Ở Thượng Hải lăn lộn hơn mười năm, vậy mà tôi chưa từng được mục sở thị phong cảnh Thượng Hải đêm giao thừa âm lịch. Nguyên cớ là gì, chính tôi cũng chẳng nhớ nổi; đại khái cũng không ngoài ba lý do: "trời mưa", "người lười", "việc bận".

Năm ngoái, —— năm Dân Quốc thứ hai mươi hai, tức năm Quý Dậu, năm một nghìn chín trăm ba mươi ba dương lịch, đúng dịp tôi "có nhàn", "trời đẹp", lại vừa khỏi trận ốm nhẹ một tuần nên muốn ra ngoài đi dạo, thế là ba ngày trước "đêm giao thừa", tôi cứ hay nói "năm nay nhất định phải ra ngoài xem sao".

Thời tiết rất đẹp. Kể từ đêm mười tám (tất nhiên là lịch cũ) mưa vài hạt, trời cứ nắng ráo mãi. Ấy là ngày mười tám "lịch cũ", tôi cam đoan không sai. Vì đúng ngày này, tôi đến nhà một người thân "ăn cơm tất niên". Hôm ấy trời rất ấm, tôi không ngờ nhà người thân vẫn còn bật "máy sưởi", chẳng chuẩn bị gì mà cứ thế đi, kết quả là cởi áo sườn xám ra vẫn mồ hôi nhễ nhại. Khi đó có một người đồng hương bảo tôi: "Thời tiết ấm quá, đông hành xuân lệnh - lệnh mùa xuân! Phải có một trận tuyết tháng Chạp mới tốt!"

Dường như trời chiều lòng người, hôm sau quả nhiên lạnh hơn một chút. Nhưng sau đó, mỗi ngày một vầng thái dương tươi đẹp lại sưởi ấm "thành phố Thượng Hải" ngày càng ấm áp; đến "đêm giao thừa" lịch cũ, khí hậu đúng là thời điểm "đi tảo mộ" rồi.

Mà trong mấy ngày này, giá thị trường công trái phiếu kho cũng tăng lên mỗi ngày, hệt như cột thủy ngân của nhiệt kế vậy.

Buổi sáng ngày "đêm giao thừa", nghe một người bạn trong giới kinh doanh nói: "Các cửa hàng ở đường Nam Kinh, ít nhất bốn năm mươi nhà không qua nổi cửa ải cuối năm, chỉ riêng tiền thuê nhà đã nợ hơn nửa năm, chủ nhà phía bên kia yêu cầu cảnh sát niêm phong, nhưng vẫn chưa giải quyết được."

"Đây chính là ví dụ thực tế cho câu nói mà báo chí thường gọi là thị trường suy thoái sao?" Tôi thầm nghĩ như vậy. Thế nhưng mở "số đặc biệt" của các tờ báo trong "kỳ đình bản" ra xem, chỉ thấy quảng cáo phim rạp kín mít cả mặt báo, dùng hết thảy những từ ngữ phóng đại, kích thích, dụ hoặc để đấu phép với nhau.

Cảnh tượng cửa tiệm phá sản từng thấy trước kia lại thoáng hiện trước mắt tôi. Trong dãy cửa hàng vai kề vai, bỗng nhiên có một nhà đóng chặt cửa sắt, giống như một con mắt bị mù trên con đường lắm mắt ấy; tờ giấy đỏ nhỏ ghi tám chữ là "thanh lý sổ sách, tạm ngừng kinh doanh"; dán chằng chịt ngang dọc là các "phiếu đòi nợ" (1) của khách hàng; mà thứ đập vào mắt nhất là niêm phong của tòa án địa phương - một dấu chéo lớn.

(1) "Phiếu đòi nợ": Sau khi thương hiệu phá sản, chủ nợ đòi không được tiền, dán giấy đòi nợ lên cửa nhà đối phương.

Chẳng lẽ trên đường Nam Kinh phồn hoa lại sắp xuất hiện bốn năm mươi con mắt mù quái dị thế này? Thế là tôi càng cảm thấy cần phải đi xem Thượng Hải "đêm giao thừa".

Chín giờ tối, nhóm năm người chúng tôi xuất phát. Thời tiết quả thật là "lý tưởng". Mặc dù lúc trời sắp tối có lác đác vài giọt mưa phùn, nhưng lúc này thì đến gió cũng không có, người không sợ lạnh hoàn toàn có thể mặc áo kép.

Vừa bước ra khỏi cửa ngõ, ba bốn chiếc xe kéo đã vây lấy, phu xe nào cũng như khách quen, hạ càng xe xuống, vỗ vỗ đệm ngồi, hét lên hỗn loạn: "Đi đây này!" Chúng tôi lại đâm ra do dự. Ban đầu chúng tôi không định đi xe kéo. Nhưng đội dự bị của xe kéo lại nghe tiếng kéo đến, lại ba bốn chiếc bay đến trước mặt chúng tôi. Hơn nữa dường như trong mọi góc tối đều có xe kéo mai phục, đang vội vã xuất kích. Trận hình tròn của xe kéo đã vây kín nhóm năm người chúng tôi!

"Hay là đi xe kéo trước, xuyên qua phố XX, đến ngã tư đường XX rồi đi xe điện, thế nào?" Tôi đề nghị với bạn đồng hành.

"Đến ngã tư XX à? Một hào tám!" Một trong số phu xe nói (2).

(2) Một hào tám: tiếng Thượng Hải. Nghĩa là một hào bạc.

"Hai trăm đồng!" Chúng tôi vừa nói, vừa chuẩn bị "phá vây".

"Một hào tám! Đêm ba mươi rồi, xuề xòa đi."

Đây là giọng điệu của kiểu "thương lượng tình cảm" đó. Hơn nữa khoảng cách giữa hai bên cũng chẳng hơn kém nhau ba bốn xu. Thế là trong tiếng "xuề xòa" của cả hai bên, người lên xe, kẻ kéo xe cũng bắt đầu cất bước.

Phu xe kéo tôi không phải giọng Giang Bắc như thường lệ. Anh ta vừa chạy vừa nói: "Năm nay không tốt... Đêm giao thừa những năm trước, muốn thuê xe cũng không thuê được... Đâu giống năm nay, góc cua nào cũng có mấy chiếc xe trống đợi khách."

Vừa nói vừa đến một góc cua, tôi chú ý nhìn kỹ, quả nhiên có mấy chiếc xe trống, phu xe đều vươn dài cái cổ ra "kiếm ăn".

"Những năm cuối năm trước một ngày làm được bao nhiêu tiền?" Tôi hỏi to. Thực ra tôi chẳng cần phải hỏi to. Bởi vì cửa ngõ con phố XX này lạnh lẽo, chẳng hề nhộn nhịp vì là "đêm giao thừa".

"Ồ - năm trước khi đánh nhau ấy hả? Cứ kéo đại thôi, cũng được một đồng tiền vào túi..."

"Vậy năm nay thì sao?"

"Vận may tốt thì còn được một đồng; không tốt thì năm sáu hào... Năm sáu hào bạc thì làm được cái gì? ... Nhìn xem, cuối năm rồi mà giá ngoại tệ lại tăng lên tận hai ngàn tám trăm đấy!"

"Ồ..." Tôi đáp một tiếng, mắt nhìn tiệm bán thuốc lá bên đường, lòng lại nghĩ đến bà vợ họ Thái hàng xóm. Bà này chuyện gì cũng tinh ranh, một tháng trước, khi giá ngoại tệ là hai ngàn bảy, bà ấy đã đổi vào một lượng lớn tiền đồng, vì kinh nghiệm bảo bà rằng, cứ đến cuối năm là giá ngoại tệ nhất định sẽ giảm; thế mà năm nay "công cuộc đầu cơ" nhỏ nhoi này của bà đã thất bại, sáng nay tôi còn nghe bà ấy mắng tiệm thuốc lá là "khốn kiếp".

"Năm nay không tốt!" Phu xe kéo tôi lại thở dài nói: "Một ngày kéo được năm sáu hào, còn lại hai bàn tay trắng, đồ tết chẳng mua nổi thứ gì... Không giống như đang đón tết!"

Đường XX đã ở phía trước. Chiếc xe đầu tiên trong nhóm năm người chúng tôi đã dừng lại. Lúc trả tiền, tôi chú ý nhìn phu xe kéo mình một cái. Anh ta là một thanh niên tráng kiện tầm hai mươi mấy tuổi, không phải loại "súng già" kéo không nổi nữa, thế mà ngày cuối năm này anh ta chỉ kéo được năm sáu hào tiền sao?

Đứng ở ngã tư đường XX, tôi lại nhìn ngoái lại con phố XX ngắn ngủi kia. Một tiệm cắt tóc có vẻ làm ăn khá khẩm. Tôi lập tức nghĩ đến việc mình đã hơn hai mươi ngày chưa cắt tóc. Thế nhưng ánh mắt tôi ngay lập tức bị tiệm tạp hóa ở sát vách tiệm cắt tóc thu hút. Trời ơi, "đêm giao thừa" mà tiệm tạp hóa không có khách, thật kỳ lạ! Nhưng cũng không có gì đáng lạ. Tiệm tạp hóa nhỏ như thế này, tự nhiên chỉ có thể phục vụ khách hàng tầng lớp trung hạ lưu, mà phu xe kéo tôi lúc nãy chẳng phải nói "đồ tết chẳng mua nổi thứ gì" hay sao?

"Tóm lại là, ở phố XX không có đêm giao thừa."

Ngồi trong xe điện, tôi nghĩ như vậy. Đồng thời tôi lại mong "đêm giao thừa" nằm ở khu vực đường Nam Kinh, đường Phúc Châu.

Ngã tư, xe điện dừng lại. Ánh đèn đỏ của đèn giao thông chiếu lên mặt chúng tôi. Đây không phải là trạm dừng, nhưng xe điện lại dừng rất lâu một cách bất thường.

"Một chiếc ô tô, hai chiếc ô tô... xe điện, ba chiếc ô tô, bốn, năm..."

Hai đứa trẻ bên cạnh tôi, mặt áp vào cửa kính xe, đếm số xe cộ chạy ngang qua con đường phía trước.

Tôi cũng quay mặt nhìn ra ngoài cửa sổ, nhưng đèn giao thông chuyển sang màu xanh, xe điện chúng tôi bắt đầu chuyển bánh. Bộp! Bộp! Từ bên cạnh xe điện của chúng tôi, một chiếc ô tô "lao vút" tới, tiếp theo là một chiếc nữa, rồi một chuỗi, uy phong lẫm liệt đuổi theo phía trước, xe điện chúng tôi bị tụt lại phía sau. Tôi nheo mắt nhìn xa. Phía trước lưng chừng trời là ánh đèn nê-ông trên tháp cao của tòa nhà Tam Công Ty, là ba góc nhọn đâm thủng bầu trời đêm, còn đoàn xe ô tô dài ngoằn ngoèo như rắn đang chui vào ba góc nhọn kia. Thế nhưng cảnh tượng như vậy chỉ giữ lại được một khoảnh khắc. Tòa nhà Tam Công Ty dần dần lùi lại và tiến lại gần hơn. Những ống đèn nê-ông như mạch máu đã phác họa ra đường nét của kiến trúc khổng lồ đó.

"Con đếm rõ không? Mấy chiếc?"

Tiếng đứa trẻ vang lên bên tai tôi. Đây không phải hỏi tôi, nhưng tôi quay mắt nhìn hai đứa trẻ đang tranh luận kia. Bỗng nhiên tôi phát hiện ra một nguyên lý: Người đi xe đêm nay hình như chỉ có hai giai cấp, không phải chen chúc trong xe điện hoặc xe buýt, thì là ngồi thoải mái trên những chiếc ô tô biển đen hoặc biển trắng, rất hiếm thấy xe kéo! Có lẽ không chỉ đêm nay mới như vậy chăng? Trong cửa ngõ mang chữ "xe", vận mệnh của loại xe kéo mang hơi hướng tiểu tư sản ở giữa này có lẽ đang hướng tới sự suy tàn chăng?

Chúng tôi xuống xe điện ở ngã tư đường Nam Kinh, đường Chiết Giang.

Thế là trên "vỉa hè", bên cạnh vòi nước máy màu đỏ, chúng tôi mở một cuộc họp nhỏ.

"Đi đâu cho tốt? Đường Tứ Mã Lộ thế nào?"

Đây là đề nghị của hai bà vợ. Mục đích các bà muốn đến đường Tứ Mã Lộ là để xem "gà rừng"; bởi vì dường như nghe một người Thượng Hải cũ nói, "đêm giao thừa", các kỹ nữ đều trang điểm lộng lẫy bày ra ở đầu đường. Còn về việc đường Tứ Mã Lộ chắc chắn có gà rừng, hơn nữa số lượng rất đông, đó là điều các bà vợ đã nghe quen từ nhỏ ở dưới quê rồi.

Thế nhưng hai đứa trẻ lại nhất quyết đòi đi xem phim.

Lúc này, lá phiếu của tôi có thể quyết định cục diện. Tôi chủ trương đi xem phim trước rồi sau đó mới đi xem "gà rừng". Vì suất chiếu cuối cùng "đêm giao thừa" của rạp phim là mười một giờ. Xem phim xong có lẽ khu vực Tứ Mã Lộ vẫn còn gà rừng.

Thế là chúng tôi đi đường Quý Châu, định đến rạp Tân Quang. Tôi không thể không nói cái gọi là "đêm giao thừa" có lẽ chính là trên con phố Quý Châu ngắn hẹp này; hơn nữa sau đó cảm thấy quả thực là ở đây. Người chen chúc, có những người đàn ông đội mũ lưỡi trai, càng có nhiều phụ nữ trẻ mặc đồ dệt sợi nhân tạo rẻ tiền màu đỏ thẫm; cũng có ô tô chạy qua, bò chầm chậm như thể đang van xin. Hai đứa trẻ kéo tôi chạy nhanh (sợ không kịp xem phim), nhưng hai bà vợ cứ gọi ở phía sau "đi chậm thôi". Hóa ra họ phát hiện những phụ nữ trẻ trang điểm đậm đi lại hoặc đứng trên đường này chính là gà rừng.

Có lẽ vậy. Vì những người đàn ông đội mũ lưỡi trai ném rất nhiều "pháo ném", bành bành bành đều nổ ngay bên cạnh chân những cô gái trẻ trang điểm đậm kia, mà họ chẳng hề tức giận, không những không tức giận, mà còn hoan nghênh. "Càng nổ càng phát": đó là mê tín của họ.

Cuối cùng chúng tôi cũng đến cổng rạp hát Tân Quang. Suất chiếu trước chưa tan, trong ngoài cổng rạp hát chật ních người.

Hơn nữa những người này đa phần trong tay đều có vé.

Hai bà vợ đứng bên đường nhìn vào cổng rạp hát nhíu mày. Ngay cả cậu bé dũng cảm kia (nó nổi tiếng dũng cảm trong trường vì trò "đánh đồi cướp"), cũng nhìn mặt tôi với ánh mắt hoài nghi.

"Gần đây còn mấy rạp chiếu phim, có lẽ không đông lắm."

Tôi nói vậy, thăm dò sự đồng ý của bạn đồng hành.

Nhưng nếu phim không hay thì sao? Đứa trẻ lớn hơn, một cô bé rất giống người lớn, trong ánh mắt đã có sự do dự ấy. "Mặc kệ nó! Dù sao chúng ta cũng là đến để chung vui. Mượn rạp phim ngồi một chút, trộn lẫn đến hơn một giờ, là tốt để đi khu vực cầu Bùn Thành xem mấy người phụ nữ thời thượng đi cầu thần tài."

Lại là ý kiến của tôi. Thế nhưng hai đứa trẻ phản đối kịch liệt. Tuy nhiên lần này, chúng là thiểu số, hơn nữa chúng lại sợ trì hoãn thêm thời gian, "đầu này đầu kia đều không xong", thế là đành phải đi theo tôi.

Đến rạp hát Bắc Kinh. Tầng tầng lớp lớp người như cũ. Hơn nữa dường như hiện tượng còn ghê gớm hung hãn hơn rạp Tân Quang. Chuyển sang rạp Kim Thành mới khai trương. Nhìn qua đường một cái, cậu bé trong nhóm chúng tôi đã kêu lên "được rồi". Đi đến cổng rạp hát, chúng tôi đều không kìm được một sự vui mừng. Rạp hát này vẫn ở "trạng thái bình thường". Nhưng, hỏi ra một câu thì gay go rồi! Hóa ra rạp hát Kim Thành này không có suất "đêm giao thừa", suất diễn đêm chỉ có lúc chín giờ rưỡi, lúc này đã đóng cửa.

Nhìn đồng hồ là mười một giờ kém mười.

"Đi đâu bây giờ?" - Trên mặt mọi người lại là dấu hỏi này. Có lẽ suất cuối cùng tối nay ở Tân Quang là mười một giờ rưỡi chiếu chăng? Vậy thì, vẫn còn kịp. Tân Quang gần!

Thật không biết lúc đó tại sao nhất định phải xem phim. Trẻ con là thực sự muốn xem, còn ba người lớn chúng tôi, vẫn là muốn mượn cớ này mà trà trộn qua một hai tiếng đồng hồ, chuẩn bị xem phong cảnh nửa đêm về sáng của Thượng Hải "đêm giao thừa" mà thôi.

Thế nhưng lại đến Tân Quang. Đúng mười một giờ, suất trước vẫn chưa tan, trong ngoài cổng vẫn chật ních người, có lẽ đông hơn một chút. Lần này chúng tôi xông pha dũng cảm. Năm người là một trận hình rắn dài. Khó khăn lắm mới chen vào được, trông thấy chỗ bán vé rồi, bỗng nhiên lại có mấy ông quý ông bà quý bà chen ra ngoài; vừa hô lên: "Vé bán hết rồi. Bán hết rồi!" Tôi nghi ngờ đây là lừa đảo. Tại sao chính quyền rạp hát không treo biển "hết chỗ"? Tôi không thể "giữ sĩ diện quý ông" nữa. Tôi chen lấn mấy cô nàng thời thượng cản đường, đến tận trước chỗ bán vé, trận hình rắn dài của chúng tôi cũng bị ngắt quãng. Người bán vé chỉ xua tay với tôi.

Khó khăn lắm mới chen ra ngoài được, lúc đến đường lớn, tôi không kìm được thở dài nói:

"Tuy đêm giao thừa không nằm ở tiệm tạp hóa nhỏ trên phố XX, nhưng quả thực nó nằm trong mỗi rạp chiếu phim!"

Sau đó hành trình của chúng tôi là đường Tứ Mã Lộ. Bất ngờ là không giống "đêm giao thừa", cũng không nhìn thấy nhiều gà rừng trang điểm lộng lẫy loại kia. Tiếng "pháo ném" càng ít.

Hai đứa trẻ vô cùng chán nản. Thế là "tiêm thuốc phiện": mỗi người ba quả bóng bay.

Hy vọng cuối cùng của chúng tôi là xem trên đường Nam Kinh có "con mắt mù" quái dị nào bị niêm phong hay không.

Thế nhưng cũng không có.

Khoảng mười hai giờ, chúng tôi chen vào miếu Hồng trên đường Nam Kinh. Đây là chủ trương của tôi. Thế nhưng hai đứa trẻ đã đi dạo chùa Tĩnh An dịp lễ Tắm Phật rồi nên vô cùng bất mãn. "Không to bằng chùa Tĩnh An", là lời chê bai của chúng. Chúng sao có thể biết được tôi đi ra là để tìm "đêm giao thừa", mà "đêm giao thừa" quả thực cũng ở trong ngôi miếu này!

Sau này tôi mới biết các cửa hàng không qua nổi cửa ải cuối năm có hơn năm trăm nhà. Chủ nợ nhờ tòa án đến niêm phong cửa. Nếu niêm phong, thì e là có trở ngại đến vẻ ngoài của "đại Thượng Hải", nên tòa án lại làm người hòa giải. Thế nhưng hòa giải cũng không đợi kịp, dứt khoát đóng cửa lớn dán lên kiểu "thanh lý sổ sách" cũng có hai trăm mấy chục nhà. Trên đường Nam Kinh có một cửa tiệm lâu đời hơn sáu mươi năm cũng là một trong số đó.

"Ông đoán thử xem. Cửa hàng trên đường Nam Kinh có mấy nhà kiếm ra tiền? —— Haha, bảo là chỉ có hai nhà rưỡi! Hai nhà đó là tiệm tạp hóa Tam Dương và tiệm bánh kẹo Ngũ Phương Trai. Nhà nửa kia ấy hả, nghe nói là Quán Sinh Viên."

Trên đường về nhà gặp một người đồng hương, ông ấy nói với tôi như vậy.

Lời này của người đồng hương, làm sao tôi có thể không tin? Hơn nữa tôi dám chắc chắn thị trường "đại Thượng Hải" phức tạp dù có "không cảnh khí" thế nào, nhưng có mấy hạng kinh doanh là không bị ảnh hưởng, ví dụ như miếu Hồng mà chúng tôi vừa đến "tùy hỉ" kia. Hơn nữa tôi lại biết chắc chắn rằng các đại sảnh đường cho đến "phương trượng thất" của chùa Đại Phật ở phía tây Thượng Hải đã sớm bị các thí chủ xếp hàng đặt trước; nửa năm nay, muốn "làm đạo tràng" trong chùa Đại Phật đó, cứ phải là người có mặt mũi lắm mới được!

Lúc về đến nhà, một gia đình người Quảng Đông trong ngõ đang đốt pháo, đó là một tràng pháo rất dài, treo trên cây sào tre. Chúng tôi đứng ở cửa ngõ nhìn vào, chỉ thấy một con rồng lửa, dần thu lại dần ngắn đi. Đợi đốt xong chúng tôi đi vào, vẫn là con ngõ lạnh lẽo, chỉ có đầy mảnh đỏ vương vãi, chất dày đến cả tấc.

Ngày 28 tháng 2 năm 1934.