diễu phố", thảy đều đặt ra ruộng để làm bạn với Thổ địa. "Không mưa, không khiêng các ngươi về!" Người trong làng dùng giọng điệu đe dọa mà nói.
Pho tượng đất bị phơi dưới ánh mặt trời độc ác đến mức nứt nẻ cả ra, áo bào bằng đất từng mảng từng mảng bong tróc rơi xuống. Người trong làng gõ chiêng gõ trống nhìn thấy vậy, liền reo hò cứ như thể hả dạ lắm vậy. "Thần" không thể ban cho họ "mưa thuận gió hòa", "Thần" không thể làm tròn bổn phận như một vị "Thần" khi ấy, thì sự trả thù của họ dành cho "Thần" thật vô cùng đáng sợ!
Tờ bố cáo dán trên vách miếu Thổ địa trống không. Người trong làng cũng chẳng thèm quan tâm trên bố cáo viết những gì. Ý chí kiên cường đáng kinh ngạc của họ lúc này chỉ nhăm nhăm vào một điểm: Trừng phạt những vị Thổ địa gia gia không quản chuyện gì. Nói là "mê tín", vốn dĩ cũng được tính là mê tín, thế nhưng ý nghĩa lại hoàn toàn khác biệt với việc đả tiêu cầu vũ của người thành phố! Cục tức mà người trong làng tích tụ lại sau một tháng đấu tranh với hạn hán bây giờ đều trút hết lên người những vị "Thần" ấy, nếu không phải vì không có nước để múc, bọn họ tuyệt đối sẽ không nghĩ đến chuyện khiêng "Thổ địa" ra, —— bọn họ cũng chẳng có cái thời gian nhàn rỗi ấy; mà sau khi họ đã trừng phạt "Thần" rồi, cục tức ấy của họ lại phải đổi sang một phương diện khác để trút bỏ. Nhưng đây là chuyện về sau, xin không nhắc tới nữa.①
Ngày 8 tháng 9 năm 1934.
① Khi bài này được đăng lần đầu tiên và trong các bản in ấn khác sau đó đều không có đoạn "Tờ bố cáo... xin không nhắc tới nữa.", nay dựa theo bản thảo của tác giả để bổ sung vào. Nhưng xét từ ngữ cảnh, khoảng thời gian đó hình như vẫn còn chỗ thiếu sót.
