Một: Trên đường Cửu Long

Du khách đi chơi Cửu Long dường như có một công thức: Thành Cửu Long, Tống Hoàng Đài, đây là những nơi phải đến trước tiên. Chẳng phải vì hai nơi này là cổ tích, mà bởi vì gần đây Trung Quốc đã bắt đầu kháng cự lại sự xâm lược của chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản; đi thăm hai nơi này, biểu thị cho việc không quên lòng yêu nước ngay cả khi đang đi du lịch. Cái gọi là Thành Cửu Long, thực ra là một cái trại trên đỉnh đồi nhỏ, chu vi không quá ba bốn dặm, trong thành ngoài mấy dãy nhà đổ nát ra thì chỉ là một mảnh đất hoang, trừ một hai hộ nghèo sống trong mấy ngôi nhà đổ nát đó, căn bản chẳng có lấy một cư dân, thế nhưng cái nơi hoang vắng này lại là một mảnh đất của Trung Quốc nằm giữa vùng tô giới Cửu Long. Cả bán đảo Cửu Long đều đã bị cho thuê, tại sao lại giữ lại mấy mẫu đất này? Nghe nói cũng có lý do, nhưng nghĩ kỹ thì cảm thấy gần như một trò đùa. Tường thành của Thành Cửu Long khá chỉnh tề, khỏi phải nói, đây không phải vật gốc, chính phủ Hồng Kông đã đặc biệt bỏ tiền ra tu sửa. Có bốn cổng thành, trong đó một cổng (có lẽ là cửa Đông), còn có một con đường đá rộng rãi ngay ngắn đối diện với cổng thành, có hai khẩu pháo cũ đã bị loại bỏ. Một tòa thành nhỏ như vậy, — không, một cái vỏ thành, còn nhỏ hơn nhiều so với Thiên Hậu Cung trong tô giới Thượng Hải, hơn nữa căn bản không có cư dân, tất nhiên cũng không có cách nào để sử dụng. Thế nhưng sau khi kháng chiến, một bộ phim kháng chiến quay tại Hồng Kông rốt cuộc đã dùng đến Thành Cửu Long một lần.

Còn về Tống Hoàng Đài, trước kia chính phủ Hồng Kông cũng liệt nó vào khu danh thắng. Ở đây chẳng có đài nào cả, chỉ có hai tảng đá lớn trọc lốc trên một gò cao gần biển. Ban đầu cũng có chút kỳ lạ, hai tảng đá lớn này nằm chồng lên nhau, như thể là do nhân tạo xếp chồng vậy, tảng bên trên lớn hơn, cho nên dưới mái đá có thể dung chứa một hai người co quắp nằm. Nghe nói vị hoàng đế cuối cùng của Nam Tống đã từng ở lại vài đêm dưới mái đá này. Nhưng tôi cảm thấy truyền thuyết này chưa chắc đã đáng tin. Đế Bính lúc ban đầu chạy trốn đến Cửu Long, dường như chưa đến mức khốn cùng phải trú thân trong khe đá, nếu như vì để trốn tránh quân truy kích của Mông Cổ, thì cái khe đá trọc lốc thế này cũng chẳng phải nơi ẩn nấp tốt; trừ khi lúc đó địa hình ở đây không phải như bây giờ không có gì che chắn, ngay cả một gốc cây lớn cũng không có.

Ngoài hai nơi này ra, Sa Điền là chương trình thứ hai trong "công thức du lịch Cửu Long". Trên núi Sa Điền có một ngôi chùa lớn, cũng được coi là khu danh thắng, cũng có chút nét cổ kính. Chương trình thứ ba là ngồi xe hơi vượt núi men theo biển mãi cho đến Nguyên Lãng, trên con đường này, vì thường một bên là vách đá, một bên là biển, phong cảnh cũng không tệ, con đường này vượt qua mấy ngọn núi thường đi dọc theo bờ biển chính là đường Thanh Sơn nổi tiếng.

Sau khi lũ quỷ Nhật chiếm đóng Hồng Kông khoảng một tuần, liền bắt đầu "sơ tán" cư dân Cửu Long. Trên con đường Thanh Sơn này, mỗi ngày sau khi dỡ bỏ lệnh giới nghiêm vào lúc rạng đông, liền chật cứng những người tị nạn dìu già dắt trẻ, trên lưng mang những tay nải nhỏ, tay xách giỏ mây hoặc thùng sắt tây và những vật dụng linh tinh. Đây là một dòng thác người, từ sau khi dỡ bỏ lệnh giới nghiêm vào buổi sáng cho đến lúc bắt đầu giới nghiêm vào lúc hoàng hôn, dòng thác này cuồn cuộn không dứt, trong một ngày, có tới mười mấy vạn người cứ thế vội vã thoát khỏi cái hang quỷ này.

Thế nhưng trên con đường Thanh Sơn chật cứng dòng thác người này, cũng còn có cướp bóc: lính Nhật và những tên thổ phỉ nảy sinh tạm thời. Khi quân Anh rút khỏi Cửu Long, số súng ống bị mất không ít, trong hơn mười ngày pháo chiến xuyên biển, Cửu Long và Tân Giới rơi vào trạng thái vô chính phủ hoàn toàn, bọn "lưu manh" dùng súng ống quân Anh bỏ lại vũ trang cho chính mình, chiếm đóng những góc khuất ngoài con đường lớn, công khai chia đoạn ra mà "trị". Sau khi Hồng Kông thất thủ, ngày mồng một Tết năm 1942, "Hoàng quân" tổ chức cái gọi là "Lễ nhập thành chiến thắng" tại đường Đức Phụ, đồng thời bọn "lưu manh" được vũ trang trên đảo lại cũng chiếm một căn hầm phòng không chưa hoàn thành ở Tây Hoàn, làm đại bản doanh của chúng, lúc đó, đầu người dân trên đảo đè nặng hai chủ: ban ngày là giặc Nhật, ban đêm là "lưu manh". Thế nhưng ở Cửu Long và Tân Giới, bọn "lưu manh" lại cùng giặc Nhật chia nhau "trị" ban ngày, trên đường Thanh Sơn, lính gác Nhật ở đoạn trước "kiểm tra" những dòng người tị nạn cuồn cuộn, bọn "lưu manh" thì ở đoạn sau thực hiện sự "kiểm tra" tương tự. Đây thực sự là một thế giới nắm đấm to, bắp tay khỏe.

Thuyên Loan là một nơi nhỏ xinh đẹp trên đường Thanh Sơn, đi theo đường lớn, nơi này cách Nguyên Lãng khoảng mười mấy cây số. Nếu đi đường nhỏ, vượt qua hai ngọn núi khá cao, xuyên qua vô số những con đường mòn ngoằn ngoèo ẩn giấu trong bụi rậm trong các thung lũng, liền đi tắt ra ngoài thành phố Nguyên Lãng, đường không gần hơn được bao nhiêu, hơn nữa việc leo qua những ngọn núi đá căn bản không mọc cây đó cũng thực sự vất vả, nhưng có một cái lợi, nơi này chỉ có một chủ; không phải giặc Nhật, cũng không phải đám "lưu manh" ô hợp tạm thời đó, mà là những "đại ca" có chút tổ chức, nói một là một, nói hai là hai. Cuộc chiến cảng Cửu Long đã bổ sung nhân lực cho họ, cũng bổ sung vũ khí; súng trường tự động và súng tiểu liên đã tăng thêm uy vũ của họ. Trong vùng này có bao nhiêu "đại ca", không ai có thể nói một con số chính xác. Cơn bão lớn của cuộc chiến cảng Cửu Long đã mang đến một lớp đất màu mỡ dễ sinh sôi ra những "đại ca". Mười mấy người có được sự bổ sung vũ khí, có một thủ lĩnh, là anh ta có thể trở thành một thế lực mới. Nhưng mặc dù thay đổi nhanh và nhiều như vậy, kỷ luật bất thành văn vẫn khá nghiêm minh, các "đại ca" chia đoạn ra trị, giữ gìn một loại trật tự trong phạm vi lãnh thổ riêng của mình. Trên những con đường nhỏ trong thung lũng, họ bố trí lính gác, "bảo vệ" dân thường qua lại, và cũng thu "phí thông hành", mỗi người bốn hào tiền cảng.

Sau khi cờ mặt trời treo trên đỉnh núi Tháp Kỳ, những "đại ca" này đã từng giúp đỡ một lượng lớn "cá lọt lưới" chạy về vòng tay của tổ quốc, họ không những không thu "phí thông hành", còn bỏ không tiền trà nước, bỏ không tiền cơm cháo, bỏ không cả tiền gánh hành lý cho những người phu khuân vác. Họ chịu làm như vậy, bởi vì họ không muốn không nể mặt Đại đội trưởng Tăng① của Du kích đội Đông Giang, bởi vì họ biết Đại đội trưởng là một nam tử hán đánh giặc Nhật giỏi, bởi vì chính bản thân họ cũng là những nam tử hán muốn đánh giặc Nhật! Ngày mồng chín tháng Giêng năm 1942, thời tiết vô cùng ấm áp, Thuyên Loan nằm yên tĩnh giữa những con sóng biếc Thanh Sơn như một thế giới thái bình, một nhóm "cá lọt lưới", đại diện cho năm sáu tỉnh, có "ông béo", có người cận thị nặng, có người sau cơn bạo bệnh vẫn còn đi kiết lỵ, có phụ nữ trung niên, có thiếu nữ, từng người một đều mặc "áo Tàu" vải xanh hoặc vải lam, vượt qua một ngọn núi cao gần Thuyên Loan, lao vào một ngôi làng nhỏ trong thung lũng, đây là lần đầu tiên họ bước vào lãnh thổ của một vị "đại ca", nhưng lúc đó họ đều không biết, còn tưởng đây là một trạm tiền tiêu của du kích đội cơ. Bảo là một ngôi làng nhỏ, thực ra chỉ có năm sáu gia đình, những người mang súng trường dài bên hông đeo hai quả lựu đạn, đi qua đi lại trên sân phơi thóc, ngồi xổm dưới mấy gốc cây bạch đàn nói chuyện, con lợn nái bụng to đang tìm kiếm thức ăn trong đống rác, vừa kêu ủn ỉn, vừa dùng cái mũi dài ủi ủi, lũ gà cục tác gọi bạn, dùng móng cào đất. Những chú chó nhỏ chạy đến bên chân khách lạ ngửi ngửi, rồi lại chán nản bỏ đi. Tất cả đều quá giống một nơi đóng quân của du kích, hơn nữa trà nước cũng chuẩn bị xong, ghế đẩu rách cũng được lấy ra, các vị khách đều ngồi xuống nghỉ ngơi, trong lòng thầm nghĩ chặng đường một ngày chắc đến đây là điểm cuối.

① Đại đội trưởng Tăng chỉ Tăng Sinh.

Tuy nhiên dù là nghỉ ngơi chốc lát rồi đi, kiểu suy đoán đó vẫn như cũ. Trên đường lại gặp những người vũ trang, còn tưởng là đến để "đón ứng", ai ngờ đây lại là thuộc hạ của một vị "đại ca" khác. Trên bãi cỏ bên đường nhỏ, hai người ăn mặc như dân thường ngồi xếp bằng ở đó, trước mặt họ đặt ngang một khẩu súng trường, trong đó một vị tay cầm một khẩu súng lục hộp, trên sườn dốc cao cách đó ba bốn trượng lại đứng một người, vác súng trường tự động, — anh ta đang cảnh giới, họ có lẽ đã sớm nhận được "lời chào hỏi", chẳng hỏi một câu nào với nhóm người tị nạn "áo Tàu" không ra thể thống gì, giọng nói tứ phương bát hướng, cũng không mở miệng đòi "phí thông hành".

Con đường núi hoang vắng từ Thuyên Loan đến Nguyên Lãng này, nghe nói chính là đường tắt mà giặc Nhật đã đi qua sau khi đánh lén quân Anh. Sau khi cuộc chiến "12/8" bùng nổ, tiền tuyến① của quân Anh ở Nguyên Lãng, nhưng cuộc chiến ở tiền tuyến này không ác liệt lắm, hai bên chỉ bắn tỉa lẫn nhau bằng súng máy từ sau công sự mà thôi. Sau hơn ba mươi giờ, đột nhiên Thuyên Loan phát hiện quân Nhật, thế là tuyến Nguyên Lãng đành phải rút lui, quân Anh đổi sang giữ Sa Điền làm tiền tuyến. Người ta đồn rằng, đây là đại lý (người Nhật) của Công ty Mitsui làm người dẫn đường cho quân đội nước hắn. Thực ra đây cũng chỉ là suy nghĩ của những người thật thà. Giặc Nhật ở Hồng Kông Cửu Long những cửa tiệm nhỏ đó đều hoàn toàn là cơ quan gián điệp, hơn nữa "đội quân thứ năm" của chúng còn công khai nghênh ngang đi lại trước thềm cuộc chiến, dẫn quân đi con đường núi như vậy cần gì phải đích thân đại lý Mitsui ra mặt! Lại nghe nói, một hai ngày trước khi giặc Nhật vượt "Âm Bình" này mà ập đến Thuyên Loan, quân Anh tại nơi đáng lo ngại này, đúng là từng bố trí một chiếc xe tăng nhẹ (hoặc xe bọc thép), không hiểu sao, sau đó lại điều đi, hơn nữa từ đó về sau không còn phòng thủ nữa. Lời này, cũng chỉ có thể tạm nghe mà thôi, nhưng từ đó có thể thấy dân chúng Tân Giới đối với việc Cửu Long dễ dàng thất thủ cuối cùng vẫn cảm thấy đáng tiếc mà lại quá kỳ quái, những câu chuyện họ tạo ra đều xuất phát từ một quan niệm trung tâm: Nhật lùn không phải đánh giỏi, mà là giỏi làm trò gian trá xảo quyệt.

① Cuộc chiến "12/8" chỉ cuộc chiến quân xâm lược Nhật Bản tấn công Hồng Kông ngày 8 tháng 12 năm 1941.

Lúc đó giặc Nhật ở Hồng Kông Cửu Long Tân Giới thực sự cũng chỉ có thể chiếm đóng theo điểm và tuyến. Thành phố Nguyên Lãng có hội duy trì bù nhìn, có ngụy quân, cũng có quân Nhật, thế nhưng cách thị khu Nguyên Lãng không quá ba dặm ở một ngôi nhà lớn chính là đại bản doanh của một vị "đại ca" khác. Hội duy trì bù nhìn Nguyên Lãng mỗi ngày phải nộp cống cho vị "đại ca" này, nghe nói là mười gánh gạo trắng, mấy con lợn, mấy gánh gà vịt. Đại bản doanh của vị "đại ca" này cách một ngôi làng nhỏ mười hai mươi hộ dân không quá một mũi tên bắn, những người dân này đều chịu sự bảo vệ của hắn, hắn là thế lực lớn nhất vùng Tân Giới, sở hữu một hai trăm vũ trang. Đại bản doanh của hắn là một tòa sân lớn mới tinh, tường trắng thấp thấp, bên trong cổng lớn có cái sân rất rộng, chính giữa là phòng khách rộng rãi, hai bên mỗi bên một dãy nhà phụ ba gian, đều là những cửa sổ kiểu Tây mở ra hướng sân, nhìn từ xa, luôn tưởng đây là trường học, nhưng sau khi vào cổng lại cảm thấy đây là một từ đường. Trên đại sảnh nhìn ra ngoài chính là một cái bệ thờ phụng bài vị tổ tiên các đời, rèm treo thấp, một đôi chân nến đồng cao lớn, còn có lư hương, trên tường hai bên vẽ một cặp câu đối thiện tụng thiện cầu, trên tường gần sát mái nhà lại có thợ hồ vẽ một nửa bộ "Tam quốc diễn nghĩa" năm màu, — tất cả những thứ này đều không giống phong cách của nhà ở, thế nhưng vị "Nam Dương bá" xây ngôi nhà này đúng là vì để ở. Không may nhà mới hoàn thành không lâu, phong vân Thái Bình Dương biến sắc, ngôi nhà cát tường này của ông ta quá gần chiến tuyến, đành phải bỏ lại, bây giờ gia đình vị chủ nhân này có lẽ vẫn còn bị kẹt trên đảo, có lẽ đã hy sinh dưới pháo lửa, không ai biết được, ngôi nhà của ông ta lại trở thành đại bản doanh của một vị "đại ca", hơn nữa lợi dụng tòa nhà lớn này, ông ta đã chiêu đãi những người tị nạn đặc biệt của "cảnh", trước sau e là có hàng nghìn người nhỉ?

Hai: Làng quê Đông Giang

Du kích đội Đông Giang giống như một cái xương cá mắc trong cổ họng kẻ thù. "Chính sách tam quang" của kẻ thù ở Hoa Bắc, ở Đông Giang đã thực hiện từ lâu. Vùng Đạm Thủy, cả ngôi làng biến thành phế tích, chỉ nhìn những con đường đá phiến bằng phẳng trong làng, những bức tường gạch tàn dư sừng sững, những mảnh gạch vỡ ngói vụn gần như rải kín mặt đường, liền có thể suy đoán những nơi này trước kia đều là những ngôi làng giàu có như thế nào. Thế nhưng bây giờ ngay cả một con chó hoang cũng không có. Ban ngày đi qua những phế tích này, đã cảm thấy đủ thê lương, nhưng đặc biệt làm người ta kinh tâm, là đêm trăng; bước trên đống đổ nát đầy đường, đi qua những con phố dài, ánh trăng chiếu vào những bức tường đổ vách nát đó, ngoài tiếng lạo xạo của mảnh vụn dưới chân, không còn âm thanh nào khác, lúc này nỗi đau đớn thê lương trong lòng không lời nào có thể diễn tả được. Thành ngữ cũ có câu "như hành khư mộ gian" (như đi giữa nghĩa địa), nhưng so với cái này, câu thành ngữ này cảm thấy còn chưa đủ.

Những ngôi làng này thường đều có thiết bị chống trộm. Trong làng có pháo đài, hình vuông, sừng sững uy nghi, nhìn xuống toàn làng, tường rất dày, không có cửa sổ, chỉ có lỗ châu mai dài hẹp, mỗi mặt trên dưới ba tầng. Nhìn từ những vết đạn đầy rẫy trên tường pháo đài này, có thể thấy khi kẻ thù "càn quét" những ngôi làng này không phải là không có những trận chiến ác liệt; một số pháo đài còn từng bị pháo kích, sập một góc. Trước sau làng đều có những dải đá dài, một hàng năm sáu cái hoặc ba bốn cái, cắm đứng trong đất, lộ ra hơn một thước, cao nhất tới hơn hai thước, cái này có lẽ là lúc khẩn cấp đắp bao cát phía sau, làm công sự phòng ngự đơn giản. Nhưng điều làm người ta kinh ngạc nhất, những ngôi nhà ở tốt hơn (có lẽ là của phú nông) nhìn chung cũng đều là kiểu pháo đài, tường đất rất dày, chân đá rất cao (luôn có năm sáu thước), chỉ có một cửa — cửa lớn, gỗ rất chắc, ngoài hai cây gỗ to rút ra từ trong tường làm thanh ngang, lại có bốn năm thanh dọc, đều là những thanh gỗ to bằng miệng bát có thể dùng làm cột, lồng vào khung cửa đá trên dưới, trên tường hai bên cửa lớn có lỗ châu mai, người trong nhà có thể bắn súng xạ kích kẻ tấn công cửa, toàn nhà không có cửa sổ chính thức, chỉ có lỗ to bằng một thước vuông, cái này cũng lắp khung đá cực dày, và chấn song sắt thô. Sau khi trời tối, bất kể trâu lợn gà vịt đều lùa vào trong nhà! — không, trong cái pháo đài nhỏ bé này, ngay cả củi gỗ nông cụ các thứ cũng đều cất giữ vào, thế là đóng cửa đi ngủ, có thể kê cao gối mà ngủ. Kẻ cướp thổ phỉ muốn vào, chỉ có một cách là tấn công cửa lớn, thế nhưng cửa lớn thì chắc chắn, cửa phá rồi còn có chấn song gỗ kiên cố (tức là thanh dọc), hơn nữa khi tấn công cửa, người trong cửa có thể bắn súng từ lỗ châu mai trên tường bên cạnh để chống trả. Không có vũ khí nào lợi hại hơn súng trường, kiểu nhà pháo đài này quả thật có chút bó tay. Từ vùng nông thôn Bảo An đến Đạm Thủy, theo những gì tôi thấy, gần như có thể nói chỉ có hai loại kiến trúc: một loại là kiểu pháo đài như thế này, loại khác lại là túp lều tranh chỉ đủ che gió mưa, cái đó thậm chí không có cửa, dùng lau sậy đan thành một tấm chặn cửa ra vào mà thôi, — đây là nơi ở của những người nghèo cùng cực. Họ là những người ngoài một cái mạng sống ra không còn thứ gì đáng giá.

Nhà kiểu pháo đài nhỏ nhất chỉ có một gian, thật sự khiến người ta liên tưởng đến đây là xà lim giam phạm nhân. Đóng cửa lớn lại liền trở thành một cục khí đen, người và gia súc ở chung, thùng tiểu tiện đặt ngay đầu giường. Loại lớn cũng có hai gian ba gian, nhưng cũng chỉ dựa vào cửa lớn để đưa ánh sáng và không khí vào. Loại cầu kỳ hơn, thì có một cái sân nhỏ, thế là phòng chính hướng ra ngoài, — thường là nơi thờ phụng bài vị liệt tổ liệt tông, thì tương đối thoáng đãng hơn, thế nhưng sự thoáng đãng này phải trả giá, vì là nhà trệt, bên trong có sân, kẻ cướp có thể tấn công vào từ trên mái nhà, thế là trên sân không thể không giăng lưới sắt, trên tường các phòng xung quanh sân lại đều phải mở lỗ châu mai, khiến kẻ cướp dù đến mái nhà vẫn không thể xuống được, hơn nữa người trong nhà lại có thể bắn súng ngăn cản kẻ cướp phá hỏng lưới sắt đó. Tất nhiên chủ nhân của "pháo đài nhỏ" như vậy trước chiến tranh nếu không phải tiểu địa chủ thì cũng nhất định là phú nông. Còn như nhà ở của đại địa chủ, cái đó đơn giản là một tòa thành, — có cái còn lớn hơn Thành Cửu Long kia, hơn nữa tường thành cũng cao hơn nhiều, trên tường không có cửa sổ đã thành điều đương nhiên, nhưng số lượng lỗ châu mai lớn nhỏ nhiều vô kể, dày đặc từng lớp, thành nhỏ bình thường, thực sự không thể sánh kịp. Một số "thành" như vậy, còn xây pháo đài ở bốn góc, cái đó nhất định là có người canh gác bên trên suốt đêm. Trong "thành" như vậy, tự nhiên có sân, nhưng không giăng lưới sắt nữa, đây là vì tường "thành" vừa cao vừa nhiều lỗ châu mai, kẻ đến tấn công dù có thang mây cũng chưa chắc trèo lên được mái nhà. "Thành" như vậy, nếu không dùng pháo, hình như rất khó công phá.

Những ngôi làng đầy rẫy pháo đài lớn nhỏ như vậy đáng lẽ phải rất làm giặc Nhật đau đầu, và lại đáng lẽ phải phát huy năng lực tự vệ của nó đến mức độ cao nhất, thế nhưng những ngôi làng đầy rẫy pháo đài lớn nhỏ như vậy hoặc chỉ trả giá chút ít hoặc thậm chí không trả nổi giá nào, cuối cùng vẫn không tránh khỏi một đống gạch vụn, đây là tại sao? Kẻ thù có pháo, kẻ thù có các vũ khí hạng nặng khác, đây là một trong những nguyên nhân, mà sự tổ chức của quần chúng không đủ, sự đoàn kết của dân làng các cấp không đủ, lực lượng vũ trang của địa chủ không thể kiên quyết chĩa súng ra ngoài, đây lại là nguyên nhân chính.

Ba: Đốt núi

Đoạn đường sắt Quảng Cửu từ Thâm Quyến đến Bình Hồ vào lúc chiến tranh Thái Bình Dương bùng nổ, thường xuyên bị du kích đội cắt đứt. Những lực lượng vũ trang quần chúng này rải rác trong các ngôi làng trên núi dọc tuyến đường, cách đường sắt xa thì hơn mười dặm, gần thì năm sáu dặm. Kẻ thù không dám đến những ngôi làng nhỏ này tìm du kích để giao chiến, thế nhưng cũng không phải tuyệt đối không đi, đôi khi đột nhiên đến, số lượng không nhất định nhiều, nhưng hành động lại rất nhanh nhẹn, khí thế cũng khá hung hãn. Kẻ thù thường là ban ngày trước hết di chuyển quân đội đến một địa điểm nào đó, đến rạng đông liền đột nhiên tập kích. Hướng xuất phát của nó tuy không nhất định có thể ước tính chính xác, nhưng tin tức về sự di chuyển của nó chắc chắn có thể nhanh chóng có được, thế là nhân dân và vũ trang ở những ngôi làng nhỏ có khả năng bị tập kích liền phải tiến hành một cuộc bố trí, một lần chuẩn bị, lực lượng chênh lệch quá xa, vũ trang liền cần chuyển dịch, mà nhân dân vật tư thì cần sơ tán, việc này liền phải nửa đêm lên núi. Cái gì cũng mang đi, lương thực, nông cụ, gia súc gà vịt, đồ đạc, — trừ bỏ đồ đạc nặng nề, thực ra họ vốn chẳng có cái gọi là đồ đạc. Trên núi có rừng thông rậm rạp, hai gốc thông làm cột, thêm một cây xà ngang, phủ lên cỏ tranh, thế là thành lều cỏ, trong thời tiết phương Nam, thế này qua đông cũng xong.

Vũ trang cũng thường ở những túp lều cỏ này, cái gì cũng mang theo bên mình, nên hành động có thể thần tốc phiêu hốt.

Núi, và rừng cây rậm rạp của nó, trở thành cái gai trong mắt kẻ thù. Cho nên kẻ thù thường xuyên đốt núi, còn sai khiến Hán gian đến đốt núi. Sau khi trời tối, trên đỉnh núi xa xa sẽ xuất hiện một đường đỏ tươi rõ rệt, càng ngày càng dài càng rộng, mà đồng thời lại phân nhánh sang bên, cuối cùng trở thành một mạng lưới lửa đan xen dọc ngang, rực rỡ chiếu sáng đêm đen. Đôi khi bốn bề đỉnh núi xa gần đều bốc cháy. Tiếng súng lạnh cũng lúc nào cũng có thể nghe thấy. Đáp lại sự tàn bạo như vậy, vũ trang nhân dân có lẽ thực hiện một cuộc xuất kích đột ngột. Ở những nơi này, chính là như vậy lúc nào cũng đấu tranh, dùng đủ loại phương thức đang đấu tranh.

Bốn: Huệ Dương

Một tháng sau khi kẻ thù công hãm cảng Cửu Long, binh lực rải rác tại các cứ điểm ở châu thổ sông Châu Giang liền có sự di chuyển. Nó điều binh lực phía Đông đến dọc tuyến đường Quảng Cửu, từ bỏ huyện thành Đạm Thủy, nhưng binh lực vốn đặt tại dọc tuyến đường Quảng Cửu nó lại ngầm điều lên tiền tuyến Tăng Thành, tháng Chạp năm cũ, nó đánh mạnh vào Bác La, Bác La lập tức thất thủ, kẻ thù liền tiến dòm ngó Huệ Dương, đồng thời kỵ binh của nó tấn công cướp bóc Thái Vĩ ở thượng nguồn Đông Giang. Huệ Dương chấn động, Độc Cửu Lữ đóng quân phòng thủ thành Huệ Dương giữ vững núi ngoại vi, ngăn cản ý đồ của kẻ thù tiến hành đánh chớp nhoáng vào Huệ Dương để cướp bóc vật tư.

Lúc này, một lượng lớn Hoa kiều vừa thoát khỏi miệng cọp, đang chật cứng trong thành Huệ Dương chờ thuyền đến Lão Long, đột nhiên nghe tin địch binh áp sát biên giới, tình trạng hoảng loạn đó có thể tưởng tượng được. Lúc này, đúng vào trước tết năm cũ, trong các cửa hàng hàng hóa đầy ắp, đều là chuẩn bị làm một cuộc buôn bán náo nhiệt vào dịp cuối năm, bây giờ lại phải vội vàng sơ tán. Lúc này, hàng hóa thương mại bị đình trệ trên các vùng nông thôn dọc đường Huệ Đạm (đây là con đường đã bị phá hoại từ lâu) nhiều không kể xiết, đều rơi vào tình cảnh tiến thoái lưỡng nan, lúc này, sự mất mát về sinh mạng và tài sản nhiều hay ít đều quyết định bởi yếu tố thời gian. Lúc này, mới thấy trận chiến mèo vờn chuột giữa Độc Cửu Lữ và kẻ thù trên Phi Nga Lĩnh phát huy tác dụng rất lớn.

Kẻ thù mất một tuần thời gian, kẻ thù áp sát thành Huệ Dương, Huệ Dương gần như là một thành phố trống rỗng, vật tư chạy sạch, tráng đinh chạy sạch, binh lực kẻ thù không đủ để giữ Huệ Dương lâu, hơn nữa nó cũng không nghĩ như vậy, thế là sau một tuần lưu lại, đốt không ít nhà cửa, giết rất nhiều người già yếu phụ nữ trẻ em không chạy nổi, kẻ thù rút khỏi Huệ Dương, cũng rút khỏi Bác La. Nhân dân chạy nạn tứ tán quay trở về nhà cũ của họ, chỉ còn bốn năm ngày nữa là đến cuối năm cũ. Các quán trà tửu quán khôi phục kinh doanh trước. Mấy nhà trọ chật đến mức nước cũng không lọt qua được. Khách lạ muốn ăn cơm thì trở thành vấn đề. Ra quán không nhất định ăn được gì. Không ra quán tự nấu cơm ư, củi gạo dầu muối đều không nơi nào để mua. Có lẽ cũng là khối không khí lạnh nào đó ghé thăm Huệ Dương nhỉ, mấy ngày đó quả thực lạnh ghê gớm. Thế nhưng đến ngày trừ tịch năm cũ, trật tự cuối cùng cũng khôi phục lại, hàng hóa lại lần lượt được chuyển vào thành, một số tiệm nhỏ bán nhu yếu phẩm và sạp hàng đều mở cửa kinh doanh, trong thành cũ các sạp hàng bán đồ cũ đặc biệt nhiều, người cầm một hai món đồ cũ đi dọc phố chào mời khách gần như còn dày đặc hơn cả trạm gác cảnh sát, hỏi ra, gần như tất cả đều nói là chạy trốn từ Hồng Kông đến.

Những người phụ nữ bán cười cũng xuất hiện trên phố, họ là cùng trở về với các cơ quan, giúp cho thành phố lại một lần nữa gặp kiếp nạn này khôi phục sự phồn vinh. Ống quần rộng, quần dài đến mu bàn chân, áo bó eo, các loại vải lụa đỏ đỏ xanh xanh, vào lúc này, đặc biệt bắt mắt.

Ảnh hưởng của chiến tranh Thái Bình Dương đối với giá cả, ở Huệ Dương lúc đó vẫn là do sự thất thủ lần này mà bộc lộ sự kích thích của nó. Những người trong đầu vẫn không thể quên sáu nguyên tiền quốc tệ đến bảy nguyên có thể đổi được một nguyên tiền cảng nghe xong giá cả lúc đó ở Huệ Dương tổng cảm thấy quá đắt, ví dụ như một chiếc khăn mặt loại trung bình, sáu nguyên đại dương, thì cách tính của anh ta là như thế này: "Sáu nguyên quốc tệ cứ cho nó là tám hào tiền cảng đi, thế nhưng khăn mặt như vậy tám hào tiền cảng chắc chắn có thể mua được ba cái rưỡi!" Thế nhưng người tiểu thương Huệ Dương thật thà chỉ tăng lên một nguyên, mà một nguyên này cũng là để bù đắp tổn thất chạy nạn của anh ta. Có người ước tính: lần thất thủ sáu ngày ở Huệ Dương đó, hai khoản thiệt hại lớn nhất của nhân dân, một là nhà cửa, hai là sức gánh. Mọi người tranh nhau sơ tán tài sản, sức gánh một dặm đường phải hai mươi nguyên. Con số này, từng khiến người Huệ Dương kinh ngạc, cũng giống như hôm nay cho người ở hậu phương nghe thấy cũng chắc chắn sẽ kinh ngạc đến cực độ. Có một chuyện đáng tiện thể nhắc một chút, lúc đó trong thành Huệ Dương ít thấy tờ bạc lớn một trăm nguyên năm mươi nguyên, sử dụng tờ bạc lớn phải chiết khấu tám phần, nguyên nhân là tờ bạc lớn không thể đi đến vùng bị chiếm đóng. Ở Lão Long, tờ bạc lớn mới thông hành không trở ngại.

Lần tấn công Huệ Dương đó của kẻ thù, mục đích là cướp bóc vật tư. Kẻ thù không đạt được mục đích này, thú tính phát tác, liền phóng hỏa đốt nhà giết người bừa bãi. Thiệt hại về nhân mạng của chúng ta lớn hơn thiệt hại về nhà cửa, thi thể đều bị vứt xuống sông, số lượng không thể đếm xuể, có người nói sáu bảy trăm, có người nói hơn một nghìn. Đêm trừ tịch, trên phố lạnh lẽo, ngày mồng một Tết, tiếng pháo cũng chỉ lác đác vài tiếng. Phố phường lạnh lẽo là vì những người chạy nạn ra ngoài vẫn chưa trở về với số lượng lớn, số lượng pháo ít ỏi không phải vì nhân dân sau kiếp nạn có tâm cố ý co cụm lại hạng mục này, mà là vì không mua được pháo. Thực phẩm đã tăng giá, nhưng vật dụng không thể tăng theo. Trên thực tế, lúc đó trong phạm vi tỉnh Quảng Đông, Đông Giang là nơi chi phí sinh hoạt tương đối cao, ví dụ nửa tháng sau sáu bảy người ở Khúc Giang đi quán, có cá có thịt có gà vịt, ăn một bữa no nê, cũng chỉ tốn khoảng ba mươi nguyên, thế nhưng mười lăm ngày trước ở Huệ Dương ba người "uống trà", ăn chút điểm tâm, cũng phải tốn đến tầm mười nguyên. Chỉ có vải vóc và các nhu yếu phẩm khác, Huệ Dương lúc đó còn rẻ hơn Khúc Giang, — ít nhất là gần như vậy, sau này thế nào, thì không biết nữa.

Càng gần đích, lòng càng gấp, đây là tâm trạng thường có của người du lịch, huống hồ là trong lúc chạy nạn, càng huống hồ là kẻ thù tuy đã rút lui, cũng chẳng qua là khôi phục trạng thái ban đầu mà thôi, biết đâu lại có thêm một cuộc tấn công đột ngột, cho nên dù đang dịp cuối năm cũ, biết rõ ông chủ và nhân viên thuyền gỗ đều muốn ăn Tết thoải mái, nhưng nghe nói có thể thuê được thuyền gỗ và có thể khởi hành ngay trong ngày, vẫn cố gắng muốn đi thực hiện.

Lúc đó, thuyền gỗ ở Đông Giang, trên lý thuyết đều trong trạng thái "trưng dụng" — hoặc nói một cách thích hợp hơn, trên thực tế đều trong trạng thái "có thể bị trưng dụng bất cứ lúc nào bất cứ nơi đâu". Để có sự tự do trong hành động, ông chủ thuyền buộc phải tìm một cơ quan, (chỉ cần là cơ quan, lớn nhỏ cũng không thành vấn đề, nhưng tự nhiên, biển hiệu cơ quan lớn dù sao cũng tốt hơn nhỏ,) trước hết "phong" mình lại; đây chính là nói, trên tấm mành tre của khoang thuyền, dán một tờ giấy có in tên cơ quan nào đó, tùy tiện hai dòng chữ to bằng quả óc chó, không ngoài việc thuyền này đã được cơ quan này trưng dụng, "ngưỡng tức tri chiếu" (kính mong biết cho) vân vân, bên dưới tất nhiên vẫn phải đóng một cái dấu quan phòng. Thuyền như vậy sau khi được "phong" liền coi như đã được bảo hiểm, ông chủ thuyền có thể yên tâm chở hàng chở khách, nếu không, không chỉ thuyền rỗng đỗ ở Huệ Dương sẽ đột nhiên bị "kéo đi", thậm chí đầy ắp khách hàng cũng sẽ bị người ta "phong" thật sự, hơn nữa mở ra khỏi Huệ Dương, dọc đường bất cứ nơi nào bất cứ thời gian nào đều ở trong nguy hiểm bị "kéo đi". Tất nhiên điều này quá không "tự do", cho nên, để cầu được "tự do", liền tìm trước một cái "niêm phong" để dán lên.

Điểm "thủ tục" nhỏ nhoi này, trong mắt người phương Tây có lẽ vô cùng kinh ngạc, nhưng ở quốc độ này của chúng ta e là chỉ có mọt sách mới không hiểu cái này. Lúc đó thuyền gỗ dưới sông Huệ Dương vì thế từng chiếc từng chiếc đều bị "phong" về mặt hình thức, người không nắm được mấu chốt thì không thể thuê được.

Năm: "Thuyền sông Hàn"

Chiều ngày trừ tịch, vội vã lên thuyền, chúng tôi đã bao toàn bộ khoang sau. Khoang trước đã chật cứng, nam nữ già trẻ đều có, đều là người chạy nạn. Khoang sau trên "lý thuyết" là không đón thêm khách khác nữa, sau này chứng minh điều này rốt cuộc chẳng qua là "lý thuyết". Khoang sau khá nhỏ, thế mà cũng nhét vào mười bốn người nam nữ lớn nhỏ, thời kỳ thịnh vượng thậm chí mười sáu người, trong đó có một người, là người đến thay ông chủ thuyền tìm "niêm phong", lại một người là bạn của ông ta, ông chủ thuyền ban đầu nói với nhóm khách khoang sau không có khách ngoài, thực ra không tính là nói dối, bởi vì hai vị này tất nhiên không tính là hành khách.

Nếu là ngày nóng, khoang sau nhỏ bé này chen chúc bao nhiêu người như vậy có lẽ còn có thể thấy thoáng đãng hơn chút, đáng tiếc là mùa đông, những người chạy nạn này tuy thân không có vật gì, bởi vì vừa đến Huệ Dương liền gặp cái lạnh chưa từng có trong mấy chục năm, không thể không tạm thời mua chăn bông, việc này một cái, vị trí trong khoang liền không kinh tế, mọi người lại không thể thông suốt chăn đệm cho nhau, thế là mỗi người chiếm thêm vài phần mười của một inch vị trí. Nhớ lại từng thấy trong một cuốn sách lịch sử châu Âu cổ đại một bức tranh, hình vẽ mặt cắt ngang của tàu buôn nô lệ La Mã cổ đại; vị trí bị sử dụng một cách kinh tế đó, thực sự kinh người. Nhưng tàu buôn nô lệ này rốt cuộc vẫn cho mỗi nô lệ quyền nằm ngửa bằng phẳng!

Chủ thuyền nói sáng mai sẽ khởi hành. Sáng mai ấy, là mùng một Tết âm lịch. Ngay cả thói quen ăn tết âm lịch cũng thay đổi trong thời chiến ư? Tất nhiên làm người ta vui mừng, vì có thể đi sớm. Đâu biết mùng một không đi vẫn chưa đủ lạ, thậm chí gần như ngay cả ngày mồng ba cũng muốn ở lại Huệ Dương. Nghe nói ông chủ thuyền quả thực đã lập kế hoạch mùng một Tết khởi hành, bởi vì dừng một ngày, chi tiêu vẫn là của ông ta; mà cuối cùng đành phải kéo đến mồng ba mới đi, là vị tiên sinh tìm "niêm phong" cho ông ta có chút việc riêng chưa xử lý xong mà thôi, thế nhưng điều này lại khổ cho lũ "cá mòi" khoang trước khoang sau, sống sờ sờ chịu thêm hai ngày tội.

Đông Giang thời kỳ cạn nước, từ Huệ Dương đến Lão Long, thuyền gỗ phải đi từ mười đến mười hai ngày, nếu gặp gió thuận, cái đó không nhất định, năm sáu ngày cũng có thể. Nhưng lúc đó đang nhiều gió bắc, mọi người không ôm hy vọng xa vời, chủ thuyền miệng đầy lời nói phải mười hai ngày, đúng, mười hai ngày, hơn bốn mươi người trên thuyền phải qua mười hai ngày, hai trăm tám mươi tám giờ. Thuyền thì sao, mỗi ngày đi khoảng ba dặm đường, mỗi giờ trung bình năm dặm, vì muốn chọn nơi bình an đáng tin cậy để dừng thuyền qua đêm, cho nên mặc dù trời vừa sáng liền khởi hành, lại không thể đi đến trời tối mới dừng, ở giữa phải trừ đi một tiếng đồng hồ thời gian ăn cơm của nhân viên trên thuyền.

Mỗi ngày gánh nặng quá nặng, lại là hai cái bếp lò nhỏ trên thuyền. Thực ra chỉ là lò gió lớn hơn một chút, trong đó một cái hiệu suất còn không cao, chỉ có thể làm chân phụ. Từ sáng sớm, trừ bỏ chủ thuyền không tính, bốn mươi người khách khoang trước khoang sau đó liền chia nhóm sử dụng công cụ nấu cơm nguyên thủy này. Tổng cộng có tới bảy nhóm, khách khoang sau chia hai nhóm ăn chung, nhưng hơn mười người khoang trước lại chia làm năm nhóm, họ vốn là một nhóm, lúc lên thuyền họ tập thể bao khoang trước đó, nhưng đến lúc ăn cơm, họ liền tự mưu tính. Họ như vậy một cái, bếp lò trên thuyền khổ rồi, nhưng họ tự nhiên thuận tiện rồi, — mỗi người bảo lưu tự do, thích ăn tốt hơn thì tốt hơn, thích tiết kiệm thì tiết kiệm, vừa không có tranh chấp anh nhiều tôi ít, cũng tránh được bệnh khẩu thị tâm phi, mà đặc biệt quan trọng, năm đơn vị mỗi nhóm nấu cơm, mỗi người tự chăm sóc tự, cho nên vấn đề phân công công việc hoàn toàn sẽ không xảy ra. Họ là những người thông minh có kinh nghiệm phong phú, biết một số việc có thể ăn chung, một số việc lại không thể. Còn như sự không kinh tế về thời gian và nhân lực, cái đó tính là cái gì! Dù sao trên thuyền không có việc gì mà.

Tuy nhiên ngoài bếp lò ra, nhóm khách khoang sau đó cũng khổ rồi. Bếp ở đuôi thuyền, cho nên những người nấu cơm của năm nhóm đó buộc phải lấy khoang sau làm hành lang, dòng người không dứt, bưng nồi, củi gỗ, rau cải, nước chảy ròng ròng, khói than bay tán loạn bước qua, nhảy qua, đạp qua chen qua đầu gối của nhóm khách khoang sau, đặc biệt là vì những người chủ trì của năm nhóm đó giỏi nhất lợi dụng lao động trẻ em, cho nên dầu mỡ từng giọt từng giọt, làm ướt sũng cả khoang sau một trận tơi bời.

Những vị tiên sinh khoang trước đều có già có trẻ, trong đó một gia đình còn là "ba thế hệ gặp mặt". Tuy ở trong thuyền, mà còn là chạy nạn, là ở một con thuyền phong cách khoang tập thể như vậy, thế nhưng trong "gia đình" của các vị tiên sinh vẫn giữ những quy tắc truyền thống; các ông vẫn là kiểu phong thái nhàn nhã mà uy nghiêm đó, họ ôm đầu gối thanh đàm, hoặc sai bảo vợ con nhỏ của họ chủ trì việc gia chính — cái đó thu nhỏ chỉ còn lại việc nấu cơm, nhưng trên thuyền, trên con thuyền năm nhóm người dùng chung một công cụ nguyên thủy, ở nơi nấu cơm hẹp đến mức không chen nổi ba người, mà đồng thời tất nhiên có ba người trở lên đang hoạt động ở đó — đuôi thuyền, hạng mục gia chính này thực sự đủ khổ. Các ông chỉ vào lúc thuyền ghé bến (ăn trưa hoặc qua đêm), lên bờ đi mua rau cải, đây là lệ duy nhất của họ, nhưng mua rau cải liền bao hàm tính chất "đối ngoại", cho nên cũng vẫn không vi phạm tinh thần truyền thống "nam nữ phân công".

Tuy nhiên điểm đáng khâm phục của mấy vị tiên sinh, còn chưa chỉ dừng lại ở đó. Việc họ chiếm khoang trước này, là dùng danh nghĩa tập thể bao lấy từ phía thuyền, trong số họ tổng cộng có năm đơn vị, — tức năm gia đình, số lượng nhân khẩu mỗi gia đình không bằng nhau, số lượng người già trẻ nhỏ trong nhân khẩu mỗi gia đình cũng không bằng nhau, vì vậy, trong xã hội hiện nay một vấn đề thông thường nhất, cũng nhất định sẽ xảy ra giữa họ, đây chính là làm thế nào phân phối vị trí và chia sẻ tiền thuyền. Rốt cuộc vấn đề của họ giải quyết thế nào — nói cách khác, là lấy số lượng người để tính toán sự phân chia tiền bạc, hay lấy diện tích địa bàn để quyết định số lượng phân chia nhiều ít? Người ngoài cuộc khó mà suy đoán bừa, nhưng nhìn thấy việc họ chia đất mà ở, biên giới nghiêm chỉnh, nước sông không phạm nước giếng, thì không ngại khẳng định họ là chia tổng diện tích khoang trước thành bao nhiêu thước vuông thậm chí bao nhiêu tấc, sau đó theo tấc mà tính giá trị, mỗi người không tranh luận. Đây tất nhiên là cách công bằng nhất, đồng thời cũng là cách có thể tôn trọng tự do của mỗi người nhất, trong thế giới nhỏ của mỗi người, mỗi người có chủ quyền tuyệt đối, bô nhổ đờm làm bô tiểu, giữ gìn cả ngày mới đổ, đây là một trong những việc tối thiểu nhất trong mỗi thế giới nhỏ, mà "gia giáo" tốt lại thể hiện ở chỗ trẻ con biết lễ nghĩa thủ pháp, chuyện vượt giới tuyệt đối không có. Từ điểm này mà nhìn, liền có thể biết "thỏa thuận quân tử" giữa các vị tiên sinh đúng là mọi người có thể tuân thủ nghiêm ngặt về mặt chữ nghĩa, về mặt tinh thần, họ cung cấp "quý ông sống với nhau như con nhím, giữa người với người nhất định phải giữ một khoảng cách nhất định" — phong cách này một bằng chứng thực sự.

Loại thuyền gỗ này là cái gọi là "thuyền sông Hàn", đáy phẳng, bụng rộng, hai đầu nhọn, mà mũi thuyền đặc biệt nhất, đầu nhọn vểnh cao, tính ra "độ dốc" của nó, cao thấp chênh lệch không dưới ba mét. Từ đầu nhọn đến trước đầu khoang trước, dài khoảng một trượng, đây đều thuộc về khu vực mũi thuyền, khu vực này, ở chỗ giao giới khoang trước rộng nhất, khoảng năm thước, từ đây hẹp dần, vểnh và cao dần, đến đầu nhọn, thì chỉ dung chứa một người ngồi, mà cách đầu nhọn bốn thước, có một cái lỗ, thuyền dừng liền dùng sào tre cắm vào lỗ, giống như dùng ghim ghim chuồn chuồn vậy liền ghim thuyền lại trong Đông Giang nước nông. Đi thuyền không dùng chèo, cũng không dùng mái chèo, mà dùng sào, bốn người hoặc sáu người, chia hai nhóm đi qua đi lại chống trên mũi thuyền, sào dài hơn một trượng, làm bằng gỗ cứng, hình dáng thực sự như mái chèo cán dài, chỉ có phần dẹt dưới đáy chỉ rộng hơn ba tấc, nếu dùng để bơi thì sợ không có lực. Lúc chống, lấy sào vào trong nước, bả vai chống vào cán hình chữ công làm tay cầm phía trên sào, từ đầu nhọn vểnh cao của mũi thuyền đi xuống dưới, đi dần thân mình dần cúi xuống, khi gần đến khoang trước, cũng tức là khi một đơn vị chống hoàn thành, đó đơn giản là chống vào cái sào đó dùng sức mà bò, sự vất vả có thể tưởng tượng được. Người chống sào nếu là bốn người, liền chia hai nhóm, liệt hàng trái phải, hai người mỗi nhóm đi qua đi lại, và phối hợp với người đối nhóm, nếu là sáu người, cũng chia hai nhóm, cũng liệt hàng trái phải, mà hành động đi qua đi lại của mỗi người nhóm trái phải cũng nhất định phải phối hợp với đối nhóm. Khi công việc căng thẳng, chỉ thấy trên mũi thuyền vểnh cao dài trượng đó, các thuyền phu đi qua đi lại lên xuống rành mạch như rất hỗn loạn, nhưng thực ra hành động của mỗi người họ đều có sự phối hợp, cho nên thuyền có thể ổn định tiến về phía trước.

Hạng mục công việc này, nhìn một cái liền biết rất vất vả, cho nên thường thường chống một chặng, liền phải đổi ca, một con thuyền chuẩn bị sáu thuyền phu thường thường chỉ có bốn người có thể chống, vì phải để lại hai người làm bổ sung khi luân phiên đổi ca. Nếu sáu người cùng lên ngựa, thì chỉ đành chống một chặng nghỉ một chặng thôi. Thượng nguồn mỗi giờ chỉ có thể đi năm dặm, thuyền phu mỗi ngày phải ăn bốn bữa cơm, ông chủ thuyền nếu không mang theo chút hàng hóa, kiêm làm kinh doanh, ngoài chi tiêu ra, liền không có lợi.

Đông Giang thời kỳ cạn nước đi thuyền, người cầm lái không phải là người trong nghề thì không được, phải quen thuộc "hàng tuyến", mới không bị mắc cạn trên bãi ngầm giữa sông. Mặt sông nhìn bề ngoài vô cùng rộng lớn, thường thường chỉ có một con đường nhỏ hẹp có thể cung cấp cho thuyền gỗ đi lại an toàn, nếu đụng phải liền sẽ mắc cạn, đáy thuyền bị sỏi cát dính chặt, tiến thoái lưỡng nan, lúc đó chỉ có cách giảm tải trọng của thuyền, thuê người xuống nước nhấc thuyền lên, mới có thể thoát hiểm. Lúc dùng sức người chống, người cầm lái vẫn đang làm việc, nguyên nhân chính là ở chỗ thuyền phải tìm đường tiến lên, mà con đường này chỉ người lái thuyền quen thuộc.

Trên đường Đông Giang, thỉnh thoảng có thổ phỉ cướp bóc thương khách. Sấu Cẩu Lũng, cách Huệ Dương tám mươi dặm, từng là nơi lui tới của những kẻ cướp bóc chắn sông đó, sau khi được Độc Cửu Lữ càn quét mạnh, mới khá hơn chút, thế nhưng thuyền gia nếu không phải bất đắc dĩ, nhất định không đỗ ở Sấu Cẩu Lũng qua đêm. Ngày mồng bốn Tết âm lịch, lúc sáng sớm khởi hành từ Thủy Khẩu, mười giờ ba mươi đến Hoành Lịch,Thủy Khẩu đến Hoành Lịch chỉ hai mươi dặm, mười hai giờ khởi hành từ Hoành Lịch, gió bắc rất mạnh, ba mươi dặm đến Sấu Cẩu Lũng, trời đã tối, thế là đành phải ký bạc tại nơi này. Lúc đó có ba thuyền cùng đi, chủ thuyền mời khách ra tiền góp chung, cho người canh gác trên bờ làm tiền quà sáng, thế là mỗi khách ra một nguyên. Tối hôm đó, bình an vô sự. Trên bờ rốt cuộc có người canh gác hay không, không được biết, nhưng chủ thuyền và phần lớn nhân viên của ba con thuyền tối đó đúng là vất vả thức suốt đêm, nhưng không phải canh gác, mà là đánh bạc, có lẽ là mượn đánh bạc để phòng trộm, bởi vì chỉ có đánh bạc mới có thể làm cho họ thức suốt đêm. Lần này mở đầu, về sau giống như bị nghiện, sau bữa tối, sau khi tắm rửa, khách đều ngủ cả, chủ thuyền và nhân viên của ba con thuyền liền tập trung trên một con thuyền đánh bạc, cơn gió cờ bạc này, sau khi qua Hà Nguyên, mới bình ổn lại.

Từ Huệ Dương đến Quan Âm Các, khoảng một trăm ba mươi dặm, lúc kẻ thù phạm Huệ Dương, Hoành Lịch rất căng thẳng, những người chạy nạn cũng như hàng hóa sơ tán đều lấy Quan Âm Các làm điểm bắt đầu an toàn, nếu qua Quan Âm Các, liền không có việc gì rồi. Lý thuyết này, không biết từ đâu mà có, nhưng nếu xét theo thước đo an toàn thông thường, dưới Quan Âm Các, địa phương hoang vắng, dọc đường cách ba bốn mươi dặm mới có một thôn trấn nhỏ, cũng không có quân đóng, tất nhiên mức độ an toàn là hữu hạn. Trên Quan Âm Các, từng bước náo nhiệt hẳn lên, thôn trấn nhiều rồi, cách nhau gần hơn, trạng thái trị an tự nhiên tốt hơn nhiều, hơn nữa theo lời chủ thuyền, từ sau đó đường thủy cũng bằng phẳng hơn, không giống như dưới Quan Âm Các nhiều bãi ngầm và dòng nước chảy xiết như vậy. Nơi đầu tiên xuất hiện trạm chiêu đãi của Ủy ban Cứu tế Trung ương chiêu đãi Hoa kiều về nước, chính là Quan Âm Các.

Sáu: Lão Long

Lão Long, đích thực là một tay trọc phú. Thị trấn nhỏ vô danh này, trước chiến tranh Thái Bình Dương, khi Sa Ngư Dũng vẫn còn là "cảng tự do", trở thành thiên đường của thương nhân buôn lậu. Mà sự phồn vinh của Lão Long, ý nghĩa của nó còn hơn thế nữa.

Ngoài một con đường xe hơi xuyên qua tâm, phần còn lại toàn là những con phố cũ kỹ chật hẹp. Không có một nhà trọ sạch sẽ, cũng không có cửa hiệu nhà cao cửa rộng, toàn trấn chỉ có ba bốn tiệm cắt tóc, sự giản lậu của nó cũng không gì sánh bằng; thế nhưng, đừng xem thường thị trấn nhỏ bề ngoài không bắt mắt này, những cửa tiệm mái thấp của nó đơn giản treo một tấm bảng gỗ nhỏ hiệu này hoặc hiệu nọ, lượng tiền ra vào mỗi ngày, mười vạn tám vạn không tính là nhiều. Xin chú ý, đây vẫn là lúc sáu bảy người ở Khúc Giang tốn hơn ba mươi nguyên có thể ăn một tiệc. Nếu so sánh với Hành Dương và Liễu Châu ở hai đầu tuyến đường Tương Quế, thế thì, Lão Long tự nhiên không tránh khỏi như tiểu vu kiến đại vu (múa rìu qua mắt thợ), thế nhưng, trong số những thị trấn "phất lên" sau kháng chiến, Lão Long tổng cộng nên được coi là một trong năm vị trí đứng đầu.

Phạm vi hoạt động thương mại ở đây, nếu muốn liệt kê danh sách, có thể thành một cuốn sách nhỏ. Có người nói đùa, ở đây cái gì cũng có giao dịch, trừ người chết. Nhưng tất cả các vụ mua bán ở đây, việc nó vì tiêu thụ tại chỗ và vì những nhà mạo hiểm lưu động tại địa phương mà thiết lập, thì chỉ có hai hạng mục: tửu quán cơm và gái bán hoa ngầm. Mà cả hai thứ này, đều không chú trọng hình thức. Trong bầu không khí "chủ nghĩa hiện thực" cuồng phát tài, sự theo đuổi hai việc ăn uống sắc dục cũng khá nguyên thủy. Mà điều này, hoàn thành tính cách trọc phú của Lão Long này.

Cách Huệ Dương ba mươi dặm ở một cửa hàng tạp hóa hướng ra ngoài dán một cặp câu đối giấy đỏ, vế trên là "mục hạ nhất ngôn vi định", vế dưới là "tảo vãn thời giá bất đồng". Lúc đó nhìn thấy, khá là cảnh tỉnh. Đến tận Lão Long, nghe ngóng giá xe đến Khúc Giang, lúc này mới biết hai câu này nếu để hình dung thị trường vé xe Lão Long, thực sự không còn gì chính xác hơn. Từ Lão Long đến Khúc Giang, có xe khách định kỳ của cục đường bộ không, tôi không rõ lắm, nhưng trên thực tế, ở Lão Long dự định đi Khúc Giang, bạn đi nghe ngóng xe, tuyệt đối sẽ không nghe thấy có xe khách đường bộ (bây giờ thế nào, tôi không biết), cho nên dù có giá chính thức của quan, trên thực tế chỉ đủ để chuẩn bị tham khảo mà thôi. Lão Long có không ít cò vé, hoạt động khắp nơi, khứu giác đặc biệt nhạy, lúc bạn đang ngẩng đầu do dự trên phố, họ liền sẽ lách người vào chèo kéo nói: Đi Khúc Giang ư? Có vé, xe đỉnh của đỉnh! Thế là anh ta liền sẽ dẫn bạn đi xem xe, thương lượng giá cả. Ý nghĩa của "tảo vãn thời giá bất đồng" lúc này bạn liền thực sự nếm trải được. Bởi vì hôm nay có bao nhiêu xe xuất phát, có bao nhiêu khách muốn đi, liền quyết định sự lên xuống của giá cả. Các cò vé đối với hôm nay có bao nhiêu xe xuất phát, tự nhiên có thể biết, mà đối với số lượng khách thì vì họ thông tin qua lại trong nhóm nên cũng có thể ước tính không chênh lệch bao nhiêu. Ngoài ra, xe tốt xấu, mới cũ, cũng tham gia vào việc quyết định giá cao thấp. Nhưng trên đầu này, các cò vé rất biết chơi trò. Thường thường bạn xem định là xe nào, chép số hiệu, mà tạm thời thì xe đó không có, hoặc nói là hôm nay không chạy, lúc đó, bạn phát cáu với cò vé cũng vô ích, anh ta sẽ dụ dỗ bạn đi ngồi một chiếc xe khác, hôm nay vẫn có thể xuất phát, hoặc, bạn chờ đợi ngày mai không thể biết được, khách thường không muốn chờ, liền đành phải miễn cưỡng.

Các cò vé thực hiện một vụ mua bán, lấy của khách hoa hồng một phần mười hoặc không đến một phần mười, cái này ngoài giá vé ra, cũng là tạm thời thương lượng. Giá vé, cò vé không qua tay, cho nên khách hàng dù có tổn thất cũng không qua là thoải mái và thời gian mà thôi. Còn như cò vé lấy của tài xế bao nhiêu hoa hồng, cái đó liền phải xem tâm trạng của tiên sinh tài xế.

Tháng 2 năm 1943. Trùng Khánh.

〔Phụ ký〕 Đây là tập tạp bút đầu tiên tôi viết trong khoảng năm 1942 — 44 về việc du kích đội Đông Giang phụng mệnh Đảng Trung ương cứu viện một, hai nghìn (có người nói hai, ba nghìn) văn nhân bị kẹt ở Hồng Kông. Trước đó, tức là năm 42, tôi đã viết hai truyện ngắn, cũng thuộc cùng đề tài. Sau này (khoảng năm 1945 hoặc muộn hơn), tôi lại viết những trải nghiệm của mình khoảng mười ngày trước khi rời Hồng Kông trong thời chiến và sau chiến tranh thành "Một trang cuộc sống" (tháng 3 năm 1947 Thượng Hải Tân Quần xuất bản xã có ấn bản riêng), mà vào giao thời hè thu năm 1948 (lúc đó tôi ở Hồng Kông) mới có thời gian viết khá chi tiết về quá trình dưới sự bảo vệ của du kích đội Đông Giang đã thoát khỏi vùng bị chiếm đóng đến Huệ Dương như thế nào, khi xuất bản cũng đề là "Một trang cuộc sống". "Ghi chép thoát hiểm" ghi lại, có phần cực nhỏ có thể tham khảo với đoạn một, hai của bài này. Từ đoạn ba của bài này trở đi, ghi lại những điều tai nghe mắt thấy từ Huệ Dương đến Lão Long, mà từ lúc thoát hiểm ở Hồng Kông đến hậu phương Quế Lâm lúc bấy giờ, trong toàn bộ chặng đường này, những gì bài này ghi lại, thực sự thuộc về giai đoạn cuối cùng, cho nên tuy thời gian viết sớm nhất, bây giờ lại không thể không biên soạn nó ở phía sau "Ghi chép thoát hiểm". Đặc biệt xin nêu rõ.

Ngày 14 tháng 11 năm 1958. Mao Thuẫn ghi tại Bắc Kinh.