Cùng đến với gánh xiếc trong "Hương thị" là những "khách hàng giống dâu".

Tại sao lại gọi là "khách" nhỉ? Bọn trẻ trong đám nghịch ngợm âm thầm bàn tán. Chúng mở to đôi mắt nhỏ, nấp sau lưng người lớn, nhìn những vị "khách" này như đang xem diễn trò. Lời họ nói không nghe hiểu nổi; toàn là giọng vùng khác. Trang phục cũng có chút chướng mắt: họ phần lớn mặc một chiếc áo vải lam thô, bảo là trường sam thì quá ngắn, bảo là mã quái lại quá dài, loại áo mà trong trấn không ai mặc; họ còn có loại áo không tay bằng vải lam thô, thân dài lại rộng, trông rất dày, túi đầy khắp người; người lớn tuổi hơn thì đi một đôi giày vải thô, mặt giày nông, đế kép, phối với vớ vải trắng, ống quần nhét vào trong cổ vớ. Trong trấn chỉ có mấy lão hòa thượng mới ăn mặc như thế.

Họ bán "giống dâu". "Giống dâu" là gì, bọn trẻ cũng hơi hiểu. Đó là những cây dâu nhỏ xíu, cây dâu lớn thì có quả dâu. Bọn trẻ phần lớn đều đã từng leo lên cây dâu lớn, chúng chẳng màng tới mấy thứ nhỏ xíu xấu xí này, nhưng chúng vẫn chào đón những "khách hàng giống dâu" ngoại lai này, vì "khách hàng giống dâu" đến thì "Hương thị" cũng sắp tới, thuyền của gánh hát và thuyền chở giống dâu thường đỗ cùng một chỗ.

Cũng giống như người làm xiếc phải chọn chỗ diễn trước, "khách hàng giống dâu" cũng thuê sẵn một hai căn phòng trống của người trong trấn, bày hàng ra. Giống dâu của họ thật là nhiều loại! Cao bằng người, phân hai nhánh, thường là từng cây đặt rời nhau, đứng thẳng dựa vào tường, ví như những chàng thanh niên đã có thể tự lập. Cao gần bằng nhưng trên đầu không có hai nhánh, thì bốn cây hoặc sáu cây gộp thành một nhóm, và là nằm trên mặt đất; chúng nối đầu chạm chân, xếp chồng lên nhau thành từng nhóm cao đến tận hiên nhà. Chúng là "anh hai" trong gia đình giống dâu. Còn có anh ba, anh tư, anh năm... đương nhiên chỉ có phận nằm trên nền đất xếp thành "chồng người", thường là hai mươi cây, ba mươi cây, thậm chí năm mươi cây buộc thành một nhóm.

Đám "em út" cuối cùng thì có đến trăm cây bó chặt thành một chùm. Nhìn từ xa, bạn sẽ luôn tưởng đó là một chiếc chổi. "Khách hàng giống dâu" cũng coi chúng như chổi, cứ tùy tiện vứt bên cạnh ngưỡng cửa.

Đôi khi, chỗ ngưỡng cửa người đông đúc, nào là chân đi dép cỏ, chân trần, hay thậm chí chính đôi giày vải đế kép của "khách hàng giống dâu", có lẽ sẽ dẫm lên bộ rễ nhỏ xíu như chòm râu dài của đám "em út". Có lúc gặp ngày trời nắng đẹp, ánh mặt trời chiếu vào trong phòng, "khách hàng giống dâu" phải tưới chút nước lên rễ của đám "anh cả" hoặc lấy chiếu cói che lên người chúng; nhưng đám "em út" ở ngưỡng cửa thì không được hưởng cái phúc đó. Vị "khách" nào chăm chỉ lắm thì cách một ngày đem chúng ra sông nhúng nước một lát là cùng. Vì giá của đám "em út" trăm cây một bó còn chẳng bằng một phần nhỏ giá của một cây "anh cả" ấy chứ!

Người nhà quê đi chơi "Hương thị" chính là đối tượng mua bán của "khách hàng giống dâu".

Người nhà quê bao giờ cũng phải xem trước những cây "anh cả" cao bằng người, phân hai nhánh, đứng thưa thớt dựa vào tường. Họ như thể đang "xem mặt nàng dâu", ngắm đi ngắm lại, hỏi giá tiền, sờ túi tiền của mình, trả giá, rồi lại sờ túi tiền của mình.

Những cây "anh cả" phân hai nhánh đều là loại đã được "ghép", ví như cô gái lớn đã phát triển hoàn thiện; trồng xuống đất, nhiều nhất hai năm là cho bạn lá dâu rất tốt. Đám tiểu đệ từ "anh hai" trở xuống, dù vóc dáng có gần bằng "anh cả", nhưng thiên tư lại kém xa. Chúng trồng xuống đất, năm thứ hai vẫn phải "ghép"; nếu không "ghép", lớn lên sẽ là dâu dại, lá vừa nhỏ vừa gầy, không thể làm thức ăn cho tằm. Sau khi "ghép" xong, vẫn phải đợi ba bốn năm, — có khi phải năm năm như vậy, mới ra lá, mới giống một cây dâu.

Thế nhưng khi người nhà quê trả giá xong, sờ túi tiền của mình, tính tới tính lui vẫn không đủ tiền lấy "anh cả", thì đành phải mua "anh hai", "anh ba" vậy. Việc này ví như "đón" một cô bé tám chín mười tuổi về làm "vợ lẽ", lúc nào có thể sinh con trai, đếm đầu ngón tay là tính ra được. Chỉ có đám "em út" ở ngưỡng cửa kia, chẳng ai lại đặc biệt để mắt tới nhìn. Người nhà quê sau khi đã xem hết "anh hai", "anh ba", hỏi giá và trả giá xong, có lẽ vô tình hay hữu ý cầm đám "em út" như chổi kia lên nhìn một cái, nhưng chỉ nhìn một cái rồi lại đặt xuống. Chẳng phải sao, để chăm sóc những cây "em út" này đến mức có thể dùng được vào việc chính, ít nhất cũng phải mười năm! Ai có được sự kiên nhẫn ấy chứ? Dù có kiên nhẫn, ai lại có mảnh đất trống nào để đó mười năm rồi mới thu lợi đâu!

Có đôi khi, trả giá kì kèo mãi nửa ngày, thấy giao dịch sắp không thành, "khách hàng giống dâu" gãi gãi đầu, sẽ cầm đám "em út" như chổi bên ngưỡng cửa ném trước mặt người nhà quê mà nói: "Thôi được rồi, bó này coi như hàng khuyến mãi vậy!" Người nhà quê cũng vuốt cằm, dùng đôi chân đi dép cỏ khều khều bộ rễ nhỏ như chòm râu của đám "em út". Giao dịch thành công. Người nhà quê vác hai ba nhóm "anh hai" hoặc "anh ba", tay xách đám "em út" như chổi.

"Em út" thường cứ như thế mà theo về nhà quê giống như "nha đầu hồi môn".

Người đặc biệt đi mua "em út" về trồng, e là chỉ có Hoàng Tài Phát.

Hắn là người biết tính "bàn tính xa". Khi vợ hắn sinh đứa con thứ hai, hắn đã đến nhà nuôi trẻ trong trấn "bế" một cô bé tám tháng tuổi về làm vợ cho đứa con trai ba tuổi của hắn. Hắn mua đám giống dâu thuộc hàng "em út" đó, cũng cùng một "chính sách" như việc "bế" cô bé vợ lẽ tám tháng tuổi về. Hắn có một mảnh đất, nghe nói là dùng đã cằn cỗi, nhất định phải để nó nghỉ ngơi mới được; hắn bỏ ra ba hào tiền mua hai bó giống dâu "em út" về, rồi trồng trên mảnh đất đó.

Vậy là trồng dày đặc kín cả đất, tổng cộng có hơn hai trăm bốn mươi cây. Mùa đông năm đó bị chết rét mất một phần nhỏ. Mùa xuân năm thứ hai, hắn cũng nhận được một bó "hồi môn", thế là lại bù đủ số lượng của năm trước. Đến năm thứ tư, hắn thuê người đến "ghép"; lúc đó cô vợ lẽ của hắn cũng đã biết hái rau dại rồi. Sau khi cây dâu nhỏ "ghép" xong, chỉ còn lại hơn một trăm cây là trông ra dáng, tuy nhiên Hoàng Tài Phát đã thỏa mãn. Mảnh đất này của hắn nhiều nhất cũng chỉ nhét nổi hơn trăm cây dâu lớn.

Nhưng đó là chuyện cũ của mười năm trước. Còn bây giờ, vườn dâu mới của Hoàng Tài Phát đã cho lá hai lần rồi. Đủ cho một "giống tằm" ăn. Cô vợ lẽ của Hoàng Tài Phát cũng đã lớn thành cô gái lớn, biết đâu trong bụng đã có con trai.

Cô bé tám tháng tuổi lớn thành người, ngược lại còn không biết không hay chẳng phải lo nghĩ bao nhiêu. Giống dâu nhỏ xíu thế kia mà trồng được lớn như vậy, thì lại khác. Hoàng Tài Phát sẽ kể vanh vách cho bạn nghe: mười mấy năm nay, hắn đã đổ bao nhiêu tâm huyết vào những cây dâu nhỏ đó; không chỉ là tâm huyết, mà còn tốn tiền nữa! Hắn có hai lần mua bùn sông về bồi bổ cho mảnh đất đã cằn cỗi này. Mười năm nay, hắn và hai đứa con trai luân phiên nhau vào trấn gánh nước đổi lấy tro cho người ta, gần như tất cả đều dùng vào mảnh đất dâu này.

Giờ thì tốt rồi, vườn dâu mới giống như một người phụ nữ khỏe mạnh, năm ngoái đã cho hắn ba bốn mươi gánh lá, chỉ tiếc là giá kén quá rẻ, giá lá còn rẻ đến mức không nói nổi.

Đây là chuyện của năm lính Nhật đánh Thượng Hải.

Năm đó, hàng xóm của Hoàng Tài Phát là Lý Lão Tứ nuôi tằm thua lỗ, nổi giận chặt bỏ hơn mười cây dâu già, để trống đất ra cải tạo trồng thuốc phiện. Dù là dâu của người khác, Hoàng Tài Phát nhìn cũng rất xót xa. Hắn đương nhiên biết thuốc phiện một gánh bán được giá cũng có hai ba chục đồng, điều này thật không thể so sánh với giá lá một đồng ba gánh được. Tuy nhiên, hắn nhìn cây dâu tốt lành bị chặt làm củi đốt, không nhịn được mà cứ liên tục nói: "Tội lỗi! Tội lỗi!"

Liên tiếp lại một năm "tằm chín", khi ấy, vườn dâu mới của Hoàng Tài Phát lại trở thành "nguồn sống" của hắn: người ta phải mua lá đắt cho tằm ăn, nhà họ Hoàng là tự ăn tự nuôi. Nhưng kén bán không được giá, Hoàng Tài Phát chỉ hòa vốn là cùng.

"Sớm biết thế này, tự mình không nuôi tằm, đem bán lá, thì tốt biết bao!" Hoàng Tài Phát hối hận vô cùng; khoản lỗ này, tính đi tính lại vẫn không tính ra.

Năm sau hắn quyết tâm không nuôi tằm nữa, chỉ chăm chăm muốn bán lá. Thế nhưng thật quái lạ, giá lá ngay từ đầu đã rẻ đến mức không nói nổi. Một ngôi làng có bốn năm mươi hộ gia đình, chỉ có năm sáu hộ nuôi tằm, mà còn là tự mình có lá. Làng bên cũng như vậy. "Hiệu lá" ở trong trấn là cơ quan tổng quản "mua" "bán" lá dâu trong phạm vi chu vi hai ba trăm dặm, nhưng năm đó lại gọi là "có cân không chợ". Ban đầu lúc một đồng hai gánh, Hoàng Tài Phát không nỡ bán, sau này tụt xuống một đồng bốn gánh, Hoàng Tài Phát muốn bán cũng không đẩy đi được.

"Bàn tính như ý" hơn mười năm nay một sớm bị lật nhào!

Nếu lấy vườn dâu này cải tạo trồng thuốc phiện, một năm sẽ được bao nhiêu lợi ích nhỉ? Bốn gánh thu hoạch chắc là có chứ? Một gánh chỉ tính hai mươi đồng thôi, cũng được chừng ấy... Hoàng Tài Phát thường xuyên quay cuồng với ý nghĩ đó. Cứ hễ rảnh rỗi là hắn lại đi tuần tra vườn dâu mới của mình. Hắn như một gã thu tô thuế đáng ghét nhất, cố tình bới móc những cây dâu mới đó. Hắn lay động thân mình thấp bé của từng cây dâu, hắn nhìn kỹ xem trên lớp vỏ nhăn nheo kia có sâu đục hay không; cuối cùng hắn chỉ biết lắc đầu thở dài. Những cây dâu mới đang độ tráng niên này chẳng có lấy một chút "dấu hiệu suy tàn" nào! Nếu chúng có chút "dấu hiệu suy tàn", ý định cải tạo trồng thuốc phiện của Hoàng Tài Phát đã được quyết định rồi.

Hắn vừa hận những cây dâu mới này, lại vừa yêu những cây dâu mới này. Hắn nhìn những cây dâu mới không đổi ra được tiền này, thực sự còn tức giận hơn cả việc một cô vợ lẽ nuôi lớn đến mười tám mười chín tuổi bỏ trốn!

Vả lại tình cảnh bây giờ của hắn cũng không bằng mười năm trước. Mười năm trước hắn còn có thể "để không" mảnh đất này, đợi nó qua mười năm mới sinh lợi. Bây giờ hắn lại không đợi nổi. Hắn đã mắc nợ, hắn cần tiền để nộp tô nộp thuế mà!

Thế nhưng địa bàn của thuốc phiện trong làng lại ngày một mở rộng. Đến khi Hoàng Tài Phát một khi đã hạ quyết tâm, thì giá thuốc phiện liệu có rẻ đến mức không nói nổi nữa không? Tuy nhiên Hoàng Tài Phát không nghĩ xa được đến thế. Nếu hắn có thể nghĩ xa được đến thế, hắn sẽ biết, bây giờ dù có bất kỳ thủ thuật khéo léo nào, cũng không thể "cầm cự" ① cuộc sống của hắn tiếp được nữa.

Cuối cùng còn phải nói thêm một câu: "thân gia" như Hoàng Tài Phát, trong làng là đứng hàng đầu hàng nhì.

① "Băng bổ" (bēng bǔ): Phương ngôn vùng Giang Chiết. Ý nói miễn cưỡng duy trì.