Chúng tôi đã đến nơi "Thiên Nhai Hải Giác" nổi tiếng đó.
Trước kia tôi có một thói quen: mỗi khi đi du ngoạn danh lam thắng cảnh, nhất định phải tìm đọc vài cuốn sách đóng gáy dây, đọc những ghi chép của người xưa (tất nhiên đa số là các nhà văn) về nơi này—như đề vịnh, du ký, vân vân.
Sau này từ thực tiễn, tôi biết đây không phải là một cách hay.
Khi tôi đọc đề vịnh hoặc du ký của người xưa, quả thực rất bị lay động, cảm thấy thư thái như đang nằm ngắm cảnh; nhưng một khi đến hiện trường, không tránh khỏi có chút thất vọng (dù không phải là thất vọng tràn trề), thấy rằng những thơ từ du ký hoa mỹ vô cùng của người xưa đã lừa mình. Ví dụ, trước khi đi thăm Thất Tinh Nham ở Quế Lâm, tôi từng đọc được vài bài thơ, từ và những bài du ký viết theo lối biền ngẫu trong "Quế Lâm Phủ Chí", nhưng vừa vào trong động, mới biết bút lực của văn nhân đáng sợ đến thế nào—có thể biến cái bình thường thành kỳ diệu.
Lần này đi thăm "Thiên Nhai Hải Giác", tôi đã không làm theo thói quen cũ, vội vàng chuẩn bị "tư tưởng".
Tuy nhiên, tôi vẫn có những tưởng tượng chủ quan. Cứ nghĩ rằng "nhìn tên đoán nghĩa", nơi này chắc là một dải đất đâm ra giữa biển, sóng xanh cuộn trào, đi tiếp không còn đường.
Nhưng sai rồi. Hoàn toàn không phải chuyện như vậy.
Cái gọi là "Thiên Nhai Hải Giác" nằm ngay cạnh đường cái, cách khoảng hai ba mươi bước chân. Tất nhiên là có biển, ngay cạnh những tảng đá, nhưng chưa thấy "giác" của nó đâu. Còn về "Thiên Nhai", tôi có thể tưởng tượng ra lý do người xưa cách đây hàng trăm hàng ngàn năm lại dùng hai chữ này để đặt tên, nhưng ngày nay, người định thắng thiên, con đường ở đây là tuyến đường huyết mạch quanh đảo, thông thẳng tới Na Đại, danh thắng dọc đường đi qua có ruộng muối, mỏ sắt vân vân, nơi này đâu còn là "Thiên Nhai" nữa?
Nằm ngoài dự đoán của tôi, cái "Hải Giác" này lại có những khối đá kỳ vĩ đến thế; chúng tôi nhìn thấy hai khối đá cao lớn dựa vào nhau, sóng đánh gió thổi, mặt đá đã khá nhẵn nhụi; khe hở giữa hai tảng đá đủ rộng cho một người, nền cát mịn; cách vài thước, sóng xanh khẽ vỗ vào chân đá. Lúc đó chúng tôi đùa rằng: tiếc là chúng tôi đều đã già rồi, nếu không, nhất định phải ngồi xuống trong khe đá này, nói chuyện tình tứ cả buổi.
Tuy nhiên, những tảng đá kỳ lạ này khiến tôi nhớ tới bài ngũ ngôn tuyệt cú có tiêu đề "Tượng Nhĩ Sơn" của Tô Đông Pha:
Đột ngột ải không hư, tha sơn tổng bất như.
Quân khán đạo bàng thạch, tận thị bổ thiên di!
Sự cảm khái gửi gắm sâu sắc, cho đến tận năm mươi năm trước, phàm là người đọc bài thơ này, chắc hẳn đều đồng thanh than thở. Tôi từng lật xem "Đạo Quang Quỳnh Châu Phủ Chí", dưới mục "Trích hoạn", biết được trích hoạn bắt đầu từ đời Đường, có mười người, đời Tống cũng mười người; lại dưới mục "Lưu ngụ", biết đời Tùy một người, đời Đường mười hai người, đời Tống cũng mười hai người. Đời Minh thì sao, trích hoạn và lưu ngụ cộng lại là hai mươi hai người. Những người này, chẳng phải đều là "đá ven đường" bị "bổ thiên bỏ sót" hay sao? Tất nhiên, khi Tô Đông Pha viết bài thơ này, ông không hề lường trước được rằng sau ông, những danh thần nhà Tống bị biếm trích đến hòn đảo này, có năm người vì phản đối hòa nghị, kiên trì chủ trương kháng Kim mà mắc tội, trong đó có Lý Cương, Triệu Đỉnh và Hồ Thuyên, những cái tên vang dội vũ trụ. Những danh thần này, khi nhà Tống nam độ, lại vô duyên với việc "bổ thiên", mà bị đày đến hòn đảo "địa hãm đông nam" này làm "đá ven đường". Trải qua ngàn năm, thật khiến người ta đọc bài thơ của Tô Đông Pha mà cùng than thở!
Việc kinh doanh đảo Hải Nam bắt đầu từ thời Hán; tôi không dám huênh hoang thay cho nhà Hán, nói bừa rằng họ đã từng khai thác viên minh châu của Nam Hải này như thế nào. Nhưng, ngay cả khi nhà Hán chỉ coi hòn đảo báu "đất có suối đều hóa rượu, rừng dài không cây nào không lắc ra tiền" này là nơi khai thác ngọc trai, thì rốt cuộc họ cũng không coi nó là nơi đày ải tội nhân. Có lẽ bắt đầu từ đời Đường, nơi này mới được hoàng đế để mắt tới; nhưng, nhà Tống còn hơn cả nhà Đường. Chiếu thư của Tống Thái Tông biếm trích Lư Đa Tốn tới Nhai Châu, có hai câu như thế này: "Đặc khoan tận thất chi tru, chỉ dụng đầu hoang chi điển". Hóa ra hoàng đế nhà Tống coi việc đày ải đến đảo Hải Nam chỉ nhẹ hơn tội tru di cửu tộc một bậc, bạn xem, họ coi nơi này là "hiểm ác quân châu" như thế nào.
Chỉ sau khi nhân dân nắm chính quyền, đảo Hải Nam mới là một thiên địa mới hoàn toàn khác. Khi tham quan Nông trường Hưng Long, tôi lại một lần nữa nhớ đến hòn đảo này trong lịch sử, lại một lần nữa nhớ đến bài thơ kia của Tô Đông Pha. Nông trường Hưng Long là một nông trường lớn do Hoa kiều hồi hương kinh doanh. Nếu bạn muốn tham quan toàn bộ nông trường, ngồi xe hơi dạo một vòng cũng mất một hai ngày. Những loại cây trồng nhiệt đới trước kia ở đây không có, nay đều từ vạn dặm xa xôi đến đây an cư lạc nghiệp. Cũng giống như những nhân viên ở đây, cha ông hay cha của họ vạn dặm dấn thân vào nơi hoang dã, làm kẻ làm thuê, nay họ quay trở về hòn đảo Nam Hải này của tổ quốc, chẳng phải là "đá ven đường" mà là những bàn tay bổ thiên thực sự!
Xe chúng tôi chạy trên con đường giữa một bên là biển lớn sóng trắng ngập trời, một bên là cánh đồng lúa bát ngát. Tiết trời là cuối năm âm lịch, nông dân miền Bắc Trung Quốc lúc này đang chuẩn bị rượu Đồ Tô, trong căn nhà ấm áp tính toán vụ thu hoạch năm nay, lập kế hoạch cho cuộc đại chiến giành lương thực năm sau chăng? Không chỉ miền Bắc Trung Quốc, nông dân hai bên bờ Trường Giang lúc này cũng vừa kết thúc một chiến dịch, đang chuẩn bị cho chiến dịch thứ hai. Thế nhưng, trước mắt, tại đây, Hải Nam, chúng tôi lại thấy cánh đồng phẳng lặng trải dài, mạ non xanh mơn mởn đón chào người. Đây quả thực là kỳ quan.
Còn nhìn thấy hai bên đường cái, mọc lên từng bụi cỏ nhỏ, nối tiếp không dứt. Những bụi cỏ này thấp mà mọc thành bụi, nở hoa trắng nhỏ tựa như quả cầu nhung, trên cành tụ lại như cái tán, lúc lỉu như trân châu, nhìn xa xa lại giống như một dải lụa trắng.
Tôi chợt nhớ đến bài ngũ cổ "Áp Cước Túc" của Vương Tá viết vào những năm Chính Thống thời nhà Minh. Tôi hỏi đồng chí Bạch Quang đi cùng chúng tôi: "Đây chính là Áp Cước Túc phải không?". "Không phải!", cô ấy đáp. "Đây gọi là cỏ máy bay, vừa mới nãy, bên đường có Áp Cước Túc."
Thật mới mẻ, cỏ máy bay. Sau khi tìm hiểu cặn kẽ, mới biết cỏ máy bay cũng có ở khắp nơi, có thể làm phân bón. Tôi hỏi Áp Cước Túc nay dùng làm gì, cô ấy nói: "Cho gia súc ăn. Nhưng, vẫn còn thức ăn gia súc tốt hơn nó."
Tôi kể với cô ấy, một nhà thơ đảo Hải Nam thời nhà Minh từng viết một bài thơ ca ngợi loại Áp Cước Túc này, vì khi đó, bách tính coi nó là lương thực. Bài thơ này viết:
Ngũ cốc giai dưỡng sinh, bất khả nhất nhật khuyết;
Thùy tri ngũ cốc ngoại, hựu hữu dưỡng sinh vật.
Mang mang đại hải nam, lạc nhật cô phù một;
Khởi hữu ức vạn túc, lũng mẫu sinh hốt hất.
Sơ như phù túc xênh, tiệm kiến oa nhãn đột;
Hựu như tán tế châu, xoa đầu hoành khuất khúc.
Bạn xem, miêu tả hình dáng Áp Cước Túc, thật sinh động biết bao, hèn gì tôi ấn tượng sâu sắc như vậy, lại còn nhận nhầm cỏ máy bay là Áp Cước Túc. Nhưng nhà thơ làm thơ không chỉ để vịnh vật, mời xem những câu trầm thống đoạn dưới của nó:
Tam nguyệt phương cáo cơ, thôi tô như lôi động;
Tiểu thục tam nguyệt thu, túc dĩ cung nghênh tống.
Bát nguyệt hựu cáo cơ, bách cốc thanh tại lũng;
Đại thục bát nguyệt đăng, trì thử dĩ bất khủng.
Quỳnh dân bách vạn gia, thái sắc bán bần bệnh;
Mỗi đáo cơ nguyệt lai, thử vật ty kỳ mệnh.
Lư diêm bão triêm bính, thượng hạ túc tửu tương;
Khởi độc tế kỳ tạm, diệc khả chiêm kỳ thường.
Theo bài thơ này mà xem, tiểu thục hay đại thục, bách tính đều không thể tự mình hưởng thụ dù chỉ là một phần nhỏ trong đó, mà thứ thường xuyên dùng để duy trì mạng sống là Áp Cước Túc.
Tuy nhiên Vương Tá còn có một bài ngũ cổ "Thiên Nam Tinh":
Quân hữu Thiên Nam Tinh, xứ xứ nhập bản thảo;
Phu hà sinh Nam Hải, nhi năng tế cơ bão.
Bát nguyệt phong sưu sưu, lư diêm thái sắc ưu;
Nam Tinh tựu căn phát, luy luy mãn khuông thu.
Nghĩa là, sau khi "Đại thục bát nguyệt đăng", những gì bách tính thu được đều bị vơ vét sạch trơn, không chỉ dựa vào Áp Cước Túc để sống, mà còn dựa vào Thiên Nam Tinh. Vương Tá đã dùng hai câu "mỉm cười trong nước mắt" ở cuối bài thơ này:
Hải ngoại thử mỹ sản, Trung Nguyên tri vị bất?
Ngày 13 tháng 5 năm 1963.
